Mikhunamanta aswan allin kutichisqa unancha.
LDL colesterol — chay ‘mana allin’ colesterol, atherosclerosis nisqata kallpachaq — mikhunamanta aswan utqaylla chaymanta aswan chiqap kutichin mayqin sunqu sirka unanchamanta aswan. Yurakunapi saphichasqa mikhunakunaqa LDL nisqata 20–35% nisqawanmi uraykuchinku yachay taripaykunapi, kamina statins nisqawan kaqlla, achka kuti semanastin ukupi.
Iskay imakunam LDLta wicharichin: mikhusqa colesterol (uywa mikhunakunallapi tarisqa) chaymanta wira p'unku (aswan achka lacteos, aycha, runtu, coco/palma aceitempipas). Iskaynintin hurqusqa kaptin, k'ipchan aswan pisi LDL ruwan chaymanta yawarmanta aswan achkata hurqun. Kay llamk'ayninqa manam ‘detox’ utaq ‘antioxidantes’ nisqachu — LDL chaskiqkunap mana imapas bioquimicankunam, pichqa chunka watakunapaqña allin riqsisqa.
Dr David Jenkins-pa Universidad de Toronto nisqapi ruwasqan, Portfolio Mikhuna nisqa tawa LDL uraykuchiq yura mikhuykunata huñun: soya proteína, nuyukunata, llusk'a fibra (avena, cebada, berenjena, okra, psyllium) chaymanta yura esterolkunata. Yachay taripaykunapin rikukun LDL 25–35% uraykusqan, aychatawan lacteostawan hurquspa may kaq uraykuy hawapi.
Caldwell Esselstyn-pa Cleveland Clinic nisqapi sunqu yachaynin qillqasqakunaqa atherosclerosis nisqap kutirisqanmi rikuchirqan — sirk'akuna chiqapta kicharikuq — mana yapasqa aceiteyuq hunt'a yura mikhunawan. Dean Ornish-pa Lifestyle Heart Trial nisqa yachayninqa kaqllata rikuchirqa mikhunawan, kuska llamp'u kurku kallpachaywan chaymanta sasachakuy kamachiypawan. Kaykunan qillqasqa literature nisqapi sapan mikhunakuna kanku, sunqu unquykunata t'ikraq, mana cirugíawan.
"Yurakunapi saphichasqa mikhunakunaqa LDL nisqata 20–35% nisqawanmi uraykuchinku yachay taripaykunapi — kamina statins nisqawan kaqlla."
Sapa p'unchaw: avena utaq cebada, soya lichi utaq tofu, huk maki wantasqa nuyukuna (aswanta almendras chaymanta nogales), purutukuna utaq lentejakuna, yuyu quranakuna (aswanta berenjena chaymanta okra pachanpi kaspa), berry nisqakuna, haqt'asqa lino utaq chia. Kallpachasqa mikhuykunata utaq huk sterol yapata yapay LDL nisqayki hatun kaptin chaymanta aswan hatun urmayta munanki chayqa.
Kutichasqa avena soya lichiyuq, haqt'asqa lino, nogales, berry nisqakuna.
Hummuswan kankasqa yuyu qurakunawan k'uyuy, ch'aqrusqa raphiwan; huk manzana.
Tofuwan berenjenawan ch'aqruspa kankasqa, chumpi arroswan, yuyu ququrawanpas.
Almendrakuna, soya yogurt chiawan, rurukunawan, yuyu kuchusqakuna hummuswan.
Huñusqa yachay taripaykunamanta willakuykuna. Tukuy ruwaykuna vs. Kunti suyukunap sapa p'unchaw qallariynin.
Jenkins et al., JAMA 2003; Wang et al., J Am Heart Assoc 2015
Jenkins et al. nisqap ruwasqan; LDL uraykuyqa ñawpaq kaq statin nisqawan kaqllam.
| Yapay | Sapa p'unchaw chayana | Imarayku |
|---|---|---|
| Yura esterolkuna | 2 g | Colesterol ch'unqayta hark'an |
| Lluska fibra | 10–25 g | Avena, cebada, psyllium, purutu → bilis watay |
| Soya proteína | 50 g | LDL uraykuchiy apolipoproteina kamachiyninpi |
| Nuyukuna | 30 g | Hukllapaq chaymanta achka mana p’unkusqa wirakuna p’unkusqata t’ikranku |
| Llapan yura mikhunakuna (platu puchun) | — | Huñusqa allin kay |
Source: Jenkins et al., JAMA 2003.
