Imapa contrapim kanchik

Pichqa ruruchiykunaq ukhupi.

Aswan runakuna manan hayk'aqpas huk kunan pacha uywa granjaman haykurqankuchu. Kay p'anqaqa huk maymanta horqosqa, sut'i simipi qelqasqa pichqa ruruchiykunaq puriymi, mikhunapaq wañuchisqa yaqa llapan uywakunata yupan: leche wakakuna, ruruq wallpakuna, khuchikuna, aychapaq wallpakuna, hinallataq challwakuna. Mana mancharichiq tácticas nisqakuna — imachus qelqasqa kashan, pinpa ruwasqan, hinallataq imayna hatun kasqan chaylla.

Yupaykunawan

80B+
Pampa uywakuna sapa wata mikhunapaq wañuchisqa
FAOSTAT
1–2T
Challwakuna sapa wata wañuchisqa (yupasqa)
Fishcount.org.uk
99%
EE.UU. uywasqa uywakunamanta fábrica granjakunapi kawsanku
Sentience Institute, 2019
70B
Wallpakuna sapa wata pachantinpi nak'asqa
FAOSTAT 2022
Leche

Leche wakakuna

~270 hunu leche waka pachantinpi
01

Huk leche wakaqa sapa kuti obligasqa chichuchispa lecheta qusqallanmi. Uñanqa pisi horakunapi utaq p'unchawkunapi qechusqan, chhaynapi paypaq kaq lecheta vendenankupaq. Orqo uñakunaqa veal aychapaqmi haykunku utaq pisi p'unchawllapi wañuchisqa kanku. Kawsayninqa —naturalmente 20 wata— 4–6 wataman pisiyachin, manaraq nak'asqa kashaspa molido aychapaq.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Artificial inseminación sapa 12–14 killa
  • ·Uña t'aqay 24 horakuna ukhupi wachasqamanta
  • ·Chupa kuchuy hinallataq waqra horqoy, askha kuti mana anestesiayuq
  • ·Nak'ay 4–6 watakunapi (natural kawsaynin: ~20)

Maymanta horqosqa

Rurukuna

Ruruq wallpakuna

~7.5 waranqa hunu ruruq wallpakuna pachantinpi
02

Kunan pacha ruruq wallpakunaqa akllasqa mirachisqa kanku ~300 rurukunata sapa wata churanankupaq (huk k'ita ñawpaqninqa ~15 churarqan). Aswanqa cajakunapi utaq t'aqa wasikunapi kawsanku, huk A4 raphimanta aswan pisi k'itillayuq. Orqo chiwchikuna ruruq castamanta —sapa paqariymanta kuskan— ñawpaq p'unchawpi wañuchisqa kanku, yaqa llapanpi maceración utaq gaswan.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Huk p'unchawniyuq orqo chiwchi wañuchiy (≈6 waranqa hunu sapa wata)
  • ·Chhukcha kuchuy q'uñi hojawan utaq infrarrojo nisqawan
  • ·Caja batería utaq 'enriquecidas' nisqakunaqa legalraqmi pachantinpi aswan suyukunapi
  • ·Nak'ay ~72 semanakunapi ruru churasqan uraykuqtin

Maymanta horqosqa

Khuchikuna

Khuchikuna

~1.4 waranqa hunu khuchikuna sapa wata nak'asqa
03

Khuchikunaqa ancha yachayniyuq kasqankuta reqsinku — huk 3 watayuq wawanman rikch'akunku askha yachay t'ikraykunapi. Aswanqa cemento patapi kawsanku ventana mana yuq wasikunapi. Mama khuchikunaqa gestación cajakunapi wisq'asqa kanku, chaykunaqa mana muyuriy atinankupaq hina k’ullkukunallan. Khuchi uñakunaqa sapa kuti kapanku, chupankuta kuchunku, hinallataq kirunkutapas sin dolor nanachispa q'asunku.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Gestación hinallataq wachana cajakuna (legalraqmi aswan suyukunapi)
  • ·Chupa kuchuy, kiru k'iskiy, kapay mana anestesiayuq
  • ·CO₂ gaswan wañuchiy — documentasqa ancha llakita causasqan
  • ·Nak'ay ~6 killakunapi (natural kawsaynin: 10–15 wata)

