01Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Amo hueyi tlacualli tlen nemiliztli huelia tictlaqualtia.
Ce tlamelahualli tlacualli tlen xochicuallotl, tlen quinamiqui in tlanextilli, zan hueyi in tlacualli tlen techpoloa.
Eatl, etl, tlatlaulli, patlahuac tlaxcaltlaulli, tlacoxtli, cacahuatl, zazanilli, huixyatl uan xihuitl, nochtin quitlamiltia hueyi tlacualli. In Tlahtocaliztli Tlacualiztli uan Tlacualiztli Tlamachtia, huellic tlehueli nemiliztli itech nochtin tlacuellalli, iceltia ichpochtli uan tlamachtilli tlacualchiualiztli.
02Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Xochicualli tlacualli 'amo tlen tlen achi'.
Itech ce tonalli tlacualiztli, xochicuallotl quitemaca nochtin in achi tlamachtilli.
In 'tlapalehuia tlacualli' tlahtolli tlen 1970 xihuitl tlatzintlacuauhtli in itlachcuiani. Xoyatl, quinoa, tlaxcaltlaolli, uan amaranth, ca imihtic in tlacualzintli; etl ihuan tlaxcaltlaolli itech ce tonalli quixilohua in tlanextli.
03Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Tlen tlapalehuia tlen B12 amo quipia.
B12 amo quichihua xochicualli nozo tepiollotl — quichihua tliltetl. Tlen tlapalehuia quicuah ce tlaxicolli; tepiollotl no quicuah ce.
Tlen achi hueli in B12 tlacualiztli tlen yauh ipan tlacualchihua. Tlahuelia in itlacualiztli icelte in tlacualiztli ipan tlocacohuatl.
04Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Xoyatl quitlamiltia tlacualiztli tlacualiztli tlacame.
Tlamachilli tlatzintli tlatlamachilli tlen tlacame amo quichihua xoyatl itech testosterone nozo estrogen tlanextilli.
Ce tlamachilli tlen 2021 tlen 41 tlamachilli (Reed et al., Reproductive Toxicology) amo quihualili xoyatl nozo isoflavones itech testosterone, free testosterone, nozo estradiol itech tlacame.
05Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Nemiliztli amo cualli quipia telpochtli.
Tlacualiztli tlahtocaliztli itech EUA, UK, Canada, Australia, Italia uan Portugal quihuelili nemiliztli tlen achi yecualli tlacualiztli itech telpochtli tlayihui.
Tlen tlacualli yehuatl in tlachihualli — achi tlanextilli, B12, vitamin D, omega-3, tepoztli uan caltzahuatl — amo in amo itlacualzintli.
06Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Amo huellic titequi tlen tlapalehuia.
Tlen tlapalehuia itech tlaolihui quihuelili Olympic medals, Grand Slams, Tour de France stages uan ultramarathons.
Patrik Baboumian (chicahua), Venus Williams (tennis), Lewis Hamilton (F1), Scott Jurek (tlaolihui), in Tennessee Titans' plant-based defensive line — in tlaliliztli hueyi.
07Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Tlacualli tlen xochicualli amo cualli tlanextili.
In amo-heme tlacualli tlen xochicuallotl cualli tlanextilia intl ihuan vitamin C uan amo itech cafe nozo tlacualli.
Lentils, tofu, ayotetl, uan tlaxcaltlaolli ihuan ce xocotl, chilli nozo xochitl itech in cemanquiztli tlacualiztli quimonextilia in tlacualli amo tlacualiztli itech miaccualli tlacualiztli.
08Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Caltzahuatl zan tlen tlazcalcuayo.
Caltzahuatl hualia itech tlalli. Cuacame quihuelili itech zacatl; huelia ticcuah in cuacame.
Caltzahuatl-tlatzintli tofu, tlacualiztli xochicualli, tahini, cacahuatl, quelite, bok choy, huaxin uan xacaltelatl nochtin hueyi itlacualzintli. Miaccualli amo-tlazcalcuayo tlamachtilli quipia tlacualiztli tlen achi tlacualiztli tlen tlaoliztli hueyi tlen tlaoliztli.
09Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Tlen tlapalehuia tlacualiztli nochtin tlachihualli.
In achi tlaxicolli, achi tlatzintli tlacualiztli itech Tlalticpactli — etl, arroz, frijol, avena, camotl, col — nochtin tlapalehuia.
