5 tlapololtilli: vegano huan vegetariano tlatlamantli

In vegano huan vegetariano tlatlamantli motlalia ipan tlen kisa itech yolcameh: in vegetariano amo kikua nacatl zan kikua totoltetl huan chichiualatl, nozo in vegano kitlalcahuia nochi yolcatl tlacualli ipan itonacayo huan inemiliz. Miakeh macehualmeh ipan Mexihco kinekih kipatlah intlacualiz ic mapalehuican in tlaltikpaktli huan in yeyantli, tel motlapololtiat ipan occekin tlamantli. Amo san se tlamantli inin ome ohtli: in tlacualiztli tlen tlanelhuayotl kitemohua tlapalehuiliztli tlen nochi yolcatl, tlaltikpactli huan teyacanaliztli, auh in vegetariano zan kixelohua in nakatl ipan itlakual. Ipan inin amatlacuilolli tiktasqueh makwilli tlapololtilli tlen monequi tiktlalcahuiz kema tiyolpaki ica yancuic chicahualistli.

Ipan toaltepehua, tocolhuan oquichiuqueh se weyi tlamatiliztli ica milpantlacualli: tlaolli, yetl, ayotli, chili huan huauhtli. Yeca kema se tlacatl kineki amo nakatl tlacualiztli, amo monequi kicoaz tlein huel miac patioh ipan hueyi tlanamacoyan tlen tlacualchihualoyan. Yeceh, miac tlacameh kichiukuah tlapololtilli pampa amo kixmatih kenin mopatla in chichiualatl nozo in totoltetl ika milpan tlatoktli. Kema titlanemilia ica chicahualiztli huan tlaltikpaktli, monequi tikuikazqueh tlamatiliztli tlen kiyecana in yoliliztli kampa amo onka tlacuahuilistli tlen yolcameh.

1. Motemachia chichiualatl huan totoltetl ipan vegano huan vegetariano tlatlamantli

Miak tlacameh kema kitlalcahuiah in nakatl, pehuah kikuah cenca miak quesotl, chichiualatl huan totoltetl pampa momatih amo kipiaskeh proteina tla amo kikuah yolkatl. Inin tlapololiztli kichiua ma mococoa in cuitlapantli huan ma mopantlaza in colesterol ipan toezquiyo, iuhqui kitohuah in ticitl tlen WHO ipan 2022. Noihqui, in chichiualatl kinequi miak atl huan tlalli: se kilo queso kinequi achka 5,000 litros atl ic mochihuas, iuhqui tlanonotza in FAO. Yeca in vegetariano tlacualli hueli kichiua cenca miak tlaxoxocoliztli ipan tlaltikpaktli ken nakatlacualli tla amo motlalia tlanelhuayotl.

Kema tlen titlakuah kisa san ipan cuacueitiliztli, tiyoltequipachohuah in tlaltikpak yeyantli. In IPCC ipan 2023 oquitoloc tlein in cuacuehmeh kintokah miak metano ehecatl tlen kitoctia in tonaqui tonaltin. Yeca kema se tlacatl kineki melahuac tlapalehualiztli, kinequi kitlalcahuiz nochi chichiualatl huan kikuaz tlaolli huan yetl.

2. Tlalcahuiliztli tlen vitamin B12 huan chicahuac minerales

Se weyi tlapololtilli tlen kipiatih in yancuic veganos huan vegetarianos yehuatl in amo kitemohuah vitamin B12 tlen tlacencahualli. Inin vitamina amo kisa ipan tlanelhuayotl; kisa ipan microrganismos tlen chantih ipan tlalli huan ipan atl tlen amo chipahuac, yeceh axkan nochi tlacualli mochipahua ica ameyalli. In vegetarianos tlen kikuah totoltetl hueli kipiaskeh achi B12, zan amo nochi kaxilia; in veganos monequi kikuaskeh pastilla tlen B12 nozo tlacualli tlen kipiya inin vitamina, iuhqui kixnextia se tlatemoliztli tlen Nature Food ipan 2021.

Noihqui monequi tiktasqueh in tepoztli tlen motenehua hierro huan zinc. Ipan yetl huan quelitl onka miak hierro no-hemo, yeceh tonacayo kiyolchikawa kema tiktequiltiah ica xococ patli ken limon nozo xitomatl. Ipan Mexico, in Instituto Nacional de Salud Pública (INSP) okittac ipan 2022 tlein miak cococualiztli kisa pampa amo kikuah quelitl ica tlanextli. Yeca kema timotlakualtia, monequi tikneloas tlaolli huan limon ic mocuis nochi chicahualiztli tlen yetl.

3. Tlaixpampahuiliztli tlen milpantlacualli huan tlaolnextli

Miakeh tlacameh kema kinekih mochihuazqueh veganos, kipatlah intlacual ica tlacual tetepantli tlen huel miac tlapalhuilli huan ixtlacatiliztli kisa ipan weyitlanamacoyan. Kicoahuah ultraprocesados tlen tlatekpantli ica soyo nozo kuiltonolli tlen kinequi miak tomin, kiyelcahuah in tlaolnextli tlen tocolhuan otechcahuiliqueh. In nextamalli kichiua ma kisa in niacina huan calcio tlen tlaolli, kimaka tonacayo se hueyi tlapalehualiztli tlen amo kipiati occekin tlacualli. In tlaolli huan yetl san sekan kichihuah se proteina cenca kualtzin tlen kipanahuia nakatl.