Maymanta horqosqa

Wallpakuna (aycha)

Broiler wallpakuna

~70 waranqa hunu sapa wata nak'asqa
04

Broiler wallpakunaqa ancha usqhaylla wiñanankupaq mirachisqa kanku, chayraykun chakinkupas sonqonkupas askha kutipi mana atinkuchu. Nak'ana llasayman 35–42 p'unchawkunapi chayamunku. Aswanqa llapan kawsayninkupi litter patapi t'aqa wasikunapi kawsanku, cojera crónica nisqawan, dermatitis de contacto nisqawan, hinallataq hatun wañuy tasa nisqawan, manaraq barn wasimanta lloqsishaspa.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Akllasqa mirachiy 6 kuti aswan usqhaylla wiñananpaq 1950 watamanta
  • ·Stocking density 42 kg/m² kama EU nisqapi; aswan hatun EE.UU. nisqapi
  • ·Kawsaq warkhuna nak'ayqa comunraqmi pachantinpi
  • ·Nak'ay 35–42 p'unchawkunapi (natural kawsaynin: 6+ wata)

Maymanta horqosqa

Challwa & Unupi kaqkuna

Challwakuna, camarón & moluscokuna

1–2.7 waranqa hunu sapa wata
05

Challwakunaqa aswan hatun, aswan pisi amachasqa categoría uywasqa hinallataq cazasqa uywakunamanta kanku. Aswanqa mana ima stunniyuq wañuchisqa kanku — chiripi wañunankupaq saqesqa, llikakunapi kikin llasayninkuwan ñit'isqa, utaq kawsaq wiksayuq. Uywasqa salmón, tilapia, hinallataq camarón nisqakunaqa densas corraleskunapi kawsanku, chaykunataq onqoykunata, qochapi usakunata, hinallataq hatun-escala escapes nisqakunata apamun, chaykunataq k'ita ecosistemakunata disturbanku.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Asfixia, chiripi lawa, hinallataq kawsaq wiksana estandar wañuchiypi
  • ·Ukhu-aychana hallp'a kawsaykunata waqllichin
  • ·Bycatch: ~38 hunu tonelada mana maskhasqa uywakuna sapa wata
  • ·Acuicultura mikhuyqa k'ita challwakunapi hap'isqa mikhuykunapiraqmi hapirin

Maymanta horqosqa

Waka wallpa aycha

Waka wallpa uñakuna

~7 hunu uñakuna uywasqa sapa wata (EU + US)
06

Waka wallpa aychaqa leche ruwaypa puchunmi. Orqo uñakunaqa manam llanqana huñu lechepaqchu allinchu, chayrayku nacesqankumanta horaskunallaman mamanmantapacha qechusqa kanku, sapaq wasichakunapi icha kanchakunapi wiñasqankuta unquy sasachakuyniyuq hukllapi, hierromanta pisilla yakukunawan qaraykusqa kanku aychankunata qellaylla kananpaq, chaymantataq 18 chawapi 26 semana chawapi wakichisqa kanku. Yuraq waka wallpa aycha —aswan achka suyukunapiraq legalmi— deliberado anemiawampunim ruwakun.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Nacesqankumanta 24 hora ukupi mamanmantapacha t'aqasqa kanku
  • ·8 semana ñawpaqman sapaq wasichakunapi icha huñu kanchakunapi churasqa kanku
  • ·Hierromanta pisilla yakukunawan qaraykusqa kanku aychankunata qellaylla kananpaq (yuraq waka wallpa aycha)
  • ·18–26 semana chawapi wakichisqa kanku (natural kawsaynin: ~20 wata)

Maymanta horqosqa

Chukcha & qara

Chukcha, qara & millma

~100 hunu uywakuna sapa wata wañuchisqa chukchapaqraqmi
07

Qara industriakunaqa uywakunata wañuchinku aswanqa chukchankunapaq. Minka, atuq, mayu atuqkunapis kawsayninkunata wire qechukunapi usuchinku, chaymantataq gaswan icha chhiqullpanawan wañuchisqa kanku chukchankunata allinta waqaychanapaq. Aswan achka qaraqa wakapa wañuchisqanmanta puchunmi —kay negocioqa ancha hatunmi, chayrayku qaraq chaninqa ancha allinmi aychata mercanapaq. Millmapaq wiñachisqa uwihakunataqa sapa kutilla mulesas kanku, chaymantataq kawsayninkuta corderokunapa wañuchisqa kasqanmanta hinataqmi tukuchinku.