Llapan colesterol nisqaqa mana allin tupunam. LDL — sirk'ap perqankunaman yaykuq chaymanta placa qallariq partikulakuna — ruwana chayam. Qallariy hark'aypaqqa, 100 mg/dL (2.6 mmol/L) urapi LDL nisqa allinmi; riqsisqa sunqu sirka unquypaqqa, 70 mg/dL (1.8 mmol/L) urapi. Aswan tukuy mikhuqkunaqa LDL 110manta 160kama apanku; aswan hunt'a yura saphichasqa mikhuy mikhukkunaqa 60manta 90kamam chayan.
Kimsa llamk'aykuna huñusqa kanku: (1) ch'usaq mikhuna colesterol — uywa mikhunakunallam hap'in; (2) pisi wira p'unku, mayqinchus LDL chaskiqkunata wicharichin chaymanta suerum LDLta wicharichin; (3) achka lluska fibra, mayqinchus bilis acidokunata watan chaymanta k'ipchanta kallpachan circulacionmanta colesterolta hurqunanpaq aswan ruwananpaq. Portfolio Mikhuna (avena, soya, nuyukuna, yura esterolkuna, llusk’a fibra) pisi statin dosequiwan kaqlla LDL uraykuykunata tarin.
Caldwell Esselstyn-pa Cleveland Clinic nisqapi qillqasqankunan rikuchirqan 24 unquqkunamanta 22 ñawpaqman risqa sunqu sirka unquyniyuqkunamanta hunt'a yura mikhuyta hapiqkuna mana yapamanta sunqu ataque nisqata 20 watapi hap'irqankuchu — chay runakunaqa mana chayqa 50%+ nisqamanta aswan ataqueyuq kanmanku karqan. Dean Ornish-pa mayordomo yachayninqa angiografía nisqawanmi sunqu sirk'api placa uraykusqanta rikuchirqan chay kaq mikhunawan. Iskayninkum yaqa ch'usaq yapasqa aceiteta hap'irqanku; iskayninkum rikuchirqanku mikhuna, manam llasa urmayllachu, tikrayta apamuq.
EPIC-Oxford chaymanta Adventist Health Study-2 nisqakunap chawpi yupayninkuna.
Source: Bradbury et al., Eur J Clin Nutr 2014.
Ñawpaq kaq sut’i t’inki wira p’unku mikhuy, suerum colesterol, chaymanta sunqu sirk’a unquy runakunapura.
Mayordomo yachaypi rikuchisqa hunt'a yura saphichasqa mikhuna, kurku kallpachay chaymanta sasachakuy uraykuy sunqu sirk'ap placankunata t'ikrasqanta.
Tawa mikhuy huñukuna LDL nisqata ~30% uraykuchin — qallariy statin dosisman kaqlla, mana llakichikuyniyuq.
24 ñawpaqman risqa CAD unquyniyuqkunamanta 22 yurakunapi saphichasqa mikhunawan mana imapas sucedesqanku 20 watapi.
Allin qhali yura saphichasqa mikhuna 25% pisimanta sunqu unquywan t'inkisqa 200,000 US runakunapi.
Kimsa gramo beta-glucan sapa p'unchaw — huk t'uru avena — LLQ-ta ~5–7%-ta chinkachin.
Huk t'uru sapa p'unchawqa LLQ-ta huk 5%manta yapanta chinkachin. Barata, saksanapaq, mana imapas saqispa.
Sapa p'unchaw huk ch'ila almendra icha nuez mikhuyqa achka yachaykunapi LLQ-ta 3–7%-paq chinkachiywan t'inkisqa kashan.
25 g sichu proteina sapa p'unchaw (huk bloque tofu, icha iskay vaso sichu leche) LLQ-ta yapaspa ~4%-ta chinkachin.
