Mikhuyqa aslla hukmanyana atina imakunamanta hukninmi.
Cáncer unquyqa achka unquykunam, achka imaraykum. Mikhuy sapallanqa manam cáncer unquyta paqarichinchu nitaq hampinchu, ichaqa kanmi sinchi yachasqakuna mayqinkunachus mikhuykunata sapaq cáncer nisqawan t'inkinku, chayraykum Organización Mundial de la Salud, Fondo Mundial de Investigación sobre el Cáncer chaymanta mama llaqtakunapi cancer nisqamanta autoridadkuna kamachinku pisiyachinapaq puka aycha chaymanta procesasqa aychata chaymanta astawan yurakunata mikhunapaq.
2015 watapi, IARC nisqa (WHO nisqapa cancer maskaq rakin), procesado aychata Group 1 nisqaman churarqan — runakunapaq cancer paqariq — qichpi cancer paqarisqanrayku. Tobacco, asbesto nisqakunapas Group 1mi, ichaqa peligronkuqa manam kikinllachu. Puka aychataqa Group 2A nisqamanmi churarqan — ichapas cancer paqariq — runakunapi pisilla yachay kasqanrayku, manam Group 1 hinachu.
Hunt'a muju mikhuykuna, fibra dieta ima qichpi cancer paqariyninta pisiyachisqanmi astawanqa allin yachay; huk yuraq mikhuykunaqa cancer sitioman hinam hukyachin. Adventist Health Study-2 nisqam vegan nisqakunapi 16% cancer paqariynin pisiyasqanta willarqan, warmikunapa cancerkuna pisiyasqanwan. Kay yachaykunaqa manam yachachinchu vegan dieta cancer harkasqanta utaq llapa qillqasqa mikhuykuna cancer harkasqantachu.
Leche mikhuyqa prostate cancer paqariyninwanmi wakin yachaykunapi tuparqan, ichaqa WCRF nisqaqa manam chayta yachasqachu ninchu. Chaypaqqa calcium, IGF-1 nisqakunam rimasqa. Nurses' Health Study nisqaqa manam prostate cancerpaq pruebachu. Lecheqa qichpi cancer paqariynin pisiyachinapaqmi allin pruebayoq, chayraykum cancer sitioman hina hukyachin.
"Procesasqa aychaqa kikin yachay t'aqapin kachkan sayarí hina — Grupo 1. T'aqaqa yachaypa sinchi kayninmantam, manam millay kayninpa hatun kayninmantachu."
Sapa p'unchaw mikhunata wakichiy yuyukunawan (aswantataq crucíferas: brócoli, kale, repollo, coliflor), chaqikunawan (poroto, lentejas, garbanzos, soya), hunt'a rurukunawan, hunt'a muhukunawan, nueces nisqawan chaymanta muhukunawan. Frutillas, ajo, cebolla, tomate, cúrcuma chaymanta té verde sapa hukninku plausible anti-cáncer mecanismoyuq kanku, ichaqa manam mayqin sapalla mikhunapas cáncer unquyta hark'anchu.
Aswan hatun mikhuy factorqa sayarí p'itaywan pisiyachisqa kachkan. Sichus hukllata ruwanki, ama sayarita p'itaychu.
Alcoholqa Grupo 1 carcinógeno nisqam ñuñu, simi, esófago, k'ipcha chaymanta colorectal cáncer nisqapaq. Manam kancho mana chaynayniyuq nivel cáncer chaynaypaq, ichaqa pisilla kaqkunaqa pisilla efectoyuq kanku.
Físico ruwayqa colon, ñuñu chaymanta endometrial cáncer chaynayta pisiyachin mana pesado kasqanmantaqa.
Obesidad nisqaqa chunka kimsayuq cáncer unquykunawan t'inkisqa kachkan. Yurakunapi saphichasqa mikhuykunaqa peso kamachiypi yanapanku.
Tupachisqa hazard ratios, qharikuna hinaspa warmikuna kuska. 1.0 = mana vegano; pisilla kaptinqa aswan allin. Vegano nisqalla chiqap imayna kasqan qawachikurqan.
