Kilifi: Vyakula vya protini ni vipi vilivyobadili lishe

Kwa wengi wanaotafuta mwongozo wa afya, vyakula vya protini ni vipi vinavyoweza kujenga mwili kikamilifu bila kutegemea mifugo? Jibu la wazi linapatikana kwenye vyakula asilia vya mimea kama vile dengu, kunde, mbaazi, maharagwe, njugu mawe, na mbegu za ufuta ambazo zimekuwa nguzo ya lishe katika ukanda wa Afrika Mashariki kwa karne nyingi. Katika Kaunti ya Kilifi, Kenya, mabadiliko ya kimkakati kuelekea vyanzo hivi vya mimea hayajajibu tu swali la lishe, bali yameweka kielelezo kipya cha namna jamii inavyoweza kujilinda dhidi ya magonjwa na uhaba wa chakula.

Protini ni virutubisho muhimu vinavyoundwa na asidi za amino, zinazohusika na ujenzi wa seli, misuli, uzalishaji wa vichocheo mwilini, na ulinzi wa kinga ya mwili. Ingawa jamii nyingi ziliaminishwa kuwa nyama ndicho chanzo cha pekee cha protini imara, ushahidi wa kisayansi unathibitisha kuwa mimea ina uwezo wa kutoa protini safi isiyo na mafuta hatari ya 'cholesterol' wala mafuta yaliyoganda (saturated fats). Kupitia vyakula vya asili vya pwani na nyanda za chini, inawezekana kupata lishe kamili na salama inayokinga moyo na mfumo wa usagaji chakula.

Historia na Muktadha wa Mradi

Kati ya mwaka 2019 na 2021, shule kumi na mbili za msingi katika eneo la Ganze, Kaunti ya Kilifi, zilikabiliwa na changamoto kubwa ya utapiamlo uliokithiri miongoni mwa watoto wa shule. Lishe duni iliyosababishwa na ukame wa mara kwa mara na kupanda kwa bei ya bidhaa za wanyama ilisababisha asilimia 42 ya wanafunzi kudumaa au kuwa na uzito mdogo kupita kiasi. Hali hii iliathiri moja kwa moja mahudhurio ya darasani na uwezo wa watoto kuelewa masomo.

Awali, serikali ya mtaa na wadau walijaribu kugawa maziwa na nyama mara moja kwa juma, lakini mfumo huo ulikuwa ghali kupita kiasi na haukuweza kudumu wakati wa ukame. Uchunguzi uliofanywa na wataalamu wa lishe kutoka Chuo Kikuu cha Pwani kwa ushirikiano na Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO) ulibaini kuwa jamii ilikuwa imepuuza mazao yake ya asili ya mikunde yanayostahimili ukame. Mazao kama vile pojo, kunde, na mbaazi yalikuwa yakionekana kama chakula cha 'hali ya chini', licha ya utajiri wake wa virutubisho.

Nini Kilibadilika: Vyakula vya protini ni vipi vilivyochaguliwa

Kuanzia Januari 2022, mpango mpya ulioitwa 'Lishe Asilia Kilifi' ulizinduliwa ukiondoa kabisa bidhaa zote za mifugo katika jiko la shule na kuweka mkazo kwenye mapishi mseto ya mimea. Wanakamati wa lishe walibuni orodha ya milo iliyozingatia vyakula vya kienyeji vyenye wingi wa protini, nyuzinyuzi, na madini ya chuma. Mbaazi zilizopikwa kwa nazi, mchuzi mzito wa dengu, pojo za kukaanga kwa vitunguu saumu, na wali wa njugu mawe vilichukua nafasi kuu kwenye sahani za wanafunzi zaidi ya 4,500.

Uamuzi huu uliungwa mkono na utafiti wa Shirika la Afya Duniani (WHO) ambao unaonyesha kuwa kubadilisha protini ya mifugo na ile ya mimea huboresha kimetaboliki na hupunguza magonjwa sugu. Utafiti wa shirika la WHO wa 2022 ulionyesha kuwa protini ya mimea hupunguza hatari ya shinikizo la damu kwa 20%. Kwa wanafunzi hawa, kupewa mlo wa mimea uliwapa nguvu endelevu bila uchovu unaosababishwa na mmeng'enyo mzito wa nyama nyekundu.

