wildlife-oceans ·

Imaynata Apukuna Kallpachayta Kawsachiy

Apukunaqa kawsayninchikpa allin kawsayninmi. Kaykunata ruwaspa yanapayta atikunki apukuna allinta kawsananpa.

322 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andes urqukunapi llika llika yuraqkunawan pichkallukunawan rikch'ay
Veg.ac · AI-generated illustration

Apukunaqa kawsayninchikpa allin kawsayninmi. Mana apukuna kachkaptinqa, imaynatam tarpuykuna miranqaku? Imaynatam tarpuykunaqa yuraqkunata mirachinqaku? Kaykunata yachaspa, imaynata apukuna kallpachayta kawsachiyta yachayta atikunki, chaymi kay qillqasqapi yachachisqayku.

Imataq Munanki Apukuna Kallpachayta Kawsachiyta?

  • Tarpuykuna mana waqaychasqa.
  • Chakrapi kawsay allin.
  • Mana uywakuna mikuyta yanqachay.
  • Yuraqkunata waqaychay.
  • Urqukunapi kawsayta allinta hap'iq.

Ñan Apukuna Kallpachayta Kawsachiyta

1. Tarpuykunata Mana Waqaychaspa Kawsachiy

Tarpuykunaqa imaynatam kawsanqaku? Mana waqaychasqa tarpuykunaqa apukuna allin kawsayta yanapanqaku. Chaymi, tarpuykuna mana waqaychasqa kachkaptinqa, apukunaqa allin kawsayta atiqkanku.

Chakrapi tarpuykuna, imaymana yuraqkunawan, apukuna kawsayta yanapan.
Chakrapi tarpuykuna, imaymana yuraqkunawan, apukuna kawsayta yanapan.Veg.ac · AI-generated illustration

2. Chakrapi Kawsayta Allinta Hap'iq

Chakrapi kawsayqa imaynatam apukuna kawsayta yanapan? Imaymana tarpuykuna kachkaptinqa, imaymana apukuna kawsayta atiqkanku. Chaymi, chakrapi imaymana tarpuykunata tarpuyta atikunki, imaymana apukuna kawsayta yanapaspataq.

+ 25%
Chakrapi imaymana tarpuykuna
FAO (2023)
+ 15%
Apukuna miray
Our World in Data (2022)

3. Mana Uywakuna Mikuyta Yanqachay

Imaynataq mana uywakuna mikuyqa apukuna kawsayta yanapan? Mana uywakuna mikuyqa, imaymana tarpuykuna kawsayta atiqkanku, imaymana apukuna kawsayta yanapaspataq. Chaymi, mana uywakuna mikuyta yanqachaspataq, apukuna kawsayta yanapata atikunki.

4. Yuraqkunata Waqaychay

Imaynataq yuraqkunata waqaychayqa apukuna kawsayta yanapan? Yuraqkunata waqaychayqa, imaymana apukuna kawsayta atiqkanku. Chaymi, tarpuykuna mana waqaychasqa kachkaptinqa, apukunaqa allin kawsayta atiqkanku.

Kañiwa tarpuy, imaymana urqu yuraqkunawan, apukuna kawsayta yanapan.
Kañiwa tarpuy, imaymana urqu yuraqkunawan, apukuna kawsayta yanapan.Veg.ac · AI-generated illustration

5. Urqukunapi Kawsayta Allinta Hap'iq

Urqukunapi kawsayqa imaynatam apukuna kawsayta yanapan? Urqukunapi kawsayqa, imaymana apukuna kawsayta atiqkanku. Chaymi, urqukunapi kawsayta allinta hap'iq, imaymana apukuna kawsayta yanapaspataq.

Urqukunapi Apukuna Kawsay

Unit: %
Mana waqaychasqa kawsay75 %
Waqaychasqa kawsay25 %

Chakrapi kawsayta allinta hap'iqqa apukuna kawsayta yanapan. Source: Andes ecological studies (2021).

“Apukunaqa kawsayninchikpa allin kawsayninmi. Mana apukuna kachkaptinqa, imaynatam tarpuykuna miranqaku?”

— Runasimipi Yachachiq

Imaymana Tarpuykuna Apukuna Kallpachayta Kawsachinankupaq

  • Papa (Solanum tuberosum)
  • Kañiwa (Chenopodium pallidicaule)
  • Kiwicha (Amaranthus caudatus)
  • Maíz (Zea mays)
  • Tarwi (Lupinus mutabilis)
  • Chakmay (Phaseolus vulgaris)

Imaymana Uywakuna Apukuna Kallpachayta Kawsachinankupaq

  • Ch'uspi (Apis mellifera)
  • Q'ara q'ara (Bombus spp.)
  • Ch'illkuy (Hymenoptera)
  • K'uychi (Lepidoptera)

Imaynataq Yanqachayta Atikunki?

Imaynataq Yanqachayta Atikunki?

  1. Tarpuykuna mana waqaychasqa kachkaptinqa, apukunaqa allin kawsayta atiqkanku.
  2. Chakrapi imaymana tarpuykunata tarpuyta atikunki, imaymana apukuna kawsayta yanapaspataq.
  3. Mana uywakuna mikuyta yanqachaspataq, apukuna kawsayta yanapata atikunki.
  4. Yuraqkunata waqaychayqa, imaymana apukuna kawsayta atiqkanku.
  5. Urqukunapi kawsayta allinta hap'iq, imaymana apukuna kawsayta yanapaspataq.

Imaymana Tapukuykuna

Frequently asked questions

Imataq apukuna?
Apukunaqa imaymana tarpuykunata mirachinankupaq allinmi. Chaymi, apukunaqa kawsayninchikpa allin kawsayninmi.
Imaynataq apukuna kallpachayta kawsachiyta atikuni?
Tarpuykuna mana waqaychasqa kachkaptinqa, chakrapi imaymana tarpuykunata tarpuyta atikunki, mana uywakuna mikuyta yanqachaspataq, yuraqkunata waqaychayta atikunki, urqukunapi kawsayta allinta hap'iqta atikunki.
Imaymana tarpuykuna apukuna kallpachayta kawsachin?
Papa, kañiwa, kiwicha, maíz, tarwi, chakmay imaymana tarpuykuna apukuna kawsayta yanapan.
Imaymana uywakuna apukuna?
Ch'uspi, q'ara q'ara, ch'illkuy, k'uychi imaymana uywakuna apukuna kawsayta yanapan.
Imaynataq chakrapi kawsayta allinta hap'iqta atikuni?
Imaymana tarpuykunata tarpuyta atikunki, imaymana apukuna kawsayta yanapaspataq. Chaymi, imaymana apukuna kawsayta yanapata atikunki.

Sources & further reading

  1. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — fao.org
  2. Our World in Data — ourworldindata.org
  3. Nature Food — nature.com/natfood/
  4. IPCC — ipcc.ch