Industriaq ruwayninkuna

  • ·Chukcha: kawsayninpa tukuyninpi hawipi wisqasqa, t'aqllawan/chhiqullpanawan wañuchisqa, gas wasikuna
  • ·Qara: cromo-VIwan chulluchisqa; llanqaqkunapaqpas mayukunapaqpas ancha hatun qhelli kay
  • ·Millma: mulesing (kawsachkaq qaratakuna hurqusqa), chupata tukuchisqa, wañuchinapaq apasqa
  • ·Urpi tullunkuna & phurukuna: kawsachkaqta llat'asqa kayqa aswan achka chanin ruwaqkunapiraq riqsikunmi

Maymanta horqosqa

Kay ruruchiykunaqa qolqenwan pagasqanchikraykullam hinalla kashan.

Sapa mikhuy huk voton. Allin willakuy: kikin qolqe, kikin tenedor, kikin plato huk ancha sapaq mikhuy sistemata financianman.

7-p'unchaw t'ikrayta qallariyImpactoykita yupay

Quri rikuchiqkuna

  • Leche, runtu, acuicultura, lanap, chaymanta qaraqa huklla wañuchiy unquywan apakuchkanku.
  • Vertical integración nisqaqa aswan achka runakunata kancharirqa imayna ruwasqa kasqanmanta.
  • Sumaqchasqa 'allin kay' ruwaykunaqa sapa kuti huklla tupuyta allinchanku, ichaqa sapsi ruwaykunata saqinku.
  • Sapa hatun industriaqa allin sach'a-murukunamanta akllanapaqkunataña charin chaymanta chaninpi chaymanta allin kaypi allinmi.

Kay paginata rakina

X kaqpi rakiyFacebook kaqpi rakiyWhatsApp kaqpi rakiy

Kutimuq tapukuykuna

Muchuykuna, mulesing (Australia suyupi), chaymanta wañuchiy kawsaypa huk partellapi ruwasqa kusaqpis. Lanaqa hukllam aycha unquywan.

Ñawpaqman ñawinchay

Uywanakuna
Industrial chakrap hatun kaynin.
Wakinchaykuna
Simplilla mikuykuna hukllata hukllawan hukchanakuy.
Qillqa
Sutikuna, rantikuqkuna, chaymanta maypi tarina.
Vegano ichaqa mana lluq'i

Animalpa derechonkunata mana partidopaqchu

Imarayku animalpa derechonkunata mana partidopaqchu — imataq politika hap'iykuy movimientoq costonta ruwarqa.

Qatiy →

Tawa sistemaskunapa ukhunpi

Sapaq ruwaykuna, manan pantaykuna

Yapaymanta rimaykunaqa saqra ruwaykunamanmi qhawarinku. Aswan hatun chiqapqa, runakunata llakichiq ruwaykunaqa kamachiywan, qhawariywan, sapa pachawan, chay tukuy uywa mikhuykunata ruwaq sistemapi munasqa kasqanmi.

Aycha: purichiyqa tukuy imata kamachin

Wallpa aycha uywakunaqa kunan 35–42 p'unchawkunapi wañuchinapaq hatunmi, 1950 watakunapi 84 p'unchaw kaptin — chay wiñayqa tulluwan sunquwan unquykunata ruwan, manan qhispilla. Khuchikunataqa wachachiq q'ispikunapi waqaychanku, mana muyuriy atinankupaq, chaymanta chupankuta kuchun, kirunkunata kuchun, capakunata hurqun, mana anestesiawan. Uywakunata churay, wañuchiy utqay, wañuchiy allin kay — tukuy chaykuna kamachisqa, chaymi ruwaykunaqa kamachiykunapi akllasqa, manan sapa llank'aqpa munayninpi.

