Achka musuq raphiyuq q'umir yurakuna — kale, espinaca, acelga, rúcula
Qhali Kay

Cáncer unquypas, yurakunapi sapsisqa mikhunakunapas

Mikhuyqa aslla hukmanyana atina imakunamanta hukninmi.

Cáncer unquyqa achka unquykunam, achka imaraykum. Mikhuy sapallanqa manam cáncer unquyta paqarichinchu nitaq hampinchu, ichaqa kanmi sinchi yachasqakuna mayqinkunachus mikhuykunata sapaq cáncer nisqawan t'inkinku, chayraykum Organización Mundial de la Salud, Fondo Mundial de Investigación sobre el Cáncer chaymanta mama llaqtakunapi cancer nisqamanta autoridadkuna kamachinku pisiyachinapaq puka aycha chaymanta procesasqa aychata chaymanta astawan yurakunata mikhunapaq.

−16%llapan cáncer unquypa chaynaynin
−34%warmi-específico cáncer unquykuna
−35%próstata cáncer
Group 1procesasqa aycha

WHO nisqap t'aqaynin

2015 watapin IARC, WHO nisqap cáncer unquyta mask'aq t'aqan, procesasqa aychata (bacon, ham, salchichas, salami, waqaychasqa aychakuna) Grupo 1 nisqapi t'aqarqan — 'runakunapaq carcinógeno' — colorectal cáncer unquypaq, kikin t'aqapi maypichus sayaríwan tabacota t'aqanku. Puka aychata (waka, khuchi, uwija) Grupo 2A nisqapi t'aqarqanku — 'yaqapaschá carcinógeno.' Manam ni hayk'aqpas chay t'aqaykunamanta ni mayqinpas ninchu aycha sayarí hina dañino kasqanta; aswanpas nin chay t'inkisqa kasqanmanta yachayqa kikin sinchi kasqanta.

Amachaq llimpi

Fibra mikhuy, rurukunatawan yuyukunata mikhuy, chaqikuna, hunt'a muhukuna, chaymanta aswan hatun 'Mediterráneo / yurakunaman qhawariq' mikhuy ñanqa sapa kuti t'inkisqa kachkan pisiyasqa colorectal, ñuñu, próstata, esófago chaymanta wik'sa cáncer unquykunawan. Adventist Health Study-2 nisqapin yachasqaku mana aycha mikhuqkunalla (veganos) 16% pisilla llapan cáncer unquypa chaynayninta hap'isqaku mana mana aycha mikhuqkunawan (no vegetarianos) tupanachispa, aswantaq warmi-específico cáncer nisqakunapi pisiyaykuna.

Musuq patamanta qatuna qutuchakuy
Fibra, ruru, yuyu — aswan sapa kuti amachaq kimsantin, llapan laya cáncer unquykunapi.

Lechekunamantawan próstata cáncer nisqmanta

Achka leche mikhuyqa (aswantataq lechella) t'inkisqa kachkan yapasqa próstata cáncer chaynaywan achka hatun huñu yachaykunapi, chaykunamanta kachkan EPIC, the Physicians' Health Study chaymanta the Nurses' Health Study. Imaynapichus kasqanmantaqa rimanakunmi (calcio, IGF-1, hormonas), chay t'inkisqaqa sinchin. Yurakunawan mikhukuq qharikunaqa ancha pisilla próstata cáncer nisqayuq kanku.

Yurakunaman qhawariq Mediterráneo mikhuy mast'arisqa
Yurakunaman qhawariq Mediterráneo mikhuna ñanqa aswan sinchi cáncer hark'ay yachay saphita hap'in.

"Procesasqa aychaqa kikin yachay t'aqapin kachkan sayarí hina — Grupo 1. T'aqaqa yachaypa sinchi kayninmantam, manam millay kayninpa hatun kayninmantachu."