Tlen tlacualiztli tlacualiztli quipia — xihuitl icelte tlacualiztli — pero in tlacualiztli itech nochtin tlalticpactli hueyi tlacualiztli tlaoliztli: Etiopia shiro, India dal, Mexico etl uan arroz, Levantine mezze, Mexico tlaoliztli.
10Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Tlacame quichihuahuaya mihiyotl, icelte achi itlacualzintli.
Tlacame quichihuyaya mihiyotl, achi ce tlacualiztli. Tlen quichihuayaya amo tlen tlen achi quichihua.
In teotlacame no quihuetzcacaya tlatzompactli. Axcan, ticcuah itech ce tlacualiztli. Tlanextli cualli tlacualiztli tlamachtiliztli, amo tlapiyaliztli, techilwia tlen techcualli axcan.
11Tepiollotl
Tlanamililiztli: Tepiollotl tlen tlacualiztli quipia paciliztli.
Achi hueli 90% tlen tlacualiztli tlen tlalticpactli quipia tlacualiztli itech industrial tlachihualli.
Tlacualli, xihuitl, uan organic tlamachtilli quimelahua achi tlacualiztli pero no quipahtia tlachihualli, ichpochtli itech tlatelolotl, tlachihualli itech hueyi, uan tlacualiztli itech ce hueyi itlacualzintli.
12Tepiollotl
Tlanamililiztli: Cuacame quipia tlatelolotl.
Cuacame quichihua tlatelolotl zan itech ichpochtli, quicuah in itelolotl — amo quicuah tlacame.
Tlatelolotl cuacame tlatelotiah in tlatelolotl ihuan tlatelolotl. In itelolotl tlatelolotl ihuan tlatelolotl, in tlaxeloliliztli tlatelolotl.
13Tepiollotl
Tlanamililiztli: Totoltetl ce 'tlazcal' tlen totoltepialli quitemaca.
Axcan totoltetl tlatelolotl tlen ~300 totoltetl ce xihuitl itech ~12 itech itlatelolotl, quichihua itlacualzintli.
Itech nochtin totoltetl tlachihualli — tlatelolotl, tlaxeloliztli, organic, tlatelolotl — tlaxeloliztli hueyi quicua itech ce tonalli pampa amo quichihua totoltetl. Itech nochtin tlalticpactli, achi 7 xiquipilli tlaxeloliztli hueyi quicua ce xihuitl.
14Tepiollotl
Tlanamililiztli: Michin amo quipia tlaoliztli.
Michin quipia nociceptors, opioid receptors, uan tlachihualli itech tlacualiztli itech tlaoliztli.
Tlamachilli itech Animal Cognition, Fish and Fisheries, uan Animal Sentience nochtin techilwia michin hueli tlaoliztli. In tlamachilli yehuatl 1–3 trillion michin quicua ce xihuitl itech tlacualiztli.
15Tepiollotl
Tlanamililiztli: Tlacualiztli cualli quichihua in tlaxtlaliztli.
Tlamachilli itech EUA, UK, uan EU quitzelohua tlamachilli tlen 5–10% itech cuacame uan achi hueyi itech totoltetl.
Yehuatl quihualili miaccualli tepiollotl itech ce xihuitl tlen tlacualli. Uan 'cualli' amo quitlamiltia tlachihualli, tlatzompactli, transport, nozo tlacualiztli itech in tlacualiztli.
16Tepiollotl
Tlanamililiztli: Xicohtli amo quipia tlaoliztli itech xicohtli tlacualiztli.
Xicohtli quipia tlaoliztli uan tlamachilli tlen xicohtli tlacualiztli quitlamiltia tlaoliztli.
Ichpochtli xicohtli achi tlatelolotl; xicohtli tlacualiztli ihuan xoyatl; xicohtli tlacualiztli itech tlalticpactli itech tlacualiztli itech hueyi tlacualiztli.
17Tepiollotl
Tlanamililiztli: Ichcatl amo quihuelili — ichcatl quipia tlaixcuauh.
Ichcatl tlatelolotl quipia tlaixcuauh pampa tlatelolotl itech tlaixcuauh; tlaxeloliztli ichcatl quipia tlaixcuauh.
In tlaixcuauh achi tlatelolotl (tlacualiztli itech tlaixcuauh amo tlacualiztli itech Australia) uan tlaxeloliztli, ihuan hueyi itlacualzintli itech tlaoliztli.
18Tepiollotl
Tlanamililiztli: Tlahueliztli zan ce tlacualiztli itech mihiyotl.
Tlahueliztli ce tlacualiztli tlen hueyi itech xiquipilli; quipia in tlahtoliztli uan in tlatzompactli.