“In milpantlacualli amo san tlacualli: yehuatl se nemiliztli tlen kiyolitiltia tlaltikpaktli huan tonacayo ica tlaolli huan yetl.”

Kema tikixpantiah in amaranth nozo huauhtli, tiknextiah se tlaixmatiliztli tlen kipiya nochi aminoácidos esenciales tlen tonacayo kinequi. In huauhtli ocatca tlacualtzintli tlen Mexihcah, huan axkan in FAO kixmati ken superalimento ipan 2023. Tla tikua huauhtli, nopal, yetl huan ayotli, amo timotequipachos ica proteina, pampa inin tlanelhuayomeh kimakah nochi tlen nakatl kimakaya zan ika achi tlaocoliztli huan chipahuac atl.

4. Tlamachiliztli tlen nekutli, cuicatl huan yolcatl tlamantli

Ocse weyi tlapololtilli kisa kema in vegetarianos momatih in vegano zan kipatla itlacualiz. In veganismo amo san tlacualiztli: yehuatl se teyacanaliztli ica nochi yolcameh ic amo kincocoazqueh ipan tlachihualoyan. Yeca in vegano amo kikua nekutli tlen pipiyolmeh, amo kikuia tlachichihualiztli tlen cuetlaxtli, ichcatl nozo tlapaliztli tlen nocheztli (grana cochinilla). Pipiyolmeh quichihuah nekutli ic kipiaskeh intlacual ipan sehua tonaltin, amo ic tlacameh makicuican.

Ipan tlatemoliztli tlen EAT-Lancet Commission ipan 2022 oquitoloc tlein kema tiktlalcahuiah nochi yolcatl tequiyotl, titlapalehuiah ic mopatlaz in yeyantli tlen pipiyolmeh huan totomeh. Kema tikinmocuitlahuiah in tlanelhuayomeh ken maguey, timocahuah ipan tlaltikpak tlapalehualiztli tlen kiyolitiltia toaltepehua ica tlacayotl huan yolcaxoxouhcatiliztli.

5. Amo tlatemoliztli tlen atl huan ehecatl tlatlamantli

Miakeh vegetarianos kitemachiah tlein amo kikuah nakatl ayoc kichiua tlapopololiztli ipan tlaltikpaktli. Yeceh, in chichiualatl huan totoltetl kinequih achi nochi tlen kinequi in cuacue nakatl: cuacuehmeh kikuah tlaolli tlen motoka ipan tlalli kampa ocatca cuauhtla, huan totolmeh kikuah soyo tlen kixoxonia in Cuauhtla Amazonas. In World Resources Institute (WRI) okittac ipan 2022 tlein se tlacatl ovo-lacto vegetariano kichiua 1.5 toneladas CO2e ipan se xihuitl, auh in se vegano zan kichiua 0.9 toneladas. Onka weyi tlatlamantli ipan tlaltikpak chicahualiztli.

Yeca, kema tiktemoah in melahuac vegano huan vegetariano tlatlamantli, monequi tikittaskeh in tlaltikpak tequiyotl. Amo san tlen titlalia ipan tocamac, yehuatl kenin motlalia in tlalli, in atl huan in altepetl. Kema tikinmachtiah tokonehuan ic makitzocan milpantlacualli ica yetl huan ayotli, tikmanahuiah toatonal huan titlapalehuiah ic amo ma tonaqui in tlaltikpactli ica cenca miak ehecatl tlatlacoli.

Ipan tlamiliztli, in ohtli ic mochihuas vegano nozo vegetariano monequi quipiyas tlamatiliztli huan yoliliztli. Kema tikuikah tomahcehual tlamatiliz tlen nextamalli, huauhtli huan yetl, amo monequi tikpatlaskeh tocentlamatiliz ica tequiyotl tlen huel patiyo. Tlacualiztli tlen tlanelhuayotl kitemaka chicahualiztli kema tikyectlalih ica tlatemoliztli huan ica tocolhuan inemiliz.

Tlacencahualiztli ic mopatlaz tlacualiztli ica tlamatiliztli

• Xikchiua B12 tlacualiztli: Xikoni monextepostli pastilla sepa ipan chicueyi tonatiuh.
• Xikpehualti milpantlacualli: Tlaolli nextamalli, yetl huan quelitl nochipa ipan mocaxitl.
• Xikilcahua chichiualatl: Xikpatla quesotl ica ayohvachtli nozo tlanelhuapastli.
• Xikneloa limon ica yetl: Ic monacayo kiselis nochi hierro tlen tlanelhuayotl.
• Xiktlalcahuia ultraprocesados: Amo xikkowa tlacualyoyolli tlen kipiati cenca miak tequiyotl.
• Xikpalehui tianquiztli: Xikkowa tlatoktli itech tokniwan tlen kitocah milpan.