Kawsay & ñawpaq ·

Pachamama Munaynin: Allin Kawsaypaq Runa Simiwan

Imaynatas ñawpaq yachayninchejta, munayninchejtapas allin kawsaypaq rikuspa, llamk'achisun.

494 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andean warmaypaq tradicional tejido ruran
Veg.ac · AI-generated illustration

Kay pachapi, inti raymipi, achkha runakuna allin kawsayta maskhaspa, tukuy imata allinta hap'iqtinku. Chaytaq, ñuqanchikpa siminchikpi, Runa Simipi, ancha allinta rikuchikun. Mana chay kawsayqa mikhunallamantachu, aswanpas imaynatas pachamamata, runakunata, uywata munayta atikunchej chayta rikuchin. Kay qillqaypi, imaynatas ñuqanchikpa yachayninchejta, imaynatas kawsayninchejta allin kawsaypaq, mana ima harmichikunataj hap'ispa, allinta rikuchisun.

Ñawpaq Yachayninchej: Pachamama Wanpi Munaq Kawsay

Ñawpaq taytanchiskuna, taytakunanchiskunaqa pachamamata ancha munanku. Chaytaq, paykunaqa mana imatapas harmichikunankuchu. Yachanku imaynataq patata, kinwata, kañiwata, tarpuyta, mayqan t'ikata ima, imaynataq waqaychayta. Mana ima harmichikunataj hap'ispa, tukuy imata allinta waqaychanku. Chay yachayninchejqa, achkha watakunamanta jamun, imaynatas kawsayninchejta allinta hap'isun chayta yachachin.

Kawsayninchejpi Tarpuy

  • Patata: Achkha laya patata, tukuy imata allinta ruwan.
  • Kinwa: Aniymanta, proteinsmanta allin.
  • Kañiwa: Aniymanta, k'umuchkaqkunapaq allin.
  • Maq'as: Aniymanta, proteinsmanta allin.
Ñawpaq patata laya, achkha laya kawsayninwan.
Ñawpaq patata laya, achkha laya kawsayninwan.Wikipedia · History of the potato

“Pachamamaqa mana imatapas harmichikunanchu. Payqa tukuy imata qowanchej, chaytaq allinta hap'isun.”

— Apu Qullqa

Uywa Kawsayninchej: Imaynataq Harmichikun?

Kunanqa, achkha runakuna uywata achkha kaqta mikunku. Chaytaq, pachamamata ancha harmichin. Uywaqa achkha unuwan, achkha chakra k'umuchkanatawan, achkha pacha q'uñichiytawan. Chaytaq, ñuqanchikpa kawsayninchejta ancha harmichin. Chaytaq, ñuqanchikpa siminchikpi, mana allin kawsayninchejta rikuchin.

77%
Uywa Mikunapaq Hallp'a
FAO
27%
Uywa Mikunapaq Unu
WWF
14.5%
Uywa Mikunapaq CO2e
IPCC

Chakra Laya Kunachikuy

Imaynatas ñuqanchikpa chakra kawsayninchejta allinta ruwasun? Chaytaq, mana uywata achkha kaqta hap'ispa, aswanpas tarpuyta allinta ruwaspa. Chaytaq, patata, kinwata, kañiwata, maq'asta, achkha laya kawsayniyojta, pachamamata mana harmichispa. Chaytaq, ñuqanchikpa kawsayninchejta allinta ruwasun.

Tarpuy Laya vs Uywa Laya Hallp'a

Unit: %
Tarpuy23 %
Uywa77 %

Hallp'a mana uywa mikunapaq llamk'achisqa.

Allin Kawsay: Runa Simiwan, Pachamama Wanpi

Allin kawsayqa mana tukuy imata mikunallamantachu. Chaytaq, imaynatas kawsayninchejta allinta ruwanchej. Chaytaq, pachamamata munayta, uywata allinta hap'iyta, runakunata respetayta. Chaytaq, ñuqanchikpa siminchikpi, Runa Simipi, ancha allinta rikuchikun. Tukuy imata allinta ruwaspa, ñuqanchikpa kawsayninchejta allinta ruwasun.