Allichusqa yura aceitekuna, nueces, wan semillaspi tarikun; allichasqa untakunaqa sapa p'unchaw 2 g-ta qunman, chaytaq LLQ-ta ~10%-ta chinkachinapaq rikuchikun.
Arí. Wira p’unkuqa LDL nisqata wicharichin uywamanta utaq yuramanta hamuptinpas. Coca aceitetawan palma aceitetawan pisiyachiy vegan mikhunapiña kaspapas.
Runtukunaqa aswan achka mikhuna colesterolniyuqmi. Runtukuna hurquymi LDL uraykuchinapaq aswan allin huk llamkay.
Aswan achka runakunan manaña hinatachu ruwanku yurakunapi saphichasqa mikhuyta hunt'aspa; huk runakunañataqmi arí, aswantaqa castamanta hamuq atoq wirayuq (familial hypercholesterolaemia). Tupuy, hampiqniykiwan rimay.
Aswanqa mana p’unkusqachu, chayman hinan yachay taripaykunaqa nuyukuna LDL nisqata uraykusqanta calorías nisqayuqña kaspanpas yachan. Sapa p'unchaw 30 g maki wantasqaqa yachay taripaykunapi rikuchisqa hunt'ayninmi.
Arí, achka kaptinqa. Sapa runtu q’illunqa ~190 mg colesterolniyuqmi. Circulation (2019) nisqapi huk meta-yachayqa sapa p’unchaw runtu 6% aswan sunqu sirka wañuywan t’inkisqa kasqanmi yachan. Huk kuti runtukuna pisi colesterolniyuq mikhunapiqa mana kaqllachu sapa p’unchaw qallariy mikhuy hina.
Coco aceiteqa ~85% wira p’unqumi — mantequillamanta utaq wiramanta aswan hatun. LDL nisqata anchatam wicharichin. Chay ‘allin qampaq’ nisqa rimayqa rantikuy artefactollam, manam tarisqachu.
Sunqu hampiqniykiwan rimay. Achka unquqkunan statin nisqata pisiyachiyta utaq saqiyta atinku mikhunawan LDL sinchita uraykuptin. Manapuni statinta sapallayki saqiychu, aswantaqa sunqu unquy pasasqan qhipaman.
Manam, chay nisqaykimanhinachu. Mana uywa aycha mikhuqkunapi allinlla pisi LDL (60–80) kasqanqa pisi sunqu sirka unquywan chaymanta llapan wañuywanpas t’inkisqam kachkan. Chay ‘colesterol nisyu pisi kasqanqa peligroso’ nisqa llakikuyqa sapaq hampina pachakunallapaqmi, manam mikhunawan uraykuchinapaqchu.
LDL cholesterolqa mikhuy t’ukuchaykunapi aswan sapsi kawsay t’ukuchiq ruruchinaraqmi, hinaspataq yuramanta llanthuyqan hatunmi.
2017 watapi Nutrition Reviews kaqpi huk meta-análisis, 49 t’ukuchaykunata huñuspa, nirqanmi yuramanta mikhuykunaqa sapsi cholesterolta 0.36 mmol/L uraykachisqa hinaspa LDLta 0.34 mmol/L (~13 mg/dL); llumpay vegan kaqqa iskay kutita yapasqa chay imaynatapish.[1]
Jenkins et al. (JAMA, 2011) rikuchirqanmi huk yuramanta 'Portfolio Diet' — nuces, soy protein, llatayuq fibra, yura sterolkuna — LDLta ~30% uraykachisqa soqta killapi, qallarina dosis statin hampiywan tupaq.[2]
2015 watapi Dietary Guidelines Advisory Committee nirqanmi mikhunamanta cholesterol mana huk 'sustancia sasa kaqmanta' aswan mikhuyrayku hinachu — aswanpas sasa kawsay sara, aycha hinaspa ch’ullu kunkakunamantaqa LDLta ruraq aswan hatun mikhuy kawsayraqmi.[3]
Huk qallariy yawar t'aqwiyta ruwachikuy, Portfolio hina mikhuyta 12 semanata mikhuy, hukmanta t'aqwichikuy. Aswan achka ñawiriqkunaqa LDL ancha uraykusqanta rikunku.