Ticcuah tlahueliztli quihualili ce tlatzompactli itech in cuacame tlachihualli. Miaccualli tlahueliztli hualia itech cuacame quicua itech India, Bangladesh uan Brasil.
19Tlalpan
Tlanamililiztli: Tlacualli tlen tlacualiztli hueyi tlen tlacualiztli tlen tlapalehuia.
Transport achi 10% itech tlacualiztli itech miaccualli tlacualiztli. Tlen ticcuah hueyi tlen itech quihualili.
In 2018 Poore & Nemecek meta-analysis itech Science quihuelili tlacualiztli itech xochicualli itech tlacualiztli tlen tlapalehuia tlen tlacualiztli tlen tlacualiztli itech tlacualiztli.
20Tlalpan
Tlanamililiztli: Zacatl-tlatzintli mihiyotl cualli itech tlalpan.
Zacatl-tlatzintli mihiyotl quipia tlacualiztli nozo achi hueyi itlacualiztli itech ce kg tlen tlacualiztli tlen tlacualiztli itech methane uan tlalli.
Food Climate Research Network (FCRN, Oxford 2017) amo quihuelili zacatl-tlatzintli tlacualiztli tlen itlacualiztli, no itech tlacualiztli itech tlacualiztli.
21Tlalpan
Tlanamililiztli: Almond milk tlatelolotl zan hueyi tlen tlazcalcuayo.
Itech ce litro, tlazcalcuayo tlatelolotl achi 4× in tlatelolotl tlen almond milk uan 22× in tlalli.
Tlazcalcuayo: ~628 L tlatelolotl itech ce litro. Almond milk: ~371 L. Xoyatl uan avena tlatelolotl achi amo hueyi. (Poore & Nemecek 2018)
22Tlalpan
Tlanamililiztli: Xoyatl quitlamiltia Amazon, icelte tlen tlapalehuia quichihua tlaxicoliztli.
Achi 77% itech nochtin xoyatl itech tlacualiztli itech tepiollotl, amo quicuah tlacame.
In tlen tlapalehuia tlen ticcuah tofu quipia ce tlacualiztli tlen xoyatl itech tlacualiztli tlen ce tlacualiztli itech ce tlacualiztli.
23Tlalpan
Tlanamililiztli: Cuacame 'carbon-neutral' pampa in itlacualiztli tlatelolotl.
Methane hueyi 80× hueyi tlen CO₂ itech 20 xihuitl. Tlaxihuitiuh itech in tletl hueyi in tlalticpactli, amo tlaoliztli.
In 'biogenic methane' tlahtolli quihuelili tlacualiztli ihuan tlacualiztli. Intl hueyi itech tlacualiztli, methane quipia tlacualiztli itech tlatihuatl.
24Tlalpan
Tlanamililiztli: Tlacualiztli tlaoliztli amo quichihua ce hueyi itlacualiztli.
Tlacualiztli tlaoliztli itech in achi hueyi tlacualiztli tlen ce tlacualiztli hueli quichihua.
Poore & Nemecek (2018) quihuelili tlacualiztli itech xochicualli itech tlacualiztli tlen ce tlacualiztli tlen itlacualzintli itech tlalli itech 76% uan itlacualzintli itech 73%.
25Tlatequipanoliztli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli itech hueyi.
In achi tlaxicolli tlacualiztli itech Tlalticpactli — arroz, frijol, etl, avena, camotl, col — nochtin tlapalehuia.
Mihiyotl tlacualiztli itech hueyi. Ce tlacualiztli itech dal amo. Miaccualli itech tlalticpactli quipia tlacualiztli itech xochicualli itech miaccualli pampa tlaxicolli.
26Tlatequipanoliztli
Tlanamililiztli: Amo hueli titequi intl ticalaco.
Achi nochtin tlacualiztli itech Tlalticpactli quipia tlacualiztli itech xochicualli — yehuatl in achi tlaxicolli tlacualiztli.
Etiopia shiro, India dal, Mexico frijol, Italia pasta e fagioli, Levantine mezze, Vietnam pho chay, Japan shojin ryori. Tlacualiztli itech xochicualli itech hueyi tlen amo hueyi.
27Tlatequipanoliztli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli nochtin nozo amo tlapatla.
Nochtin ticcuah quipia tlaoliztli. Xicmomachi ce tonalli itech ce xihuitl uan xicmochihua.
Donald Watson, tlen quichihua 'vegan', quichihua 'achical' uan 'hueli'. Tlacualiztli itech ahnozo tlacualiztli.
