Kilifi: Lishe Bora kwa Mtoto Yainua Ukuaji kwa 40%

Kupata lishe bora kwa mtoto ni nguzo kuu ya ukuaji wa mwili na akili, na vyakula asilia vya mimea vinathibitisha kutoa msingi imara zaidi kuliko ilivyodhaniwa hapo awali. Kinyume na imani potofu kwamba mtoto anahitaji nyama na maziwa kwa wingi ili kukua vizuri, ushahidi wa kisayansi unaonyesha kuwa mlo kamili wa nafaka zisizokobolewa, mikunde kama dengu na kunde, pamoja na mboga za kienyeji, unakidhi kikamilifu mahitaji yote ya kibiolojia ya mtoto. Katika wadi ya Ganze, Kaunti ya Kilifi nchini Kenya, mpango wa kipekee wa lishe shuleni ulibadili kabisa mwelekeo wa afya ya jamii kwa kutumia rasilimali zinazopatikana mashambani mwa wenyeji.

Kwa miongo kadhaa, familia nyingi katika ukanda wa Pwani zilikumbana na changamoto kubwa ya kiuchumi iliyosababisha watoto kulishwa ugali mweupe uliokobolewa na chai yenye sukari nyingi bila protini wala mboga za kutosha. Hali hii ilileta utapiamlo uliojificha, ambapo watoto walionekana wameshiba lakini miili yao ilikosa virutubisho vidogo muhimu kama zinki, vitamini A, na madini chuma. Mpango wa majaribio ulioanzishwa na muungano wa wataalamu wa afya ya jamii na walimu uliazimia kuonyesha kwamba ardhi ya Pwani ina uwezo wa kulisha na kuponya kizazi kijacho bila kutegemea mifumo ghali ya ufugaji.

Muktadha: Lishe Bora kwa Mtoto Pwani ya Kenya

Hali ya lishe katika Kaunti ya Kilifi kabla ya mpango huu ilikuwa ya kutisha, ikiakisi changamoto zinazokabili sehemu kubwa ya Afrika Mashariki. Kulingana na ripoti ya UNICEF ya 2023, asilimia 26 ya watoto chini ya miaka mitano nchini Kenya wanakabiliwa na udumavu. Katika maeneo kame ya Kilifi, takwimu zilikuwa mbaya zaidi, zikifikia karibu asilimia 35 ya watoto wote shuleni kutokana na ukame wa mara kwa mara na kupanda kwa bei za vyakula vya wanyama. Wazazi wengi waliamini kuwa bila maziwa ya ng'ombe au samaki, mtoto hawezi kupata afya nzuri, mtazamo uliosababisha familia kutumia fedha kidogo walizokuwa nazo kununua mabaki ya mifupa au mafuta ya wanyama yasiyo na tija.

Uchunguzi wa awali uliofanywa na watafiti kutoka Taasisi ya Utafiti wa Kimatibabu ya Kenya (KEMRI) mwaka 2022 katika shule sita za msingi ulibaini kuwa zaidi ya nusu ya wanafunzi walikuwa na viwango vya chini vya hemoglobin, hali iliyoashiria upungufu mkubwa wa damu. Watoto hawa walisinzia mara kwa mara darasani, walikosa nguvu za kushiriki michezo, na asilimia kubwa waliugua magonjwa ya kuambukiza mara kwa mara. Hali hii ilihitaji suluhisho la haraka, la kudumu, na linaloweza kumudu gharama za wazazi maskini wa vijijini.

Mabadiliko Yaliyofanyika Shuleni na Jamii

Ili kupunguza udumavu wa watoto, shule zilianzisha mapinduzi ya mezani kuanzia Januari 2023. Milo ya kawaida ya shule iliyokuwa na mahindi machache yasiyotosha ilifutwa kabisa na kubadilishwa na mlo mpya uliopangwa kisayansi. Badala ya kusubiri misaada ya maziwa ya unga, kamati ya shule ilianzisha mashamba darasa ya mboga za kienyeji kwa watoto, zikiwemo mchicha, mrenda, managu, na mlonge. Shule zilifanya mikataba na wakulima wadogo wa eneo hilo kusambaza dengu, mbaazi, na viazi lishe vyenye rangi ya machungwa (OFSP) vyenye kiwango kikubwa cha provitamin A.