Lichi: ñuñuchiyqa wiksayayta munan

Waka lichita quqmi, wawachanta wachasqanrayku. Wawachankunataqa 24 ura ukhullam rakin, urqu wawachakunaqa mana valorniyuq, wañuchisqa chaylla utaq wawa waka aychapaq uywasqa, chaymanta sapa wata wiksayachiy, wachay, ñuñuchiy kutichikun. Sapa waka lichin 1970 watamanta iskay kutita astawan, mastitiswan chukchawan unquykunawan. Wakakunaqa 20 watakunata kawsanman, ichaqa 4–6 watapi wañuchinku lichi pisiyaptin.

Runtu: urqu wallpa wawa wañuchiy

Runtu wallpakuna aycha wallpakuna mana kikinchanku, chaymi urqu wallpa wawakuna mana valorniyuq, p'unchaw hukninpi wañuchisqa — sapa wata achka waranqa waranqa. Kunan wak layakunapi in-ovo sexing nisqawan kay wañuchiy hark'asqa, chaymi chiqap allinyay. Mana q'ispi ukhupi uywakunaqa kichasqa, ichaqa huk sasachakuykunata apamun, wayra allin kaypi wañuykunapi.

Challwa hapiy uywachiy: aswan hatun yupaykuna

Sapa wata hukmanta kimsa waranqa waranqa challwakuna wañuchisqa mikhunapaq — kay sistema tukuypi aswan mana sut'i, challwakunaqa toneladaspi yupasqa, manan sapa sapa. Trawling nisqan challwa hapiyqa mama qucha pachata millp'uchin, mana munasqa challwakuna wañuchisqa, 35% challwa yupasqakunaqa mana wiñaypaq hapisqa. Uywachiy challwa, allinyachiy hina qhawarisqa, achka kutin challwa mikhunata mañakun, aycha qullqichiyta pisiyachispa.

Imarayku sistemapi allinyay sasa

Uywa mikhuykunapi qullqiqa pisillam, chaytaqa ruwaqkunawan qhatuqkunawan kamachinku. Sapa yapayuq mana kamachinchu uywakunata churay, mirachi, wañuchiy watata; chaykunaqa contratoswan kamachisqa. Chaymi uywa allin kay campañas ruwaqkunaman qhatuqkunaman qhawarin, manan yapayuqkunaman — chaypim chiqap kamachiy qillqasqa.

Tawa industrias yupaykunapi

Pachantin yupaykuna, qhipa watakuna; sapa llaqta ruwayninmi t'aqasqa.

IndustriaSapa wata uywakunaKawsay pacha vs naturalKamachiq ruway
Wallpa aycha~75 waranqa waranqa6 semanas vs 6–8 watakuna40 p'unchaw wiñaypaq akllasqa
Runtu wallpa~7.5 waranqa waranqa wallpakuna18 killa vs 6–8 watakunaUrqu wallpa wawakuna p'unchaw hukninpi wañuchisqa
Khuchi~1.5 waranqa waranqa6 killa vs 15–20 watakunaWachachiq q'ispikuna, utqay ñuñuchiy
Lichi waka~270 waranqa waranqa wakakuna4–6 watakuna vs ~20 watakunaSapa wata wachay, wawachan rakiy
Waka aycha~300 waranqa waranqa18–24 killa vs ~20 watakunaFeedlot nisqapi wiñachiy
Challwa hapiy0.8–2.3 waranqa waranqa challwakunan/aTrawling, mana munasqa challwa, samay wañuy
Uywachiy challwa~50–170 waranqa waranqa challwakunaT'aqasqaSallqa mikhuna yaykuy, uywa unquy

FAOSTAT · FAO State of World Fisheries and Aquaculture · fishcount.org.uk

Kay tukuyta qhaway

Sapa rimasqa ruwayqa qillqasqa willakunapi qhawariy atinmi. Chaymi aswan allin.

  1. 1

    Uywa mirachi manualta ñawinchay

    Wallpa aycha mirachi compañías wiñay kurvakunata kichasqata qunku. Chaymi sistemap imayna llank'asqanta sut'ita qawachin.

