Sapaq mikhuyqa base kachkan — ichaqa manan techochu. Huk categoría nisqata akllay, sapa p'unchaw huk ruwayta markay, hinallataq killa tukukuypi manan imatachus mikhusqaykillatachu t'ikrarunki, aswanpas imatachus rantisqaykita, imatachus nisqaykita, hinallataq imatachus yanapasqaykita.
Huk runaq aswan hatun palancan climapaq, ñak'ariypaq, hinallataq onqoypaq.
Maymanchus qolqe purin, chaypi industriakuna wiñanku. Chay subsidio nisqata horqoy.
Aswan utqhaylla ñan qatiqnin runata t'ikranapaqqa paywan rimaymi — sumaqllata, sut'ita, huk kutillata.
Rieles nisqata ruway. Ruwayqa qatinmi.
mana huk runaqa ruwanchu akllasqayki hinachu. Ashwan utqaylla imaymana ruwayniykita mirachinapaqqa, ñawpaqnikipi kaqkunata sayarichinaykim tiyan.
Llank'ayqa qutuymi, ichaqa sapa qutuyqa askha runakuna huk huch'uy ruwayta kikin p'unchawpi ruwashanku.
Ruwayta atina advocacy kit — cartellkuna, postkuna, chaskikuna, chaymanta rimanakuna puntoskuna:
Munaymanta atiykama
Sapalla runap ruwayninwan hatun kamachiywanqa manam atipanakunachu. Chiqapim, iskayninkum tinkunakun: rantikuqkuna tikrayqa hatun kamachiyta atipanapaq mercadota ruwan, hatun kamachiytaq rantikuqkuna tikrayta pisiyachin. Manam tapukunanchu imatapas ruwanapaq, aswanmi maypim huk ura aswan allin ruwayta quwan.
Huk runa, ancha mikhuq aycha mikhuq kaymanta yura mikhuqman tikuspaqa, watapi 800–1000 kg CO₂e hina aycha mikhuymanta pisiyachin, 2000–3000 m² chakra allpata kacharichin, 25–30 allpa uywakunata, aswan achka yakupi kawsaqkunatawan watapi mañakuymanta qichun. Huk hatun runap kawsayninpiqa, waranqa uywakuna hina, chunka tonelada CO₂e hina kacharin. Kay yupaykunaqa hatun pachapiqa pisillam, ichaqa mana imapas ruwaymantaqa aswan allinmi.
Huk yachay wasi mikhuynin, unquy wasi, utaq llamk'ana wasi, yura mikhuyninta qallariqman churayqa, waranqa mikhuytas semanapi t'inkin, mana pipas kikin kayninta t'ikrachispa. Qallariqman churay yachaykunaqa, sapalla ruwayta 20–80 pachakniyuqman t'ikrachin, mana pipas munaqta qichuspa. Huk tuta rantikuq kamachiy huñunakuypiqa, huk wata sapalla rantikuymanta aswan allinmi.
Yuyay tikray yachayqa chiqapmi: atipanakuy rimayqa mana allintachu ruwan, ichaqa mana atipanakuspa, sapanchik yuyaykuna willanakuyqa, chiqap tikrayta apamun. Allin ruwayqa, huk runap ima yuyayniyuq kasqanta tapuy, uyarispa, huk chiqap willakuyta quy, mana hatun willakuyta. Runaqa sapanchik, qhipaman, yuyayninta t'ikran, chaypim mana willakunchu — chaymi, mana allin ruway hina rikukuq rimayqa, aswan allin ruwaymi kanman.
Allin uywakuna amachaq huñukunaman, hatun llamk'ana kamachiy huñukunaman, yura proteinata maskhaqkunaman qusqa qullqikunaqa, waranqa uywakunata t'inkin sapa qullqi unidadpi, ichaqa yupaykunaqa mana chiqapchu, atipanakuykunapi. Hatun qhawariyqa kikillanmi: huk allin willakuy, llaqta periodico utaq llamk'ana willakuy qillqapi, aswan achka mana yachaq runakunaman chayan, huk huñu runakunaman willakuyta apachiyqa, paykunaña yachaq kaptin.