— IARC, 2015

Imata mikhuna

Sapa p'unchaw mikhunata wakichiy yuyukunawan (aswantataq crucíferas: brócoli, kale, repollo, coliflor), chaqikunawan (poroto, lentejas, garbanzos, soya), hunt'a rurukunawan, hunt'a muhukunawan, nueces nisqawan chaymanta muhukunawan. Frutillas, ajo, cebolla, tomate, cúrcuma chaymanta té verde sapa hukninku plausible anti-cáncer mecanismoyuq kanku, ichaqa manam mayqin sapalla mikhunapas cáncer unquyta hark'anchu.

Mikhuy sapallanqa manam hunt'asqachu

Ama sayarita p'itaychu

Aswan hatun mikhuy factorqa sayarí p'itaywan pisiyachisqa kachkan. Sichus hukllata ruwanki, ama sayarita p'itaychu.

Alcoholta pisiyachiy

Alcoholqa Grupo 1 carcinógeno nisqam ñuñu, simi, esófago, k'ipcha chaymanta colorectal cáncer nisqapaq. Manam kancho mana chaynayniyuq nivel cáncer chaynaypaq, ichaqa pisilla kaqkunaqa pisilla efectoyuq kanku.

Sapa p'unchaw kuyuriy

Físico ruwayqa colon, ñuñu chaymanta endometrial cáncer chaynayta pisiyachin mana pesado kasqanmantaqa.

Qhali pesopi kay

Obesidad nisqaqa chunka kimsayuq cáncer unquykunawan t'inkisqa kachkan. Yurakunapi saphichasqa mikhuykunaqa peso kamachiypi yanapanku.

Colorectal cáncer nisqap relativo chaynaynin sapa 50 g/p'unchawpata

Hukllachasqa huñu meta-análisis nisqakuna. 1.00 = chawpi chaynay; aswan hatunqa aswan millaymi.

Bouvard et al., IARC Monograph 114, 2015

Yurakunapi saphichasqawan cáncer unquy

−16%
llapan cáncer unquypa chaynaynin
veganokuna vs. mana-vegetariano kaqkuna, AHS-2
−34%
warmi-específico cáncer unquykuna
vegana warmikuna vs. mana-vegetariana warmikuna, AHS-2
−35%
próstata cáncer
vegano qharikuna vs. mana-vegetariano qharikuna, AHS-2
Group 1
procesasqa aycha
WHO carcinógeno t'aqaynin

Anti-cáncer yura mikhuykuna, mecanismomanhina

MikhunaKallpachaq t'aqaAswan yachasqa cáncer unquykuna
Brócoli, kaleSulforaphaneHisp'ay puru, ñuñu, próstata
FrutillakunaAntosiyaninakuna, ellagic asiduColorectal, esófago
Soya (hunt'a mikhuykuna)Genistein, daidzeinÑuñu, próstata
Linaza (kutasqa)LignansÑuñu, próstata
CúrcumaCurcuminColorectal, pancreático (ñawpaq)
Q'umir téEGCGAchka sitokuna (hark'aq)
K'allampakunaBeta-glucanos, aromatasa hark'ayÑuñu

Imatapunim WHO t'aqaynin nin

2015 watapin WHO nisqap Agencia Internacional de Investigación sobre el Cáncer nisqan procesasqa aychata Grupo 1 nisqapi t'aqarqan — runakunapaq carcinógeno, kikin t'aqapi maypichus sayaríwan asbestota t'aqanku. T'aqayqa yachaypa sinchi kayninmantam, manam chaynaypa hatun kayninmantachu: sapa 50g procesasqa aycha sapa p'unchawqa colorectal cáncer chaynayta 18% yapaykun. Puka aychaqa Grupo 2A, yaqapaschá carcinógeno. Lechekunaqa yapasqa próstata cáncer nisqap chaynayninchuwan t'inkisqa kachkan achka meta-análisis nisqakunapi.