  2. 2

    Llaqtaykip uywa allin kay kamachiqta qhaway

    Kamachiy kamachiykuna, uywakuna churay, kuchuy, wañuchiy — tukuy chaykuna qillqasqa kamachiykunapi tarikun.

  3. 3

    FAOSTAT ruway willakunata qhaway

    Uywa yupaykuna, tonelada yupaykuna — qispilla, uraykachiy atiy, mana pantachiy atiy.

  4. 4

    Industria qhatuy willakunata ñawinchay

    Industria qillqakuna ruwaykunata sut'ita qillqanku, mana mikhukunaq munasqanman hina.

  5. 5

    Qhatuy rikch'ata uywa churay yupaywan tupachiy

    Iskay chawpipi t'aqayqa aswan allin willakuymi tukuy sektorpi.

Chiqa rimaykuna mana chiqa rimaykuna

Allin yanapasqa

  • 99% US uywa uywakuna, 90% pachantinpi, intensivo sistemakunapi kawsanku.
  • Urqu wallpa wawakuna wañuchisqa p'unchaw hukninpi, in-ovo sexing mana ruwakuspa.
  • Lichi ruwayqa sapa wata wiksayayta wachayta munan, wawachan rakiyta.
  • Challwa yupasqakuna kimsa kaqnin mana wiñaypaq hapisqa.

Hatunchanasqa utaq pantasqa

  • Tukuy yapa llank'aqkuna saqra nisqa — ruwaykunaqa sistemamanta kamachisqa.
  • Uywa mikhuykuna pachantin q'uñi wayra kuskanmanta aswan nisqa; chiqa yupaykuna 12–20% hina.
  • Mana p'unchawyuq pakasqa rikch'akuna kunan ruway hina qawachisqa.
  • Mana uywa allin kay allinyaypas kanchu nisqa; q'ispi hark'ay, in-ovo sexing chiqap allinyaykuna.

Industriakunamanta tapuykuna

¿Kayqa fabrica uywa wasikunallapaqchu?

Fabrica uywa wasikunaqa sistemam: 99% US uywakuna, 90% pachantinpi. Pasto uywakuna kan, ichaqa mana kunan mikhuyta kunan chaninta qunayta atinchu.

¿Libre campo orgánico etiquetakuna kayta allinyachinkuchu?

Wak ruwaykunata allinyachinku, chiqap allin. Manan wawachan rakiyta, urqu wallpa wawa wañuchiyta, wañuchiy watata, chaymanta qullqi kamachiyta hukmanchu tikrachinku.

¿Uywa mikhuykuna q'uñi wayramanta hayk'ata qunku?

Chiqa yupaykuna 12–20% pachantin q'uñi wayramanta, yupay kamachiy hina. Chaymanta sach'a kuchuy, allpa llamk'ay, ch'uya yaku millp'uy — chaypi hatun kamachiq.

¿Challwa yupaykuna hayk'a chiqa?

Mana allin yupasqa — challwa hapiy toneladaspi qillqasqa, sapa challwa yupayqa chawpi llasaymanta yupasqa. Hukmanta kimsa waranqa waranqa chiqap yupay mana sut'i.

¿Yapayuqkuna huchachasqachu?

Yapayuqkuna contratos, mirachi kamachiy, chanikuna ukhupi llank'anku, mana paykuna kamachisqa. Chaymi allinyay ruwaqkunaman, qhatuqkunaman, yanapaykunaman, rantiy kamachiykunaman qhawarin.

¿Imapas allinyaypas kanchu?

Arí. EU q'ispi hark'ay, khuchi wachachiq q'ispi hark'ay, in-ovo sexing urqu wallpa wawa wañuchiyta hark'ay, wañuchiy allinyay — chaykuna chiqap allinyaykuna, ichaqa mana tukuy sasa ruwaykunata allinyachinchu.

Willakuykuna

  • FAOSTAT — Production: Livestock Primary.
  • FAO (2024). The State of World Fisheries and Aquaculture.
  • Sanders, B. Global animal slaughter statistics and charts — Faunalytics.
  • Poore & Nemecek (2018). Science.