Àwọn àlàyé gígùn tí a kọ láti inú ìwádìí àwọn akẹgbẹ́ tí a ti yẹ wò, àwọn ìwé ìkórajọpọ̀ UN àti ìtọ́sọ́nà oúnjẹ ìjọba — pẹ̀lú àwọn ìlànà ìṣe lójoojúmọ́ tí o lè lò lójúkan náà. Gbogbo nọ́ńbà ni a ti fún ní ààyè, gbogbo ohun tí a bá sọ ni a lè yẹ̀ wò.
Ètò ìbẹ̀rẹ̀ ọjọ́ méje náà túmọ̀ gbogbo ohun tí ó wà lókè sí àkójọpọ̀ ràǹtí àti àwọn ohun èlò ìdáná tí ó rọrùn.
Nípa ilé-ìkàwé yìí
Ìtọ́sọ́nà kọ̀ọ̀kan ṣe àkópọ̀ àwọn ìwádìí tó wà lórí ìbéèrè kan, ó sọ agbára ẹ̀rí náà lóòótọ́, ó sì so mọ́ àwọn orísun àkọ́kọ́. A kọ ọ́ láti jẹ́ kí a lè ṣàyẹ̀wò rẹ̀ dípò kí a fi ṣe ìdánilójú.
Àwọn ìtọ́sọ́nà máa ń fi àwọn àtúnyẹ̀wò ètò, àwọn àtúnyẹ̀wò àkópọ̀ àti àwọn ẹgbẹ́ àkójọpọ̀ tó tóbi lórí ìwádìí ṣáájú. Níbi tí àwọn ìwádìí àkíyèsí nìkan bá wà — èyí tó sábà máa ń ṣẹlẹ̀ nínú ìjẹ́jẹ̀, níwọ̀n bí a kò ti lè ṣe àyípadà oúnjẹ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún — a sọ àìpé yẹn nínú ọ̀rọ̀ náà dípò kí a fi pamọ́. Àwọn ìwádìí ìṣiṣẹ́ ara àti ti ẹranko ni a lò láti ṣàlàyé bí ohun kan ṣe lè ṣeé ṣe, kì í ṣe ẹ̀rí tó dúró láìsí àní-àní fún àbájáde ènìyàn.
Àwọn ìsọ̀rọ̀ wà ní ìpele mẹ́ta. Alágbára: àwọn àbájáde tó bára mu láti inú àwọn ẹgbẹ́ àkójọpọ̀ tó pọ̀ àti àwọn àtúnyẹ̀wò àkópọ̀, pẹ̀lú ìṣiṣẹ́ ara tó ṣeé ṣe — fún àpẹẹrẹ pé àwọn oúnjẹ tí wọ́n fi ẹ̀fọ́ ṣe ń dín LDL cholesterol kù. Alábọ́: ìtọ́sọ́nà tó bára mu pẹ̀lú àwọn ohun tó lè dàrú àbájáde tàbí àwọn àpẹẹrẹ tó kéré, bíi ipa lórí àìsàn àtọ̀gbẹ́ irú 2. Tó ń yọjú: ohun tó ń ṣeé ṣe ṣùgbọ́n tí kò tíì pé, bíi ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú àwọn ìwádìí nípa àkópọ̀ kòkòrò inú ikùn àti ìwà. Pípèsè gbogbo àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ní ìgbàgbọ́ kan náà ni àṣìṣe tó wọ́pọ̀ jù lọ nínú kíkọ nípa ìjẹ́jẹ̀.
Àwọn ènìyàn tí wọ́n ń jẹ oúnjẹ ẹ̀fọ́ nínú àwọn ẹgbẹ́ àkójọpọ̀ ìwọ̀-oòrùn tún ń mu siga kéré, ń mu ọtí kéré, wọ́n sì ń ṣeré-ìdárayá púpọ̀, èyí sì ń mú kí àǹfààní tó hàn pọ̀ sí i. Àwọn ìwádìí tó dára máa ń ṣàtúnṣe fún àwọn nǹkan wọ̀nyí, ṣùgbọ́n àtúnṣe kò pé. Ìṣòro kan náà tún ń ṣiṣẹ́ lọ́nà òmíràn: àwọn ipa 'olùmúlò tó ní ìlera' lè bo àwọn àǹfààní gidi pamọ́ nínú àwọn ènìyàn tí jíjẹ ẹ̀fọ́ bá pọ̀ mọ́ òṣì dípò ọrọ̀, èyí sì ni ìdí tí àwọn ẹgbẹ́ àkójọpọ̀ tó wà lóde àwọn orílẹ̀-èdè tó ní owó pọ̀ fi ṣe pàtàkì.