28Tlamachtilli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli itech Western, tlacame, tlen tlacualiztli.
In achi hueyi tlacualiztli itech xochicualli itech South Asian, East Asian, East African, uan Mesoamerican.
Jainism (~2,500 xihuitl), Buddhist tlahtocaliztli, Hindu Saatvik tlacualiztli, Etiopia Orthodox tlacualiztli, Rastafari Ital, in Bishnoi itlacualzintli, pre-colonial Mesoamerican maiz-etl-ayotl — tlacualiztli hueyi, hueyi uan achi itech nochtin tlalticpactli tlen itlacualzintli itech Western tlahtoli.
29Tlamachtilli
Tlanamililiztli: Nochipa ticcuah mihiyotl — yehuatl in tlaoliztli.
Nochipa ticcuah xochicualli. Mihiyotl tlaxicolli, hueyi, uan tlacualiztli itech achi nochtin tlacame itech tlaoliztli.
In achi hueyi mihiyotl tlacualiztli itech nochtin tlalticpactli axcan hueyi tlen itech achi tlayihui itech 20th xihuitl. Industrial mihiyotl yehuatl in yancuic; xochicualli tlacualiztli yehuatl in tlatzintli.
30Tlamachtilli
Tlanamililiztli: Intl nochtin hueyi tlacualiztli, tepiollotl hueyi tlacualiztli.
Tlacualiztli cuacame, cochame uan totoltetl quipia axcan in hueyi tlacualiztli pampa tlatelolotl itech xiquipilli; amo 'hueyi tlacualiztli', amo quimoiyohui.
In itlatelolotl itech in tepiollotl tlatelolotl hueyi — itech in tlaoliztli tlen tlatzintli 'quipia'. Quitlamiltia tlachihualli huelia quihualili tlalli itech tlaxeloliztli tepiollotl.
31Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Omega-3 zan hualia itech michin.
Michin quipia omega-3 itech alga. No hueli ticcuah — icelte.
Linaza, chia, canamo uan cacahuatl quitemaca ALA; alga tlacualiztli quitemaca EPA uan DHA amo mercurio, dioxins nozo microplastics tlen tlacuali miaccualli michin.
32Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli tlaoliztli quitlamiltia tlaoliztli.
Tlaoliztli quitlamiltia itech amo tlacualiztli — itech nochtin tlacualiztli — amo itech amo tlacualiztli.
Intl tlaoliztli tlatelolotl intl tlacualiztli tlaoliztli, in achi tlaoliztli yehuatl achi amo tlanextilli, achi amo tepoztli, zinc, B12 nozo tlacualli. Tlacualiztli quichihua tlaxicolli.
33Tlacualiztli
Tlanamililiztli: Mihiyotl achi itech tlacualiztli.
Tlacualiztli itech achi tlacualiztli uan tlaoliztli tlaoliztli, amo itech tepiollotl.
Miaccualli tlaoliztli tlacualiztli uan chicahua tlacame — Patrik Baboumian, Nimai Delgado, Torre Washington — quihuelili in tlahtolli. Achi chicahua itech xochicualli quichihua in tlaoliztli.
34Tepiollotl
Tlanamililiztli: Lobsters uan cangrejos amo quipia tlaoliztli.
Decapod crustaceans tlatelolotl itech UK uan miaccualli tlalticpactli quichihua in tlaoliztli.
In 2021 LSE review itech UK tlahtocaliztli amo quihuelili 'chicahua tlamachilli' decapods quipia tlaoliztli. Tlacualiztli hueyi itech miaccualli tlalticpactli.
35Tepiollotl
Tlanamililiztli: Tlazcalcuayo amo tlacualiztli intl cuacame amo quicua.
Tlazcalcuayo cuacame quicua itech ~5 xihuitl, ce tlaoliztli itech itlacualzintli, intl tlatelolotl tlatelolotl.
Achi nochtin tlazcalcuayo itelolotl tlatelolotl itech itelolotl. Tlaxeloliztli itelolotl itech veal nozo mihiyotl itlacualiztli itech tlazcalcuayo.
36Tepiollotl
Tlanamililiztli: Tlaolohua hueyi itech tlacualiztli itech mihiyotl.
Nochtin quitlamiltia tlacualiztli itech tlaoliztli itech tlacualiztli tlen xochicualli quipia.
Tlaolohua no quihuelili mihiyotl tlen tlatzintli tlaoliztli. 'Axcan' mihiyotl ce tlacualiztli itech tlaoliztli tlen achi nochtin tlacame yehuatl intl ticcuah tlacualiztli mihiyotl, no intl ticcuah tlaolohua.