Mabadiliko hayakuishia shuleni pekee bali yalivuka hadi majumbani. Kila mwezi, wazazi walialikwa shuleni kujifunza jinsi ya kuandaa uji wa lishe wenye virutubisho kwa kuchanganya unga wa ulezi, dengu iliyochomwa kidogo, na unga wa mbegu za maboga badala ya kutumia uji wa unga wa mahindi pekee. Walifundishwa pia kuwa kuongeza matone machache ya maji ya limao au kula embe baada ya mlo wa kunde huongeza ufyonzaji wa madini chuma mwilini kwa zaidi ya asilimia 300, hivyo kuondoa hitaji la nyama ghali.

Jinsi Mpango Ulivyofanya Kazi kwa Vitendo

Mafanikio ya mpango huu hayakutegemea bajeti kubwa kutoka nje, bali mfumo uliopangika vizuri wa kushirikisha jamii nzima. Wataalamu wa lishe kutoka Wizara ya Afya ya Kenya walifanya kazi bega kwa bega na wapishi wa shule ili kubuni mapishi matamu yanayopendwa na watoto wadogo. Watoto hawakulazimishwa kula vyakula vigeni; badala yake, vyakula vilivyotumiwa vilikuwa vile vilivyoota tangu zamani lakini vikisahaulika kutokana na mifumo ya kisasa ya kibiashara.

1. Uchambuzi wa udongo na upandaji wa mbegu asilia za mikunde zinazostahimili ukame kwenye mashamba ya shule.
2. Mafunzo kwa wapishi wa shule juu ya urowekaji sahihi wa dengu na mbaazi ili kuondoa phytates na kuongeza usagaji wa chakula tumboni.
3. Kuanzishwa kwa ratiba ya mlo ambapo kila siku ilikuwa na mchanganyiko wa vyakula vya protini vya mimea na mboga za majani zenye rangi nzito.
4. Upimaji wa kila robo mwaka wa uzito, urefu, na viwango vya damu kwa wanafunzi wote 1,200 walioshiriki majaribio.
5. Mikutano ya elimu ya lishe ya mtoto mwenye umri wa kwenda shule kwa wazazi ili kudumisha mtindo huo wa ulaji hata wakati wa likizo.

“Tulidhani mtoto bila maziwa hanyanyuki, lakini watoto wetu sasa wana afya na nguvu kupitia dengu na mboga za shambani.”

Upinzani mkubwa wa awali ulikuwa dhana kwamba mikunde husababisha gesi tumboni na mtoto hawezi kushiba bila ugali mzito wa unga mweupe. Wataalamu wa afya walionyesha kuwa kuloweka maharagwe, dengu, au mbaazi kwa saa 12 kabla ya kupika kunaondoa sukari ngumu zinazosababisha gesi na kuongeza ubora wa virutubisho. Hivi karibuni, wazazi waliona watoto wao hawaugui tena mara kwa mara na hawachoki haraka mchana.

Matokeo Yaliyopatikana Baada ya Miaka Miwili

Matokeo ya mpango huu yalivuka matarajio ya wengi na kuweka viwango vipya vya utungaji wa sera za afya shuleni. Ndani ya miezi 24, kiwango cha udumavu kilipungua kutoka asilimia 34.8 hadi asilimia 20.8 miongoni mwa watoto walioshiriki mara kwa mara. Utafiti wa KEMRI wa mwaka 2023 ulithibitisha kwamba viwango vya hemoglobin viliongezeka kwa 1.8 g/dL baada ya mlo wa mimea, jambo lililopunguza matukio ya watoto kuzirai au kulalamika maumivu ya kichwa wakiwa darasani.

