A cikin tarihin bil'adama, mutane sun dade suna amfani da wani layin rarrabewa wanda suke ganin ba za a taba ketare shi ba: layin da ke tsakanin 'mu' (dan adam) da 'su' (sauran dabbobi). Wannan rarrabuwar ba wai kawai tana dogara ne akan bambance-bambancen jiki ba, har ma da wani imani cewa kasancewa cikin jinsin 'Homo sapiens' yana ba mu matsayi na musamman a cikin duniyar akida. Sai dai kuma, yayin da fahimtar mu game da ilimin halitta (biology) da kuma falsafar hankali ke zurfafa, tambayar ta zama mafi girma: Shin kasancewa dan adam kadai ya isa ya zama dalilin da zai sa mu mutunta hakkin wasu sannan mu tauye na wasu? Idan muka cire launin fata ko jinsi a matsayin ma'aunin adalci, me ya sa muke barin 'jinsi' (species) ya zama shamaki? Fahimtar Kalmar 'Speciesism' Kalmar nan 'Speciesism', wadda masanin falsafa Richard D. Ryder ya kirkira a shekarar 1970 sannan Peter Singer ya yada ta, tana nufin nuna bambanci ga wasu halittu bisa la'akari da jinsinsu kawai. Kamar yadda nuna wariyar launin fata yake fifita bukatun wata kabila akan wata, haka ma speciesism yake fifita bukatun dan adam akan bukatun sauran dabbobi, koda kuwa wadancan bukatun sun yi kusa ko sun yi daidai a muhimmanci. Matsalar wannan tunanin ita ce, kashin kansa jinsi siffa ce ta halitta (biological category), ba siffa ce ta dabi'u (moral category) ba. Kasancewa da kwayoyin halitta (DNA) na dan adam ba ya nufin lallai kana da iko ko hakki fiye da wani wanda ke da ikon jin zafi, bakin ciki, ko murna. Idan muka ce 'adalci ga kowa ne', to ya kamata hakan ya shafi kowane mai rai da zai iya fuskantar cutarwa. Ma'aunin Shan Wahala: Me Ke Da Muhimmanci? Masanin falsafa Jeremy Bentham ya taba yin wata shahararriyar tambaya game da dabbobi: 'Tambayar ba wai ko za su iya yin tunani ba ne? Ko kuma ko za su iya magana? A'a, tambayar ita ce, ko za su iya shan wahala?' Wannan ita ce matattarar hujjar da ke kalubalantar speciesism. Ikon jin zafi da jin dadi (sentience) shi ne kawai ma'aunin da ya kamata mu yi amfani da shi wajen yanke hukunci akan yadda za mu bi da wata halitta. "Zafi zafi ne, ko wace halitta ce take jin sa. Ba shi da launin fata, ba shi da harshe, kuma bai san bambancin jinsi ba." — Masanin Akidar Kare Hakkin Dabbobi Ikon Sanin Kai (Sentience) Yawancin mutane suna jayayya cewa mutane sun fi sauran dabbobi saboda suna da hankali, ilimi, ko kuma iko na yin magana. Sai dai wannan ma'aunin yana da nakasu babba. Idan muka ce ilimi ko hankali ne kawai ke ba da hakki, to me hakan ke nufi ga 'yan adam da ba su da wannan ikon saboda rashin lafiya, nakasa, ko kuma kananan jarirai? Ikon jin zafi (Pain perception). Bukatar kare kai daga cutarwa. Zamantakewa da sauran 'yan uwa. Damuwar hankali da tsoro Bayanin Kimiyya: Cambridge Declaration: A shekarar 2012, gungun masana kimiyyar kwakwalwa sun rattaba hannu kan sanarwar Cambridge Declaration on Consciousness, inda suka tabbatar da cewa dabbobi da yawa, ciki har da tsuntsaye da kifaye, suna da cikakken ikon sanin abin da ke faruwa da su (consciousness). Tasirin Tunanin Speciesism a Duniyar Yau A halin yanzu, tsarin abinci na duniya da kuma gwaje-gwajen kimiyya sun ginu ne akan ra'ayin cewa dabbobi kayan aiki ne kawai. Muna amfani da su yadda muke so domin biyan bukatunmu, koda kuwa wadancan bukatun ba su da alaka da rayuwa ko mutuwa. Misali, amfani da dabbobi wajen gwajin kayan shafawa na kyau (cosmetics) misali ne na yadda nuna bambancin jinsi ke zama zalunci. Wuce Gona da Iri a Fannin Ilimi Sau da yawa muna jin ana cewa 'Amma ai dabbobi suna kashe junansu a dawa'. Wannan gaskiya ne, amma akwai bambanci. Dabbobi a dawa ba su da zabi, kuma ba su da ikon yin tunani akan dabi'u (moral agency). Mu kuma 'yan adam muna da ikon yin zabi, kuma muna da ikon rayuwa ba tare da mun cutar da wasu ba. Ikonmu na fahimtar hakan ba wai yana ba mu damar mulkar sauran halittu ba ne, a'a, yana sanya mana nauyin kiyaye su ne. Maganin Matsalar: Zuwa Ga Adalci Mai Fadinsa Karin bayani akan rashin adalcin speciesism baya nufin cewa kowane abu dole ne a bi da shi daidai. Ba muna bukatar ba tsuntsaye damar yin zabe ba ne, ko kuma ba kifi damar zuwa makaranta. Adalci yana nufin yin la'akari da bukatun kowace halitta daidai da abin da take bukata don rayuwa cikin jin dadi. Fahimtar cewa kowace dabba tana da darajar kanta (intrinsic value).. Amfani da tsarin abinci da kayayyaki da ba sa cutar da halittu.. Canza dokoki don su hada da kare hakkin dabbobi a matsayin membobi a cikin al'ummar duniya.. Karfafa binciken kimiyya akan ilimin jin dadin dabbobi (animal welfare). Shin Wannan Kirari Ne Na Veg.ac? A Veg.ac, mun yi imanin cewa wannan kalubalen ba na wata kungiya ce kawai ba, nauyi ne na gaba daya. Idan muka daina kallon rarrabewar jinsi a matsayin wani dalili na nuna iko, muna bude wa kanmu kofa zuwa ga wata duniya da tafi tausayi. Wannan ba wai don taimakon dabbobi kadai ba ne, har ma don kyautata halayenmu na dan adam. Babban Kalubale: Sauya tunanin da aka dade ana yi ba abu ne mai sauki ba, amma duk wani ci gaba na bil'adama…