Llank'aq yurakunap compuestos nisqankuna

Crucíferas yuyukuna (brócoli, kale, repollo) sulforafano nisqayuq kanku, chaymi Fase II detox enzimas nisqakunata activan. Frutillakunaqa antocianinas nisqakunatawan ácido elágico nisqata qunku, chaykunam tumor angiogenesis nisqata hark'an. Soya isoflavonas nisqakunaqa ñuñu cáncer musuqmanta rikhurimunanta 25% pisiyachin (Shanghai Breast Cancer Study, 5,000 warmi). Lino lignanos nisqakunaqa próstata célula proliferación nisqata pisiyachin. K'allampakuna (aswantataq yuraq botón) aromatasa nisqata hark'an. Manam mayqin yura sapallanpas kutichiychu; imaymana kayninmi.

Hampiypi kachkaspa chaymanta qhipanpi

MD Anderson, Memorial Sloan Kettering chaymanta Dana-Farber nisqakunapi oncología nutrición departamentokunap kamachisqankunaqa kikin yuyaychaypin tupanku: aswan yuyukuna, rurukuna, hunt'a muhukuna chaymanta legumbres; pisiyachisqa puka aycha chaymanta procesasqa aycha; ancha pisilla alcohol. Soyaqa mana chaynayniyuqmi chaymanta allinmi ñuñu cáncer unquymanta qhaliyapuqkunapaq, ñawpaq yuyaychaykunamanta huqariptinpas. Hampiypi kachkaspa yurakunapi saphichasqa mikhuyqa pisiyasqa sayk'uywan chaymanta allinchasqa kawsay allin kay puntuacionkunawan t'inkisqa kachkan.

Colorectal cáncer chaynay sapa p'unchaw aycha mikhusqamanhina

Chaynay yapakuy sapa 100g/p'unchaw puka aycha utaq 50g/p'unchaw procesasqa aychapata.

Pukyu: IARC Monograph 114, 2015.

Pacha willakuna mikhuna hinaspa unquywan t'inkisqa

  1. 1981

    Doll & Peto

    Aswan unay Oxford yachayninqa 35% unquy wañuykuna mikhunawan t'inkisqa kasqankuta estiman — kay numerotaq paqtalla karqa.

  2. 2005

    EPIC cohort

    Kichka waranqa europeos qatipakusqa: kutin kutin tukusqa aycha ch'aman unquywan t'inkisqa.

  3. 2015

    WHO Grupo 1 / 2A

    Tukusqa aycha runakunapaq unqoyta ruwaq hina clasificación; puka aychataq unqoyta ruwaq hina ichaqa manaraq allinta yachasqa.

  4. 2018

    WCRF/AICR kimsañiqin yachaq willaynin

    Plant-forward mikhunakuna unquypaq allinkaqta ruwanapaq tukuy pachapi oficalmente kamachisqa.

  5. 2023

    Adventist Health Study-2

    Vegan mikhunaq runakunaqa ~15% pisi unquyta atipaytaq kanku; warmi unquykunaqa aswanpis pisiyan.

Aswan willaq qhapaq unquywan thuchunapaq allin mikhunakuna

Chakrapura mikhunakuna

Brócoli, col rizada, col hinaspa Bruselas col qarakunaqa sulforaphane nisqa kanku, kaytaq kutin kutin mamaq unquyninwan, ch'aman unquyninwan hinaspa ruqu unquyninwan pisi unquypaq t'inkisqa kanku.

Sach'a rurukuna

Frutilla, arándano hinaspa frambuesas nisqakunaqa kay pachapi aswan anti-oxidante mikhunakuna kanku. Kimsa kutita semanayllapa mikhuyqa allinmi.

Tukuy soya

Tofu, tempeh, edamame hinaspa soya leche nisqakunaqa aswan pisi mamaq unquyninwan t'inkisqa kanku unquyniyuqkunaq kawsayninpi — unay internet willakuykunaq contranpi.

Purutu hinaspa tukuy granokuna

Sapa p'unchaw purutu mikhuyqa aswan 7% pisi ch'aman unquywan t'inkisqa kanku meta-análisis nisqakunapi.

