Hatun llamk’ana chakra ·

Mishkipa kawsaynin: Rumi tarpuyta yachay

Rumi tarpuyta tukuyta yachay: imaynatachus kawsanku, imata mikhunku, imata ruwanku punchaw p'unchay.

413 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andes urqukunapi llamk'aq warmi llamata saqch'akuchkan
Wikipedia · Dairy cattle

Rumi Tarpuypa Kawsaynin

Rumi tarpuyta tukuyta yachayqa allinmi. Kawsanku k'aspi wasikunapi, mikhunku tukuyta tukuchkaqkunata, achkha p'unchayta llamk'achisqa kanku. Kay rumi tarpuyta tukuyta yachayqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi.

12-15 uraskuna.
P'unchayllamk'ay
Our World in Data
50 kg/p'unchayta.
Mikhuyta hap'iy
FAO
70 litrokuna/p'unchayta.
Uchuta hap'iy
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine

Paqarimuytaq

Paqarimuytaqqa achkha uraskunamanta qallarin. Rumi tarpuyqa wañusqanmanta yachachkan, k'aspi wasikunapi wachakusqanmantam. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Yachanapaqqa, achkha uraskunamanta qallarin, tukuyta tukuchkaq kawsayninmanta.

Andes urqukunapi punchay qallarimuy, tarpuykuna kawsaynin.
Andes urqukunapi punchay qallarimuy, tarpuykuna kawsaynin.Veg.ac · AI-generated illustration

Mikhuyta Hap'iy

Rumi tarpuyqa achkha mikhuyta hap'in, tukuyta tukuchkaqmi. Ch'uqllu, kaniwa, qañiwa, papa, chinchan kawsayninmanta achkha mikhuyta hap'in. Kunanqa tukuyta tukuchkaqmi, achkha pachak watakunamanta waqaychasqa. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Mikhunqa tukuyta tukuchkaqmi, achkha pachak watakunamanta waqaychasqa.

  • Ch'uqllu (Mays)
  • Kaniwa
  • Qañiwa
  • Papa (Solanum tuberosum)
  • Chinchan (Phaseolus spp.)

Rumi Tarpuyta Mikhuyta Hap'iyta Pata

Unit: %
Ch'uqllu40 %
Kaniwa25 %
Qañiwa15 %
Papa10 %
Chinchan10 %

Mikhuyta hap'iyta pata, FAO 2023.

Rumi Tarpuyta Kawsaynin

Rumi tarpuyqa achkha p'unchayta llamk'achisqa kachkan. K'aspi wasikunapi kawsanku, achkha uraskunamanta llamk'achisqa kanku. Anyaqta mikhunku, achkha tukuyta tukuchkaqmi. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Rumi tarpuyqa achkha uraskunamanta llamk'achisqa kachkan.

“Rumi tarpuyqa kawsaynin tukuyta tukuchkaqmi, achkha pachak watakunamanta waqaychasqa.”

— Andes Yachay

Wasi Kawsay

Rumi tarpuyqa k'aspi wasikunapi kawsanku, achkha uraskunamanta llamk'achisqa kanku. Anyaqta mikhunku, achkha tukuyta tukuchkaqmi. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Wasi kawsayqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi.

Andes urqukunapi k'aspi wasi ukhu kawsay.
Andes urqukunapi k'aspi wasi ukhu kawsay.Veg.ac · AI-generated illustration

Llamk'ay

Rumi tarpuyqa achkha p'unchayta llamk'achisqa kachkan. K'aspi wasikunapi kawsanku, achkha uraskunamanta llamk'achisqa kanku. Anyaqta mikhunku, achkha tukuyta tukuchkaqmi. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Rumi tarpuyqa achkha uraskunamanta llamk'achisqa kachkan.

12-15.
P'unchayllamk'ay uraskuna
Our World in Data
20%aniyta.
Q'umir kawsayta hap'iy
IPCC
70 litrokuna/p'unchayta.
Uchuta hap'iy
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine

Ñoqanchikpaq Kawsaynin

Rumi tarpuyta tukuyta yachayqa ñoqanchikpaq allinmi. Kawsanku k'aspi wasikunapi, mikhunku tukuyta tukuchkaqkunata, achkha p'unchayta llamk'achisqa kanku. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Rumi tarpuyqa tukuyta tukuchkaqmi, achkha pachak watakunamanta waqaychasqa.

Rumi Tarpuyta Ullu Kukuyta Pata

Unit: kg CO2e / litro
Rumi Tarpuy3.7 kg CO2e / litro
Ch'uqllu Manna0.3 kg CO2e / litro
Kaniwa Manna0.1 kg CO2e / litro

Ullu kukuyta pata, Our World in Data, 2023.

Allin Kawsayta Ukhuy

Rumi tarpuyta tukuyta yachayqa allinpaqmi. Kawsanku k'aspi wasikunapi, mikhunku tukuyta tukuchkaqkunata, achkha p'unchayta llamk'achisqa kanku. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Rumi tarpuyqa tukuyta tukuchkaqmi, achkha pachak watakunamanta waqaychasqa.

Andespi ayllu uywata tarpuyta tarpuchkan.
Andespi ayllu uywata tarpuyta tarpuchkan.Veg.ac · AI-generated illustration

Ayllu Kallpa

Rumi tarpuyta tukuyta yachayqa ayllu kallpata allinpaqmi. Kawsanku k'aspi wasikunapi, mikhunku tukuyta tukuchkaqkunata, achkha p'unchayta llamk'achisqa kanku. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi. Kay yachanaqa allinpaqmi, tukuyta tukuchkaqmi. Rumi tarpuyqa tukuyta tukuchkaqmi, achkha pachak watakunamanta waqaychasqa.

Frequently asked questions

Rumi tarpuyta tukuyta imaynata yachay?
Rumi tarpuyta tukuyta yachayqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa kawsayninmanta. Kawsanku k'aspi wasikunapi, mikhunku tukuyta tukuchkaqkunata, achkha p'unchayta llamk'achisqa kanku.
Rumi tarpuyqa imata mikhun?
Rumi tarpuyqa achkha mikhuyta hap'in, tukuyta tukuchkaqmi. Ch'uqllu, kaniwa, qañiwa, papa, chinchan kawsayninmanta achkha mikhuyta hap'in.
Rumi tarpuyqa maypi kawsan?
Rumi tarpuyqa k'aspi wasikunapi kawsanku, achkha uraskunamanta llamk'achisqa kanku. Andes urqukunapi achkha kawsanku.
Rumi tarpuyta llamk'ayqa imayna?
Rumi tarpuyqa achkha p'unchayta llamk'achisqa kachkan. K'aspi wasikunapi kawsanku, achkha uraskunamanta llamk'achisqa kanku. Anyaqta mikhunku, achkha tukuyta tukuchkaqmi.
Rumi tarpuyta tukuyta yachayqa allinpaqmi?
Arí, rumi tarpuyta tukuyta yachayqa ñoqanchikpaq allinmi. Kawsanku k'aspi wasikunapi, mikhunku tukuyta tukuchkaqkunata, achkha p'unchayta llamk'achisqa kanku. Kunanqa achkha pachak watakunamanta waqaychasqa, kunanqa tukuyta tukuchkaqmi.

Sources & further reading

  1. Our World in Data — Our World in Data
  2. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — fao.org
  3. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine — nationalacademies.org
  4. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) — ipcc.ch