Je, gharama za mifugo zikihesabiwa?

Je, tunalipa bei halisi ya nyama, maziwa, na mayai tunayonunua sokoni? Kwa mujibu wa tafiti nyingi, jibu ni hapana. Gharama halisi za uzalishaji wa mifugo – ikiwa ni pamoja na uharibifu wa mazingira, uchafuzi wa maji, na athari kwa afya ya binadamu – mara nyingi hazionekani kwenye lebo ya bei. Makala haya yanaangazia nini kinaweza kutokea kwa mifumo ya chakula na uchumi wa Afrika Mashariki (hasa Kenya, Tanzania, na Uganda) iwapo tutaanza kuhesabu gharama hizi kamili, na jinsi ambavyo tunaweza kujitayarisha kwa mabadiliko hayo.

Ni nini hasa kinachojumuishwa katika 'gharama halisi' za mifugo?

Gharama halisi za kilimo cha mifugo huenda mbali zaidi ya gharama za kulisha wanyama, kuwapa makazi, na matibabu. Zinajumuisha athari ambazo mara nyingi huangukia kwa umma au mazingira. Hii ni pamoja na: uzalishaji wa gesi chafu (kama vile metani kutoka kwa mifugo na CO2 kutoka kwa mabadiliko ya matumizi ya ardhi kwa ajili ya malisho na mazao ya kulisha mifugo), uharibifu wa misitu na bioanuai kwa ajili ya malisho, uchafuzi wa vyanzo vya maji kutokana na kinyesi na mbolea, na kuongezeka kwa hatari za magonjwa yanayoweza kuhamia kutoka kwa wanyama kwenda kwa binadamu. Ripoti ya Shirika la Chakula na Kilimo (FAO) mwaka 2023 ilisisitiza kuwa mifumo mingi ya chakula, ikiwa ni pamoja na kilimo cha mifugo, ina athari kubwa za mazingira ambazo hazijumuishwi kikamilifu katika bei za soko.

Je, kuhesabu gharama hizi kutabadilishaje bei za bidhaa za mifugo?

Iwapo gharama zote za mazingira na afya zingeongezwa kwenye bei ya nyama, maziwa, na bidhaa nyingine za mifugo, bei hizo zingeongezeka kwa kiasi kikubwa. Huenda zikawa ghali zaidi kuliko bidhaa zinazotokana na mimea kama vile maharagwe, kunde, mboga, na nafaka zinazolimwa hapa nchini. Hii ingewafanya watumiaji kuchagua njia mbadala za mimea kwa wingi, na hivyo kuleta mabadiliko makubwa katika soko la chakula nchini Kenya, Tanzania, na Uganda. Wafanyabiashara na wakulima wangeanza kuona uhitaji mkubwa zaidi wa mazao ya mimea.

Athari kwa wakulima wadogo

Hii si habari njema kwa wakulima wengi wadogo wa mifugo katika kanda yetu, ambao wanategemea ufugaji kwa maisha yao. Iwapo bei za mifugo zitapanda sana, mahitaji yatashuka, na wakulima hawa wanaweza kukosa kipato. Hii inaweza kusababisha changamoto kubwa za kiuchumi na kijamii, hasa katika maeneo ya mashambani ambapo ufugaji ni sehemu muhimu ya utamaduni na uchumi. Ni muhimu sana kwamba sera zozote za mageuzi ya ruzuku zizingatie hili na zitoe msaada kwa wakulima hawa.

Je, ni fursa zipi zinazoweza kujitokeza?

Licha ya changamoto, kuhesabu gharama halisi kunaweza pia kuleta fursa kubwa. Kwanza, bidhaa za mimea zitakuwa na ushindani zaidi. Hii inaweza kuchochea uwekezaji mkubwa katika kilimo cha mimea, ambacho kwa ujumla huwa na athari ndogo za mazingira na kinaweza kuwa na virutubisho vingi zaidi. Fikiria kunde, maharagwe, na mimea mingine ya jamii yaFabaceae, ambayo ni rahisi kulima, yanahitaji maji kidogo, na huimarisha udongo. Pili, inaweza kuhamasisha uvumbuzi katika mifumo ya uzalishaji wa mifugo inayojali mazingira zaidi, ingawa hii bado ni changamoto kubwa.