hazard ratio
Tantamango-Bartley et al., 2013, Table 3
| Mikhuna | Kallpachaq t'aqa | Yachay maskaymanta rikuchiykuna; yachaykunaqa manam kikinllachu |
|---|---|---|
| Brócoli, kale | Sulforaphane | Hisp'ay puru, ñuñu, próstata |
| Frutillakuna | Antosiyaninakuna, ellagic asidu | Colorectal, esófago |
| Soya (hunt'a mikhuykuna) | Genistein, daidzein | Ñuñu, próstata |
| Linaza (kutasqa) | Lignanos | Ñuñu, próstata |
| Cúrcuma | Curcumina | Colorectal, pancreático (ñawpaq) |
| Q'umir té | EGCG | Achka sitiokuna; harkay allin kasqanqa manam yachasqachu |
| K'allampakuna | Beta-glucanos; aromatasa nisqapi ruwaykuna maskasqa | Ñuñu |
2015 watapi, IARC nisqa procesado aychata Group 1 nisqaman churarqan — runakunapaq cancer paqariq — hinaspa puka aychata Group 2A nisqaman, ichapas cancer paqariq. Group 1qa yachay kallpantam nin, manam kikin peligrotachu: sapa p'unchay 50 g procesado aychata yapayqa qichpi cancer paqariyninta 18% yapaywanmi tuparqan. Dairy aychapa prostate cancerwan tupayninqa pisillaraqmi, ichaqa qichpi cancer harkayqa allinmi.
Cruciferas verdurakuna, arándano, soya, linaza, ch'ampi nisqakunaqa cancerwan tupaq ñankunata huch'uyachin. Kaykunamanta achka yachaykunaqa cellokunamanta, animalkunamanta utaq huch'uy biomarcadorkunamantam hamun, manam runapi cancer harkasqanmanta pruebachu. Qawaq yachaykunaqa soyata mikhuyta cancer onqoy kutimuynin pisiyaywan tupachin, ichaqa manam yachachinchu imarayku chay pasasqanta. Mikhuy imaymanayaymi allin kikin mikhuykunamanta ninkumantapas.
Onqoy hampiypi, puntamanqa churananchikmi allin calorias, proteína, yakuta, mikhuytapas onqoyman hina akllaspa. Hampi qipataqa, yuraq mikhuykunamanta ruwasqa, puka aychata, procesado aychata pisiyachisqa, alcoholtapas pisillata utaq mana mikhusqa dietaqa cancer harkaypaqmi. Soyamanta mikhuykunaqa mamas cancerwan onqoqkunapaqmi allin. Vegan dietaqa manam yachachisqachu onqoy sayk'uyta pisiyachinanta utaq kawsayta allinchayta.
Warmikunapaq hazard ratios. 1.0 = mana vegano; kay t'aqanakunaqa manam chiqapchu karqan.
hazard ratio
Tantamango-Bartley et al., 2013, Table 4
69,120 runakunapa huñunqa vegano mikhuywan cancer pisiyayta tupanachin; kayqa qawapayay t'aqwiy, manam hampiy t'aqwiychu.
Aycha ruwayqa runakunapaq cancer paqarichiqmi, puka aychataq ichapas cancer paqarichiq.
WHO nisqa sut'inchantaq cancer-hazard qutukunaqa willakuypa kallpanmantam willan, manam sapa willasqa qhawariyqa kikin peligruman apanchu.
WCRF nisqa yuyaychan aycha ruwayta pisillata utaq mana mikhunankupaq, puka aychatataq mikhunqakunapaq pisillata mikhunankupaq.
Allin mikhuyqa kawsayta yanapanman, ichaqa manam cancer unquyta hampinchu nitaq oncology hampiyta rantinchu.
Brócoli, kale, repollo, Brussels sprouts nisqakunaqa fibra nisqatam, glucosinolatos nisqatam qunku, chaykunataqmi sulforaphane hina qawaykunata ruwayta atinku. Cancerwan tupaq ruwaykunatam yachaykuna maskanku, ichaqa mamas, qichpi, prostate cancer contra harkayqa manaraqmi allin yachasqachu chay mikhuykunallapaqqa.
Fresa, arándano, frambuesa nisqakunaqa fibra nisqatam, polifenoles nisqatam qunku. Tukuy imaymana frutakunata mikhuykuna ukhupi churaruy.
Tofu, tempeh, edamame hinaspa soya leche nisqakunaqa aswan pisi mamaq unquyninwan t'inkisqa kanku unquyniyuqkunaq kawsayninpi — unay internet willakuykunaq contranpi.
Chaqruy mikhuykuna, hunt'a muju mikhuymanta ruwasqakunaqa fibra dietéticata qunku. Allin yachaymi kachkan hunt'a muju mikhuykuna, fibra ima qichpi cancer paqariyninta pisiyachisqanmanta.
Manam. Cancerqa achka imaraykum paqarin. Mikhuyqa probabilidadta hukyachin; manam imatapas harkanchu. Ama cigarrotaychu, alcoholta pisiyachiy, kuraq kaynikiman hina qillqachikuy, sapa p'unchay kuyuy.