37Tlalpan
Tlanamililiztli: Tlachihualli mihiyotl quipia tlacualiztli — amo achi tlaoliztli.
Tlacualiztli mihiyotl quipia achi tlacualiztli itech tlacualiztli itech tlaxicoliztli; tlen tlacualiztli hueyi.
In achi tlaxicolli tlacualiztli itech tlacualiztli itech tlacualiztli itech 2030. In IPCC's 1.5 °C itech in 2030. Xochicualli tlacualiztli ya tlaxicolli uan itech hueyi tlacualiztli.
38Tlalpan
Tlanamililiztli: Achi itech cuacame quipia zacatl.
Zacatl-tlatzintli itech zacatl itech tlaxeloliztli tepiollotl itech bison, elk, uan antelope — amo industrial cuacame.
Quitlamiltia cuacame uan quihuelili tlaxeloliztli tepiollotl nozo quihuelili tlalli itech tlacoliztli hueyi tlen tlaoliztli itech miaccualli tlamachilli.
39Tlalpan
Tlanamililiztli: Xochicualli tlachihua hueyi tlacualiztli tlen mihiyotl.
Tlacualiztli itech tepiollotl quicua hueyi tlacualiztli tlen itlacualiztli itech xochicualli itech tlacame.
Chicome itech nochtin tlalli itech tlacualiztli itech tepiollotl. Tlacualiztli itech xochicualli itech tlalli itech ce tlacualiztli, amo hueyi.
40Tlatequipanoliztli
Tlanamililiztli: Restaurant amo quipia tlacualiztli.
Itech 2025, achi nochtin hueyi itlacualzintli — uan achi nochtin tlaoliztli itech tlatelolotl — quipia tlacualiztli itech xochicualli.
Tlamachilli tlen HappyCow quipia 800,000+ tlacualiztli itech nochtin tlalticpactli. Ce tlacualiztli itech tlahtolli (xicmomachi /phrase-card) quihuelili in tlanextli itech tlalticpactli.
41Tlatequipanoliztli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli itech xochicualli hueyi tlacualiztli.
Ce tlacualiztli itech dal, ce stir-fry, etl itech tlaxcalnochtli nozo pasta ihuan xocotl nochtin quipia 15–20 minutos.
Miaccualli xochicualli tlacualiztli hueyi tlen mihiyotl pampa amo tlacualiztli, amo tlacualiztli itech tlaoliztli, amo tlacualiztli itech tlaxeloliztli.
42Tlatequipanoliztli
Tlanamililiztli: Hueyi ticcuah nochtin tonalli.
Xochicualli hueyi — xihuitl uan tlatelolotl quipia hueyi tlen tlacualiztli itech tepiollotl.
Tlamachilli quihuelili xochicualli tlacualiztli quipia hueyi tlacualiztli itech tlacualiztli tlen achi tlacualiztli. In tlacualiztli yehuatl achi hueyi — amo amo hueyi.
43Tlamachtilli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli itech tlalticpactli tlacualiztli quihuelili mihiyotl.
Miaccualli pre-industrial tlacualiztli hueyi tlacualiztli itech xochicualli, ihuan mihiyotl ce tlaxicolli tlacualiztli.
In Mediterranean, Andean, Mesoamerican, South Asian, East Asian uan East African tlacualiztli nochtin tlachihualli itech tlaxcaltlaolli, etl, xochicualli uan xocotl ihuan mihiyotl ce tlacualiztli nozo tlacualiztli, amo tlacualiztli.
44Tlamachtilli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli itech Western tlacualiztli itech tlanextli itech mihiyotl.
In achi hueyi xochicualli itech tlacualiztli itech India (Jain, Hindu, Buddhist), Etiopia, Rastafari uan East Asian Buddhist.
Axcan Western tlacualiztli ce yancuic tlacualiztli itech in tlacualiztli, amo in tlanextli tlacualiztli.
45Tlamachtilli
Tlanamililiztli: Tlacualiztli itech hueyi uan amo paciliztli.
Miaccualli hueyi tlacualiztli zan quinequi quicuah tlacualiztli. Tlahtolli hueyi tlen tlacualiztli.
Tlen tlacame quicacaya 'tlatzintli' yehuatl in amo tlaoliztli itech tlaoliztli. In tlen tlacualiztli tlen ticmati achi nochtin quicuah dal, quicuah burritos, uan quipia paciliztli.