Kawsayninchejpa Kimsa P'anqan

  1. Pachamama Munaynin: Mana imatapas harmichispa, tukuy imata allinta hap'iy.
  2. Uywa Kawsayninchej: Mana uywata achkha kaqta hap'ispa, allinta kawsay.
  3. Runakuna Kawsayninchej: Tukuy runata munayta, yanapayta, allinta kawsay.
Ayllu runakuna kinwata tarpuspa, tarpusqata pakuspa.
Ayllu runakuna kinwata tarpuspa, tarpusqata pakuspa.Veg.ac · AI-generated illustration

Kawsayninchejpa Allanin

Kay pachapi, achkha runakuna allinta kawsayta maskhaspa, tukuy imata allinta hap'iqtinku. Chaytaq, ñuqanchikpa siminchikpi, Runa Simipi, achkha yachayninchejta rikuchin. Mana chay kawsayqa mikhunallamantachu, aswanpas imaynatas pachamama, runakuna, uywa munayta atikunchej chayta rikuchin. Kay qillqaypi, imaynatas ñuqanchikpa yachayninchejta, imaynatas kawsayninchejta allin kawsaypaq, mana ima harmichikunataj hap'ispa, allinta rikuchisun.

Chakra Tukuq Kawsay

Unit: kg CO2e / runa / wata
Tarpuy Laya250 kg CO2e / runa / wata
Uywa Laya1,500 kg CO2e / runa / wata

Chay yupayqa achkha yuyaymanta jamun, mana tukuy pachapi chaylla kachkanchu.

Ayllu Kawsayninchej

Aylluqa ancha allin kawsayninchej. Tukuy runakuna yanapanakuspa, tukuy imata allinta ruwaspa. Chaytaq, mana imatapas qhatuyta atikunchej, aswanpas tukuy imata allinta hap'ispa. Chaytaq, ñuqanchikpa kawsayninchejta allinta ruwasun.

Warmay patata salt'api sat'in, tukuy imata allinta ruwan.
Warmay patata salt'api sat'in, tukuy imata allinta ruwan.Veg.ac · AI-generated illustration

Chay Kawsayninchejpa Allanin

Kay pachapi, achkha runakuna allinta kawsayta maskhaspa, tukuy imata allinta hap'iqtinku. Chaytaq, ñuqanchikpa siminchikpi, Runa Simipi, achkha yachayninchejta rikuchin. Mana chay kawsayqa mikhunallamantachu, aswanpas imaynatas pachamama, runakuna, uywa munayta atikunchej chayta rikuchin. Kay qillqaypi, imaynatas ñuqanchikpa yachayninchejta, imaynatas kawsayninchejta allin kawsaypaq, mana ima harmichikunataj hap'ispa, allinta rikuchisun.

Bajo
Pachamama Harmichiy Tarpuywan
Varios estudios
Alto
Pachamama Harmichiy Uywanwan
Varios estudios
Chakra ch'iqtata, ancha allin llamk'ayninwan.
Chakra ch'iqtata, ancha allin llamk'ayninwan.Veg.ac · AI-generated illustration

Runa Simiwan Allin Kawsaypaq Ñawpaq Ch'iqtata

Ñuqanchik Runa Simiwan, ñuqanchik yachayninchejwan, tukuy imata allinta ruwasun. Pachamamata munayta, uywata allinta hap'iyta, runakunata respetayta. Chaytaq, ñuqanchikpa kawsayninchejta allinta ruwasun. Chaytaq, ñuqanchikpa siminchikpi, Runa Simipi, ancha allinta rikuchikun. Tukuy imata allinta ruwaspa, ñuqanchikpa kawsayninchejta allinta ruwasun.

Kawsayninchejpa T'ikaynin

  • Aniymanta allin kawsay.
  • Pachamama wanpi kawsay.
  • Aylluwan kawsay.
  • Runa Simiwan kawsay.

Sources & further reading

  1. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — FAOSTAT
  2. World Wide Fund for Nature (WWF) — Living Planet Report
  3. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) — Assessment Reports
  4. International Livestock Research Institute (ILRI) — Various publications
  5. Andean Community (CAN) — Regional agricultural reports