Gbogbo ìsọ̀rọ̀ ni orísun rẹ̀ wà. Bí ìtọ́sọ́nà kan bá ṣàìka ìwé kan dáradára, tó sọ ohun kan ju bí ó ti rí lọ, tàbí tó fi àbájáde tó lòdì tó ṣe pàtàkì sílẹ̀, àṣìṣe yẹn ni a lè túnṣe, ó sì yẹ kí a ròyìn rẹ̀. Òṣùwọ̀n ilé-ìkàwé bíi ti èyí kì í ṣe pé kò ṣàṣìṣe rí, ṣùgbọ́n pé a lè tọpasẹ̀ àwọn àṣìṣe rẹ̀, a sì tún wọn ṣe.
| Ìpele | Àwọn ìlànà | Àpẹẹrẹ ìsọ̀rọ̀ |
|---|---|---|
| Alágbára | Àwọn àtúnyẹ̀wò àkópọ̀ + àwọn ẹgbẹ́ àkójọpọ̀ tó bára mu + ìṣiṣẹ́ ara | Àwọn oúnjẹ ẹ̀fọ́ ń dín LDL cholesterol kù |
| Alágbára | Ìfohùnṣọ̀kan LCA tó tóbi | Ẹran màlúù ló ní ipa tó pọ̀ jù lórí àyíká fún kìlógíráàmù amuaradagba kọ̀ọ̀kan |
| Alábọ́ | Àwọn ẹgbẹ́ àkójọpọ̀ tó bára mu, àwọn ohun tó lè dàrú àbájáde tó kù | Àìsàn àtọ̀gbẹ́ irú 2 tó kéré |
| Alábọ́ | Àwọn ìsọfúnni tó dára, ìyàtọ̀ nínú ìdásílẹ̀ | Ìpín ẹran-ọ̀sìn nínú àwọn èéfín àgbáyé (~12–20%) |
| Tó ń yọjú | Àwọn ìwádìí kéékèèké tàbí tó kúrú | Ipa oúnjẹ lórí ìdààmú ọkàn àti àníyàn |
| Tí a ń jiyàn | Ìyàtọ̀ ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó gbòòrò | Àtúnṣe erùpẹ̀ erin-in nípa jíjẹko tí a ń bójútó |
Ìsọ̀rọ̀ alábọ́ tí a sọ pẹ̀lú ìgbàgbọ́ nínú ìjíròrò ni bí ẹ̀rí tó dára ṣe ń gba orúkọ búburú.
Ka àkópọ̀ àti apá àwọn àìpé. Ọ̀sẹ̀ mẹ́wàá níbẹ̀ sàn ju wákàtí kan ti àlàyé kejì lọ.
Ìyípadà ewu 3% tó ṣe pàtàkì nínú ìṣirò jẹ́ ohun gidi, ṣùgbọ́n kò ṣe pàtàkì ní gbogbo ìgbà. Ìwọ̀n ni ó pinnu ìwúlò rẹ̀.
Àwọn apá àìdánilójú ni apá tó ṣe ìwúlò jù lọ nínú àkópọ̀ olóòótọ́ èyíkéyìí.
A kó wọn jọ láti inú àwọn ìwé tí a ti tẹ̀ jáde àti àwọn ìsọfúnni gbogbo ènìyàn, pẹ̀lú àwọn orísun tí a tọ́ka sí lórí ìtọ́sọ́nà kọ̀ọ̀kan kí a lè tọpasẹ̀ ìsọ̀rọ̀ èyíkéyìí láìsí ìmọ ẹni tó kọ ọ́.
Rárá. Àkópọ̀ ìwádìí ni. Àwọn ìpinnu nípa oyún, àìsàn onípò, oògùn tàbí fífún ọmọ-ọwọ́ lóúnjẹ jẹ́ ti oníṣègùn tó tóótun.
Nítorí pé pípàdánù wọn yóò ṣàìsọ ipò ẹ̀rí náà tóótun. Jíjẹko àti erùpẹ̀ erin-in, fún àpẹẹrẹ, kò tíì yanjú lóòótọ́, a sì gbé e kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bíi.
A ń ṣàyẹ̀wò wọn lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan lòdì sí àwọn àtúnyẹ̀wò àkópọ̀ tuntun àti àwọn ìsọfúnni tí a ṣàtúnṣe; ìtọ́sọ́nà kọ̀ọ̀kan ní àwọn orísun tí ó gbára lé wọn, kí o lè ṣàyẹ̀wò bóyá ohun tuntun kan ti hàn.
Bẹ́ẹ̀ ni, lábẹ́ àṣẹ ìwé-aṣẹ Creative Commons ti ojú-òpó wẹ́ẹ̀bù, pẹ̀lú ìdánimọ̀ olùkọ̀wé àti ìsopọ̀. Àwọn orísun yẹ kí a tọ́ka sí àwọn olùtẹ̀wé àkọ́kọ́ wọn dípò ojú-òpó wẹ́ẹ̀bù yìí.