Sapa kuti tapukusqakuna

Sichus mana aycha mikhuqman tukuni, ¿cáncer unquymanta qhispi kachkani?

Manam. Cáncer unquyqa achka imaraykukunayuqmi. Mikhuyqa chaynaykunata hukmanyachin; manam inmunidadta qunchu. Ama sayarita p'itaychu, alcoholta pisiyachiy, pachanpi qhawarichikuy, sapa p'unchaw kuyuriy.

¿Imataq soya nisqamanta chaymanta ñuñu cáncer nisqamanta?

Kunanqa chunka watakuna yachaykuna rikuchinku soya amachaq kasqanta, manam dañinochu. Warmi wawakunaqa wawa kaspa chaymanta wayna kaspa soyata mikhuqkunaqa pisilla ñuñu cáncer chaynayniyuq kanku hatun runa kaspa.

¿Cheqaptapunichu procesasqa aycha sayarí hina millay?

Kikin evidencia t'aqa, ancha hukniray hatun kaynin. Sayarí p'itayqa surq'an cáncer chaynayta yaqa 20-kutin yapaykun; sapa p'unchaw procesasqa aychaqa colon cáncer chaynayta yaqa 1.18-kutin yapaykun sapa 50 g/p'unchaw. Iskayninkupas cheqaq, ancha hukniray escala.

¿Aycha sinchi q'uñipi wayk'uyqa yanapanchu?

Chaynayta yapaykunman heterocíclicas aminas chaymanta hidrocarburos aromáticos policíclicos nisqakunata paqarichispa. Yura mikhuykunaqa manam kay compuestos nisqakunata achka cantidadpi paqarichinkuchu normal wayk'uy temperaturakunapi.

Cáncer-específico tapukuykuna

¿Manachu soya ñuñu cáncer unquyta paqarichin?

Manam. Aswanpas chayna: aswan achka soyata wayna kaypi mikuq warmikunaqa 30–40% pisilla kawsayninkupi ñuñu cáncer chaynayniyuq kanku. Qhaliyapuqkuna soyata mikuqkunaqa pisilla musuqmanta unqunku. Ñawpaq llakikuyqa huk'uchakunamanta yachaykunamanta hamurqan, chaykunaqa manam runakunaman t'ikrakunchu.

¿Orgánico rurukuna chaninpunichu cáncer hark'aypaq?

Yaqapaschá, pisillalla. Aswan hatun palancaqa aswan rurukunata mikhunam mana orgánico kayninta qhawaspa. EWG Dirty Dozen / Clean Fifteen nisqa listakunata servichikuy qullqi gastayta ñawpaqman churanapaq.

¿Imataq lechekunamanta chaymanta ñuñu cáncer unquymanta?

Yachayqa chaqrusqam. Adventist Health Study-2 yachaypin tarisqaku aswan achka leche mikhuyqa aswan hatun ñuñu cáncer chaynaywan t'inkisqa kasqanta; próstata nisqawan t'inkisqaqa aswan constante kachkan. Yura lechekunaqa tapukuyta chinkachinku.

¿Mikhuyqa cáncer unquyta hampinmanchu?

Manam. Mikhuyqa hark'ayta, qhaliyayta chaymanta consecuencia nisqakunata yanapan convencional hampiywan kuska — manam rantinchu. Ama hayk'aqpas huk hampi yachaqta kasuychu sichus hukta nin.

Imaynallataq rikuchiykuna nin

Mikhuyqa aswan yachaqasqa cancer pellizqoq ruraykusqanmi, chaymanta chay tukukuyqa allinlla purin.