• Kuongezeka kwa kilimo cha kunde na maharagwe kwa ajili ya soko.
• Uwekezaji mpya katika mboga zenye lishe na matunda.
• Utafiti wa mifumo ya malisho endelevu na uhifadhi wa mbolea.
• Fursa kwa wajasiriamali wanaotengeneza bidhaa mbadala za mimea.

“Kuhesabu gharama halisi za mifugo kutafanya vyakula vya mimea kuwa na ushindani zaidi na kuhamasisha kilimo endelevu.”

Jinsi ya kuandaa mifumo ya chakula kwa mabadiliko

Ili kutumia fursa hizi na kupunguza madhara, serikali na wadau wa Afrika Mashariki wanahitaji kuchukua hatua. Hii inajumuisha kuwekeza katika utafiti na maendeleo ya mazao ya mimea yanayofaa kwa hali ya hewa ya ukanda wetu, kutoa mafunzo na ruzuku kwa wakulima wanaohamia kilimo cha mimea, na kuunda sera zinazounga mkono mabadiliko haya. Pia, kampeni za elimu kwa umma kuhusu faida za kiafya na kimazingira za vyakula vya mimea ni muhimu ili kuhamasisha watumiaji kufanya uchaguzi wenye afya na endelevu. Mpango wa EAT-Lancet, ingawa ni wa kimataifa, unatokatika mfumo wa 'Dietary Guidelines for Healthy Food Systems' ambao unaweza kuingizwa katika mipango ya kitaifa.

Umuhimu wa uhimilivu wa hali ya hewa

Mabadiliko ya tabia nchi yanayoathiri Afrika Mashariki yanahitaji mifumo ya chakula iweze kuhimili hali mbalimbali. Kilimo cha mimea, hasa mazao yanayostahimili ukame na joto, kinaweza kusaidia sana katika hili. Kwa kuwekeza katika mbegu bora na mbinu za kilimo zinazohifadhi maji na udongo, tunaweza kujenga mfumo wa chakula ambao si tu endelevu bali pia unakabiliana na changamoto za mabadiliko ya hali ya hewa. Hii inasaidia lengo la maendeleo endelevu la Umoja wa Mataifa (SDG 13: Climate Action).

Je, mifumo ya sasa ya ruzuku inasaidiaje kilimo cha mifugo?

Katika nchi nyingi, serikali hutoa ruzuku kwa sekta ya kilimo, mara nyingi kwa njia ambazo hazijumuishi gharama zote za mazingira. Hii inaweza kujumuisha ruzuku za pembejeo kama vile mbolea au mifugo yenyewe, au sera za bei ambazo hufanya bidhaa za mifugo kuwa nafuu. Iwapo ruzuku hizi zitatolewa au kuelekezwa upya kuelekea kilimo cha mimea na mifumo endelevu, hii inaweza kuwa hatua kubwa mbele. Mfumo wa ruzuku wa sasa unaweza kuwa unahifadhi mfumo wa chakula ambao unadhuru mazingira na afya, badala ya kuutengenezea uhimilivu.

Je, kuna mifano mingine inayoweza kujifunza?

Ingawa Afrika Mashariki ina mazingira yake ya kipekee, kuna mafunzo kutoka maeneo mengine. Baadhi ya nchi za Ulaya na Amerika Kaskazini zimeanza kuangalia kwa karibu athari za kimazingira za kilimo cha mifugo na jinsi ya kuweka bei halisi. Hata hivyo, mara nyingi hizi ni hatua ndogo tu. Changamoto kubwa ni kuhakikisha mabadiliko haya yanakuwa ya haki na yanazingatia hali za wakulima wadogo na jamii zinazojihusisha na kilimo cha mifugo kwa muda mrefu. Kwa mfano, katika baadhi ya maeneo, kodi maalum kwa bidhaa za mifugo zimependekezwa, lakini utekelezaji wake umekuwa mgumu.

Hitimisho: Kuelekea mfumo wa chakula wenye afya na uhimilivu

Kuhesabu gharama halisi za kilimo cha mifugo si tu suala la uchumi, bali pia ni muhimu kwa afya ya sayari yetu na afya zetu wenyewe. Kwa Afrika Mashariki, mabadiliko haya yanaweza kuleta changamoto, lakini pia fursa kubwa za kubadilisha mifumo yetu ya chakula kuwa endelevu zaidi, yenye afya, na yenye uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa. Ni wakati wa kuanza mazungumzo haya kwa uzito na kuweka sera zinazounga mkono mustakabali wenye chakula cha kutosha na afya kwa wote.