Nan peyi nou, Ayiti, relasyon nou ak bèt yo depi lontan. Yo pa jis sous manje; yo fè pati fanmi nou, yo ede nou nan travay jaden, yo ede nou siviv. Nou konnen byen lè yon bèf santi l mal, lè yon kochon kontan, oswa lè yon poul pwoteje ti pitit li yo. Men, syans modèn kòmanse ba nou plis prèv ki montre bèt yo gen yon lavi enteryè, yon konsyans, ki pi konplèks pase sa nou te imajine. Sa chanje fason nou dwe gade yo, e sa gen enplikasyon pou fason nou manje, fason nou viv, ak fason nou trete yo. Pi lwen pase Ensten: Siy Konsyans Syantis yo pa pale ankò si bèt yo santi doulè oswa plezi. Nou konnen sa. Men, ankèt yo jodi a ale pi lwen. Yo etidye kapasite bèt yo pou yo sonje, pou yo aprann, pou yo rezoud pwoblèm, e menm pou yo gen sa nou ka rele "emisyon sosyal" – sa vle di, yo santi yon bagay tankou lajwa, lapenn, pè, oswa menm jwe. Pou egzanp, yo fè eksperyans ki montre kochon yo ka aprann sèvi ak yon joystick pou jwe jwèt videyo senp, yo montre yo gen memwa pou jwenn manje, e yo ka gen relasyon konplèks nan gwoup yo. Sa vle di yo pa jis bèt ki reyaji a stimuli; yo gen yon fason pa yo pou yo konprann mond lan bò kote yo. Bèt kay ak Bèt ki nan Lakou: Nou Konnen yo Pi Byen Nan kay nou yo, nou wè sa chak jou. Chen nou yo, chat nou yo – nou konnen yo gen pèsonalite. Yo ka kontan wè nou, yo ka tris lè nou pati, yo ka fè jalouzi. Men, menm bèt yo nou konsidere kòm "bèt domestik" yo montre konpòtman ki sijere yon konsyans pi fon. Gen etid sou poul ki montre yo ka rekonèt plis pase 100 figi diferan, yo ka montre anvi pou yo jwe, e yo ka gen estrikti sosyal tankou lidèchip ak konfli. Yo gen kapasite pou yo santi yo an sekirite oswa an danje. Sa enpòtan anpil lè nou panse ak fason yo viv nan lakou nou yo oswa nan fer, menm lè yo pa bèt kay nou yo. Bèt nan Lakou: Konprann Bezwen yo Nan kontekst nou an Ayiti, kote anpil fanmi depann sou kilti ak elvaj bèt pou yo viv, konprann konsyans bèt yo genyen an vin pi enpòtan. Lè nou konnen yon kabrit ka santi laviw, lè nou konnen yon kochon ka santi laperèz, sa chanje fason nou dwe okipe yo. Nou pa ka jis konsidere yo kòm pwodiktè vyann oswa pwodui. Nou dwe konsidere yo kòm èt ki santi, ki gen bezwen pou yo pa soufri san nesesite. Sa vle di nou dwe reflechi sou fason yo viv, fason yo manje, ak fason yo okipe yo, menm nan kondisyon nou yo ki kapab difisil. Ki sa ki Konsyans?: Konsyans bèt se kapasite yon bèt pou li santi, pou li konprann, e pou li reyaji nan mond lan bò kote l. Sa gen ladan santiman (joie, tristesse, peur), kapasite pou aprann, pou pran desizyon, e pou gen yon pwòp "tèt" ki panse e ki santi. Lavi Enteryè Bèt yo: Syans Ap Montre Nou Etid sou bèt yo pa sispann. Syantis yo ap itilize nouvo teknoloji pou yo etidye sèvo bèt yo, pou yo wè ki jan yo kominike, e pou yo konprann emosyon yo. Yo konpare estrikti sèvo moun ak sèvo bèt, e yo jwenn anpil resanblans, espesyalman nan zòn ki gen rapò ak santiman ak panse. Yo te fè eksperyans ki montre kèk zwazo ka itilize zouti, kèk pwason ka rekonèt moun, e kèk ensèk ka jwe. Sa fè nou poze kesyon: si bèt yo santi yo, si yo panse, si yo gen yon lavi enteryè, ki devwa nou anvè yo? Emosyon Pwofon: Pi lwen pase Pè ak Plezi Syantis yo ap etidye sa yo rele "emosyon konplèks" yo nan bèt yo. Sa vle di, pa egzanp, bèt yo ka santi tristès lè yo pèdi yon manm fanmi yo, yo ka santi yon kalite "joie" lè yo jwenn yon bagay yo tap tann lontan, e yo ka menm montre yon fason pou yo "pòn" lòt bèt yo. Gen rapò sou elefan ki plenyen lè yo wè kadav yon lòt elefan, sou chimpazè ki fè sèman pou yo ede youn lòt, e menm sou rat ki libere lòt rat ki an prizon nan eksperyans yo, paske yo santi yo "mal" pou yo. Sa montre yon nivo empati ak konpreyansyon ki pa jis reyaksyon senp. "Si bèt yo santi yo, si yo panse, si yo gen yon lavi enteryè, ki devwa nou anvè yo? Sa mande nou pou nou egzamine relasyon nou ak yo ak anpil atansyon." — Ekip Editoryal Veg.ac Enplikasyon pou Nou: Manje, Kilti, ak Avni Konprann konsyans bèt yo genyen an gen gwo enplikasyon pou nou, sitou nan yon peyi tankou Ayiti kote nou gen yon relasyon pwòch ak bèt yo, e kote nou soufri anba presyon pou nou enpòte manje. Si nou rekonèt bèt yo gen yon lavi enteryè ki rich, sa vle di fason nou elve yo, fason nou manje yo, menm fason nou achte pwodui ki soti nan yo, dwe chanje. Nou pa ka kontinye trete yo tankou objè senp. Sa mande nou pou nou panse a altènativ. Manje Plantè yo: Yon Refleksyon sou Respekte Lavi Nan yon mond k ap chofe, kote resous yo ap diminye, e kote nou vle pi bon manje pou fanmi nou, manje ki baze sou plant yo vin pi enpòtan. Nou deja gen yon tradisyon rich nan manje plantè: diri, pwa nwa, mayi, djon djon, legim tankou kalalou, taro, patat. Sa yo se manje ki bon pou nou e ki bon pou tè a. Lè nou adopte yon rejim alimantè ki pi plantè, nou pa sèlman ede sante nou, nou ede anviwònman an, e nou evite patisipe nan sistèm kote bèt yo soufri paske yo gen yon konsyans. Sa ka vle di diminye kantite vyann nou manje, oswa jwenn pi bon fason pou nou okipe bèt yo si nou kontinye manje yo. P…