Sayk'uyraykum, atipanakuymantaqa aswan achka ruwaykuna chinkapun. Chunka wata qhipaman ruwaqkunaqa, huklla ruwayta akllasqanku, willakuyta pisiyachisqanku, hukkunawan llamk'asqanku. Sayk'uytaqa kamachiywan tupachiy, mana qhipaman qhawarispa.
Atiy yupaykunaqa willakuykunamanta hurqusqa, ancha mana chiqapmi.
| Ruway | Chayan | Kallpa | Willakuykuna |
|---|---|---|---|
| Sapalla mikhuyniykita tikray | ~25–30 allpa uywakuna/wata | Sapa p'unchaw, pisilla | Huk ruwaykunapi chiqap kaypaqpas allinmi |
| Huk wasita tikray | 2–5× sapalla | Chawpi | Mikhuq allin kayqa qallariypi aswan allinmi |
| Hatun kamachiy qallariqman churay | Waranqa mikhuya/semana | Hatun, huklla | Mikhuq wasikuna, yachay wasikuna, unquy wasikuna, llamk'ana wasikuna |
| Allin qusqa | Ancha t'aqasqa | Ancha pisilla | Hatun llamk'ana kamachiy, proteinata maskhay allinmi |
| Llaqta kamachiy willakuy | Llaqta utaq suyu | Chawpi | Rantikuq kamachiy, yanapay, sutichay |
| Hatun qillqay | Pachak qhawariqkuna | Pisilla | Llaqta periodico mana yachaq runakunaman chayan |
| Yachayniyuq yanapay | Huñu hatun | Chawpi | Kamachiy, willakuy, ruway, t'ikray sapa kutim pisilla |
Willakuy kamachiy yupaykuna · kawsay yachay qillqakuna · Poore & Nemecek (2018)
Huk ruway iskay semanapi, mana sinchi, aswanmi wiñaypaq.
Paqarin mikhuq, semanapi chawpi p'unchaw mikhuq, iskay cena mikhuq. Kaymi huk ruwaykunapaq tiyana.
Pisilla, mana atipanakuspa, allin mikhuq mikhuypi. Kutichiyqa hatun willakuyta aswan allinmi.
Llamk'ana wasiyki, yachay wasi, gym, utaq yupaychana wasi. Huk yura mikhuq qallariqman churayta mañay, mana hatun kamachiy tikrayta.
Pisilla, sapa kutilla, hatun, mana sapa kutilla, huñu kamachiyta allichanapaq, sapalla wiñaypaqpas.
Huk qhawariy, huk qillqa, huk willakuy párrafo. Willakuywan, thak, chiqap.
Sapalla ruwayqa aswan sinchi chinkaymi. Huk yanapaqmi kawsay kurvata t'ikran.
Arí, yupaypi — 25–30 allpa uywakuna, huk tonelada CO₂e hina watapi — hatun kamachiy ruwaypaqpas qallariy kaymi. Iskayninkum yanapanakun, mana hukllachu.
Hatun kamachiy, política tikrayqa aswan hatun atiyta quwan, chaytaq mañakuq runakunamanta hamun. Llamk'anakunaqa mercadu tikrayta qhawarispa t'ikran; kamachiqkunaqa runakuna kaptin ruwan.
Allin mikhuychiy, tapukuqta kutichiy, mikhuypi ama atipanakuy, huklla kutita chiqap willakuyta quy. Ayllu atipanakuyqa, rimaymanta aswanmi, willakuymanta.
Hatun llamk'ana kamachiy, hatun mikhuq rantikuq, yura proteinata maskhaq huñukunam, allin qusqa yupayniyuq, ichaqa yupaykunaqa mana chiqapchu.
Willakuyqa t'aqasqa, ruwaymanmi rikukun. Sinchi ruwayqa qhawariyta hatunyachin, atipanakuytawan hatunyachin; chiqap, mana sinchi, huk mañakuyniyuq kamachiyqa aswan allinmi.
Yachayqa chiqapmi: urmayta willakuy hina qhawariqkuna, mana sapalla pantay hina, aswan sinchi wiñanku. Allin yupayqa watapi puriy, mana semanapi allin kay.