  1. Allichasqa aychaqa Grupo 1 runa sapallaman aycha kawsachikuqmi colon cancerpaq.

    IARC Monograph 114 (2015), 800+ yachaqayta qhawarispa, allichasqa aychata (wachuchi, jamon, salchicha) Grupo 1man churarqa — runakunapaq cancerpaq — colon cancerpaq, chaymanta puka aychataqa Grupo 2Aman churarqa (cancerpaq kayta atin).[1]

  2. Veganokunaqa ~15% pisilla cancer unquywan rikukunku aswan achka runakunapi.

    Adventist Health Study-2 (n=69,120) yachaqayqa veganokunaqa 16% pisilla llapan cancer unquywan kayta tarirqa, chaymanta 34% pisilla warmikunapaq cancer unquywan kayta tarirqa, BMI chaymanta kawsay ruraykunata allichasqa qhipata.[2]

  3. WCRF/AICRqa 'aswanta yura mikhuy' nisqa mikhuyta cancer unquyta hark'anapaq kamachin.

    2018 World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research patamanta kacharisqa kimsa kaq yachaqay riqsichiy — kayqa aswan hatun cancer hark'ayta qhawarichiy karqa — puka aychata <500 g/simana yupaymanta pisillachiyta kamachin, allichasqa aychata mana mikhuyta, chaymanta mikhuykunata sapaq tukuy kawsaykunawan, verdurakunawan, frutakunawan chaymanta chuwiwan ruwayta kamachin.[3]

Qillqaqkunamanta

  1. IARC, 'Carcinogenicity of consumption of red and processed meat', Lancet Oncology, 2015
  2. Tantamango-Bartley Y. et al., 'Vegetarian diets and the incidence of cancer in a low-risk population', Cancer Epidemiol Biomarkers Prev, 2013
  3. World Cancer Research Fund / AICR, 'Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective', 2018
  4. EPIC-Oxford, 'Cancer in British vegetarians', Am J Clin Nutr, 2014

Kawsanaykipaq mikhuna

Kikin yurakunapi saphichasqa mikhuy ñanqa cáncer unquypa chaynayninta pisiyachispa sunqu unquywan, diabeteswan chaymanta yawarp'a ñit'iyninwanpas yanapan. Huk hukmanyay, achka allinkuna.

Qhali kaymanta ñawinchayMikhuna ruwanakunata maskhay

Tupaq ñawinchana

Qhali Kay

Sunqu unquywan yura mikhuyniyuq mikhuykuna

Mikhuywan paqarichisqa unquy.

Qhali Kay

Hatun yawar ñit’iywan yuraq mikhunakunawan

Aschawan pisi yupaykuna, mayninpiqa simanakunallapi.

Qali kay

Wira kay yurakunawan mikhunawan ima

Llamk'ayninqa kaluryaq densidadninmi.

Quri rikuchiqkuna

  • WHOpa IARC nisqaqa ruwasqa aychata Grupo 1 cáncerpaq chaymanta puka aychata Grupo 2Apaq akllan.
  • Hatun sacha leche mikuykunaqa aswan hatun próstata cáncerpaq unquywan t'inkisqa kanku achka hatun huñukunapi.
  • Plant-based mikuykunaqa hukniray cáncerkunapaq 15–35% pisi unquywan t'inkisqa kanku.
  • Fibra — sast'a-murukunapi sapalla — colon, mama chaymanta páncreas cáncerkunata hark'an.

Kay paginata rakina

X kaqpi rakiyFacebook kaqpi rakiyWhatsApp kaqpi rakiy

Kutimuq tapukuykuna

Manam — IARC yachaykunaqa yachaypa kallpanmanta willanku, mana efectop hatun kayninmanta. Ruwasqa aychaqa colon unquykunata ~18%ta yapasqa 50g/punchawpi; cigarroqa pulmon unquykunata achka kutita yapasqa. Iskayninkuqa cheqaq peligrokuna; hatun kayninkunaqa hukniray.

Ñawpaqman ñawinchay

Kawsay
Nutricion yachaypa hatun sapsi.
Sunqu unquy
Aswan yachasqa mikuyta cambianapaq.
Mikuykuna
Tukuy imaymana mikuykuna.