Soyamanta mikhuykunaqa manam imamantapas llakikunapaqchu, mamas cancerwan onqoqkunapaqpas. Runakunapa yachayninqa cancer paqariyninta pisiyachisqantam utaq manam imatapas hukyachisqanchu tarin, manam yapasqanchu. Wakin yachaykunaqa warmallaraq kaspa soyata mikhuytaraq mamas cancer pisiyaywan tupachin, ichaqa chayqa manam yachachinchu harkay kasqantachu.
Kikin evidencia t'aqa, ancha hukniray hatun kaynin. Sayarí p'itayqa surq'an cáncer chaynayta yaqa 20-kutin yapaykun; sapa p'unchaw procesasqa aychaqa colon cáncer chaynayta yaqa 1.18-kutin yapaykun sapa 50 g/p'unchaw. Iskayninkupas cheqaq, ancha hukniray escala.
Altísimo temperaturapi yanuy, aswantaqa kankaspa utaq wirapi yanuspa, heterocyclic aminas nisqakunata, polycyclic aromatic hydrocarbons nisqakunatapas paqarin. IARC nisqapa tarisqanman hina, manam allin pruebakuna kanchu yanuykuna cancer paqariyninta hukyachisqanta ninkunapaq. Ama qosñichiychu mikhuyta; yuraq mikhuykunapas ruphaywan paqariq millay imayuqmi kanman, chayraykum manam ch'ulla yuyayllachu.
Soyamanta mikhuykunaqa manam mamas cancer paqariyninta yapanchu, manataqmi onqoqkunapaqpas llakikunapaqchu. Wakin qawaq yachaykunaqa soyata mikhuyta (warmallaraq kachkaspa) pisiyaywan utaq onqoy kutimuyninwan tupachin; chay yachaykunaqa manam yachachiyta atinchu imarayku chay pasasqanta. Ñawpaq ratón nisqakunapi tarisqakunaqa runapa mikhusqanmanta hukniraymi karqan.
Manam allin yachay kanchu organic mikhuykunata cancer harkaypaqqa kallpanchanapaq. Astawanqa allinmi imaymana verdurata, frutata mikhuy, organic utaq normal kaptinpas. Mikhuykunata paqchiy hinaspa qullqiykiman hina akllay; pesticida qipaqkunaqa manam rikuchinchu cancer paqariyninpi hukyachiyta.
Yachaykunamanta tarisqakunaqa hukniraymi. Adventist Health Study-2 nisqam lecheta mamas cancerwan tupachin, ichaqa manam chay ninkuchu llapa dairy mikhuykunapi kikin kasqanta. WCRF nisqaqa prostate cancerwan tupaytaqa pisillataraqmi qawan, qichpi cancer harkaytaqmi allin. Yuraq lechekunaqa huk akllanam, manam cancer harkaychu.
Manam. Mikhuyqa hark'ayta, qhaliyayta chaymanta consecuencia nisqakunata yanapan convencional hampiywan kuska — manam rantinchu. Ama hayk'aqpas huk hampi yachaqta kasuychu sichus hukta nin.
Mikhuyqa aswan yachaqasqa cancer pellizqoq ruraykusqanmi, chaymanta chay tukukuyqa allinlla purin.
2015 watapi, IARC nisqa aycha ruwaykunata Group 1 nisqaman churarqan, chayqa colorectal cancer paqarichiq kasqanmanta chiqap willakuykunayoq kasqanrayku, chaynallataqmi puka aychatapas Group 2A nisqaman, ichapas cancer unquyta paqarichinman. Kay qutukunaqa willakuypa kallpanmantam willan, manam imayna hatun llakikuymantachu.[1]
69,120 Adventist Health Study-2 ukhupi, vegano runakunaqa 16% aswan pisita cancer unquyta tarikurqaku manaraq vegano kaqkunamanta (hazard ratio 0.84, 95% CI 0.72–0.99). Warmi-kunallapaq willakuyqa BMI nisqawan tupachiptin pisiyarqan. Kaykunaqa manam ninchu mikhuy cancer unquy hark'ananpaq utaq hampinanpaqchu.[2][4]
World Cancer Research Fund nisqaqa puka aycha mikhunqakunata yuyaychan semanapi kinsakama t'aqakunallata (350–500 g yanusqa llasaynin) hinaspa aycha ruwaykunataqa pisillata utaq mana mikhunankupaq.[3]
Kikin yurakunapi saphichasqa mikhuy ñanqa cáncer unquypa chaynayninta pisiyachispa sunqu unquywan, diabeteswan chaymanta yawarp'a ñit'iyninwanpas yanapan. Huk hukmanyay, achka allinkuna.