Jinsi Mpango Ulivyofanya Kazi

Ili kuhakikisha mafanikio, mradi huo haukuishia tu kwenye ununuzi wa chakula, bali ulihusisha mabadiliko ya kina ya kimuundo kuanzia mashambani hadi jikoni:

1. Ushirikiano wa moja kwa moja na wakulima wadogo wa Kilifi kulima pojo, kunde, na mbaazi kwa mikataba maalum.
2. Mafunzo kwa wapishi wa shule juu ya ulowekaji sahihi wa kunde na dengu kwa saa 8 hadi 12 ili kuondoa tindikali ya 'phytic acid' na kuongeza usagaji wa virutubisho.
3. Uundaji wa michanganyiko ya protini kamilifu kwa kuunganisha nafaka zisizokobolewa (kama mtama na mahindi ya dona) pamoja na mikunde.
4. Ujumuishaji wa mboga za kienyeji zenye vitamini C kama mchicha na managu kwenye kila mlo ili kurahisisha ufyonzwaji wa madini ya chuma.
5. Uelimishaji wa wazazi kuhusu faida za kiafya za lishe ya mimea ili kuzuia imani potofu kuwa kutokula nyama ni ishara ya umaskini.

Mojawapo ya kanuni kuu za sayansi ya lishe iliyotumika ni kanuni ya 'asidi za amino zinazokamilishana'. Mimea mingi ya mikunde ina kiwango kikubwa cha asidi ya amino inayoitwa 'lysine' lakini ina upungufu wa 'methionine'. Kinyume chake, nafaka kama mtama, mchele, na mahindi zina kiwango kikubwa cha methionine lakini zina upungufu wa lysine. Sahani inayojumuisha wali na mbaazi au ugali wa dona na kunde inakuwa na sifa sawa kabisa na protini ya yai au nyama, lakini ikiwa na faida ya ziada ya nyuzi za lishe na vioksidishaji.

• Ugali wa dona ulioliwa na maharagwe ya pojo hutoa wanga tata na protini endelevu mwilini.
• Wali wa nazi uliopikwa na mbaazi safi hutoa nguvu ya haraka na ujenzi madhubuti wa misuli.
• Dengu zilizopikwa kwa nyanya na limau huongeza mara nne ufyonzwaji wa madini ya chuma (non-heme iron).
• Mbegu za maboga na ufuta zilizorushwa kwenye uji wa mtama hutoa mafuta mazuri ya 'zinc' na 'magnesium'.

“Wazazi walipoona watoto wao wanapata alama nzuri na hawaugui mara kwa mara, mtazamo kuhusu maharagwe na dengu ulibadilika mara moja.”

Matokeo Yaliyopatikana

Ndani ya miezi thelathini na sita ya mradi huo, matokeo yalikuwa dhahiri sio tu katika vipimo vya kiafya bali pia katika uwezo wa kiuchumi wa shule. Dengu hutoa gramu 9 za nyuzinyuzi kwa kila nusu kikombe, kulingana na jarida la Nature Food la 2023, jambo lililosaidia kumaliza kabisa matatizo ya usagaji chakula na maumivu ya tumbo yaliyokuwa yakiripotiwa mara kwa mara miongoni mwa wanafunzi.

Mbali na uboreshaji wa afya, upande wa mazingira ulipata manufaa makubwa. Kilimo cha mikunde kiliboresha rutuba ya ardhi katika mashamba ya shule na jamii inayozunguka. Taasisi ya KALRO ya Kenya ilithibitisha mwaka 2022 kuwa pojo huongeza mavuno na nitrojeni udongoni bila mbolea ya kemikali. Hii ilisaidia jamii kutegemea mbolea asilia na kupunguza hewa chafu inayotokana na uzalishaji wa viwandani.

Kulingana na ripoti ya EAT-Lancet ya 2020, mikunde huzalisha hewa chafu kwa 80% chini kulinganisha na nyama ya ng'ombe. Mradi wa Kilifi umethibitisha kuwa mpito wa lishe unaotegemea mimea ni jibu madhubuti kwa mabadiliko ya tabianchi yanayoikumba Afrika Mashariki, huku ukilinda watoto dhidi ya magonjwa ya upungufu wa damu.

Mafunzo Muhimu kwa Wengine

Uzoefu wa Kilifi unatoa mafunzo muhimu kwa kaunti zingine za Kenya, Tanzania, na Uganda zinazokabiliwa na mabadiliko ya hali ya hewa na mfumuko wa bei za vyakula. Kwanza, hakuna haja ya kuagiza vyakula vya kigeni vya gharama kubwa kama tofu au virutubisho bandia wakati masoko yetu yamejaa kunde, dengu za kijani, choroko, na maharagwe mekundu ya asili. Vyakula hivi ni nafuu, hupatikana kienyeji, na vimezoeleka katika ladha zetu za jadi.

Pili, jukumu la uelimishaji wa umma ni la msingi. Jamii inapoelewa kuwa vyakula vya protini vya asili ya mimea vina uwezo wa kuzuia maradhi ya moyo, saratani ya utumbo, kisukari, na unene uliopitiliza, uamuzi wa kuachana na nyama huwa rahisi na wa hiari. Kilifi imethibitisha kuwa mustakabali wa chakula salama na wenye afya barani Afrika haupo kwenye machinjio, bali upo kwenye mbegu za mikunde zinazolimwa kwa heshima na uendelevu kwenye ardhi yetu wenyewe.