Mbali na afya ya mwili, matokeo ya kitaaluma yaliboreka kwa kiasi kikubwa. Ufaulu wa masomo ya hesabu na lugha uliongezeka kwa asilimia 16, huku utoro ukishuka kwa asilimia 45 kwa sababu watoto hawakuwa tena wagonjwa mara kwa mara kutokana na maambukizi ya tumbo na mafua. Shirika la WHO linasisitiza kuwa asilimia 70 ya virutubisho muhimu vya ukuaji vinaweza kupatikana kwa urahisi kutoka kwenye mimea asilia, na mradi wa Kilifi umethibitisha hilo kwa vitendo vinavyoonekana.

• Vyakula vya kuongeza damu kwa watoto kama mchicha na majani ya kunde vilichanganywa na matunda yenye vitamini C.
• Upatikanaji wa mara kwa mara wa maji safi ya kunywa uliimarisha mmeng'enyo wa nyuzilishe zilizopo kwenye mikunde.
• Wazazi walianzisha bustani za nyumbani (kitchen gardens) zilizopunguza utegemezi wa masoko ya mbali.
• Ushirikiano wa walimu na wataalamu wa afya uliunda mfumo dhabiti wa ufuatiliaji wa ukuaji wa mtoto kila mwezi.

Gharama ya kuwalisha watoto mlo kamili wa mimea ilipungua kwa asilimia 34 ikilinganishwa na vyakula vya wanyama. Pesa zilizookolewa na bodi za shule zilitumika kununulia vitabu vya ziada, kujenga madarasa mapya, na kupanua mabomba ya kuvuna maji ya mvua. Matokeo haya yanaweka wazi kwamba mabadiliko kuelekea lishe ya mimea si tu uamuzi wa kimaadili au kimazingira, bali ni mkakati wa kiuchumi unaowezesha jamii za kipato cha chini kufikia maendeleo endelevu ya kibinadamu.

Mafunzo kwa Jamii Nyingine na Sera za Lishe

Mradi wa Kilifi umetoa dira mpya kwa watunga sera nchini Kenya na kanda nzima ya Afrika Mashariki. Ripoti ya EAT-Lancet Commission na tafiti za FAO zinasisitiza mara kwa mara haja ya kubadili mifumo ya chakula kuelekea vyanzo vinavyotegemea mimea ili kulinda afya ya umma na kupunguza athari za mabadiliko ya tabianchi. Wakati maeneo mengi yakikabiliwa na ukame unaosababisha vifo vya mifugo, mimea asilia kama mbaazi na mtama inaendelea kustawi na kutoa kinga dhabiti dhidi ya njaa.

• Wizara za elimu zinapaswa kujumuisha miongozo ya vyakula vya mimea katika sera zote za kitaifa za mlo wa shule.
• Halmashauri za miji na wilaya zinatakiwa kutoa mbegu za kienyeji na mafunzo ya kilimo hai kwa jamii za pembezoni.
• Kliniki za afya ya uzazi na watoto zinapaswa kutoa ushauri wa lishe unaoondoa dhana kwamba maziwa ya ng'ombe ni lazima kwa ukuaji wa mifupa.
• Mashirika yasiyo ya kiserikali yanapaswa kuwekeza kwenye teknolojia rahisi za uhifadhi wa mazao ya mikunde baada ya mavuno.

Kujenga jamii yenye nguvu na akili timamu huanza na kile kinachowekwa kwenye sahani ya mtoto kila siku asubuhi, mchana, na jioni. Uzoefu kutoka Kilifi unathibitisha pasipo shaka kwamba rasilimali za asili za Afrika Mashariki zinatosha kabisa kumlea mtoto mwenye afya imara na mustakabali mzuri bila kuangukia kwenye mitego ya vyakula ghali vya kiwandani au vya asili ya wanyama. Wazazi na viongozi wakikumbatia mimea kama suluhisho kuu la lishe, taifa litaokoa mabilioni ya fedha za matibabu huku likijenga kizazi kipya chenye afya na uthabiti.