In Chicahualiztli huan in Xihuitl: Kenin momatilizque in tlamahuichihuani panyolicatzi
In yancuic tlapohualli quinextia quenin in tlacualiztli tlanelhuayotl quipalehuia in tonacayo, in chicahualiztli huan in yancuictiyotl itech nehnemiliztli.
Ipan inin tonaltin, miac tlacameh huan cihuateh aquin mahuiltiah ica inon chicahualiztli, quixtia occe tlamantli itech tlacualiztli. Achtopa, miacyextin tlamatinitzin huan tlamahuichihuani quineltocayah tlacameh monequi quicuazque nacatl inic moyancuictizque. Nozo, in tlapohualli itech yancuic tlamatiliztli nutrition science, quinextia ce yancuic ohtli. In tlacualiztli tlanelhuayotl (plant-based diets) amo zan quipalehuia in ihuan in tontli, noihuan quichihua ce hueyi chicahualiztli ipan in tonacayo. Inin amatl quitemoa quenin in xihuitl huan in xinachtli quicualtlalia in tlamahuichihuani itech in ihuicpa in chicahualiztli huan in yolotl.
In chicahualiztli tlanelhuayotl: ¿Tleca cualli?
In tlamahuichihuani (athletes) monequi quicua miac tlamantli tlen quinextia chicahualiztli. In tlacualiztli tlanelhuayotl quipiya antioxidants, tlen quichihua in tonacayo amo mokoniz (inflammation). Queman ce tlacatl mahuiltia, in itonacayo mococohua ixquichca itic. In xochicualtin huan in quilitl quichihua inin cococ tlemantiliztli tlamahuizticatzin ic mopatiz. Inin tlamantli ihuicpa tlanelhuayollotl quipalehuia in estli inic hueliz quihuicaz oxygeno canin monequi ipan in cuetlaxtli.
In tlamahuichihuani queman quicuah xihuitl, quipiya occe tlamantli tlamahuiztic: in estli moyahuaca ocachi cualli. Inin quincahuilli in capillaries inic quihuicazue inic hueliz in yolochicahualiztli mopatiz niman. In tlacehuiliztli (recovery) itech ce tlacatl tlen tlacua xihuitl ocachi iciuhca quen ce tlacatl tlen quicua nacatl. Inin amo zan ce tlacatlatzotzonaliztli (myth), ca nican in tlamatiliztli quinextia ica tlapohualli.
In proteinas: In tlanonotzaliztli ihuicpa in xinachtli
Miac tlacameh motlatlania: ¿Canin quiza in chicahuac proteinas? In tlanelhuayomeh quipiya ixquichca in tlen monequi. In etl (beans), in lentillas, in amarantli (huauhtli), huan in xinachtli quen chiyan quipiya miac aminoácidos. In tlamahuichihuani amo quinequi zan proteina, quinequi ce amantli tlen quihuicaz chicahualiztli. In tlacualiztli tlanelhuayotl ocachi quipiya fibra, tlen quipalehuia in itic ihuitl (microbiome), ce tlamantli tlen in nacatl amo quipiya.
Proteína ipan 100g tlacualiztli
USDA FoodData Central. In tlanelhuayomeh quipiya fibra huan amo quipiya grasa saturada.
- In xihuitl quincahuilli in 'endothelial function', tlen quicualtlalia in estli.
- In tlacualiztli tlanelhuayotl quipiya ocachi 'carbohydrates' tlen monequi inic mahuiltizque.
- In 'antioxidants' quipatiz in cuetlaxtli (muscles) iciuhca.
- Amo tlahuel chicahuac in cholesterol ipan in yolotl.
“In chicahualiztli quiza itech in tlen titlacua, amo zan itech in imman titlamahtizque.”
In yolotl huan in chicahualiztli neci
In yolococoliztli (heart disease) ca ce tlamantli tlen quincococohua miac tlamahuichihuani. In nacatl quipiya 'saturated fats' tlen quitzacuah in estli ohtli (arteries). Ipan in tlacualiztli tlanelhuayotl, in estli moyahuaca ic chipahuac. Inin quihtoznequi ce tlamahuichihuani hueliz mahuiltiz ocachi huehcauhtica amo tlatequipacholiztli. In tlamatiliztli quinextia ce tlahuel cualli chicahualiztli ipan in yolotl queman in tlacatl quicua xinachtli huan xochicualli.
Tlamantli itech tlacehuiliztli (Recovery)
In tlacehuiliztli ca in ocachi monequi tlamantli ipan in mahuiltiliztli. Tla in tonacayo amo macehuia cualli, in tlamahuichihuani hueliz mococohua. In xihuitl quen in chichiquilli (broccoli) huan in 'berries' quipiya fitonutrientes tlen quitlatia in 'oxidative stress'. Inin quichihua in tlamahuichihuani hueliz moyancuictiz ipan ce tonalli, amo nahuimeh o macuilimeh tonaltin. In tlacualiztli tlanelhuayotl amo zan tlacualli, ca ce tlanahuatilli ihuicpa in chicahualiztli.
C-Reactive Protein (CRP) Levels (Inflammation Marker)
C-reactive protein values after 4 weeks of intervention. Source: Journal of the American Medical Association (JAMA).
In tlamahuichihuani tlen quipiya in chicahualiztli xihuitl
Miac tlacameh tlen mahuiltiah huactli (ultramarathons) huan tlen quimeuiltia in chicahualiztli (strongmen) mopatiah ica xihuitl. Scott Jurek, ce tlacatl tlen tlaloa miac kilometros, quihtoa in xihuitl oquipalehui inic mahuiltiz ocachi cualli. Noihuan Patrik Baboumian, ce tlacatl chicahuac tlen quimeuiltia ixquichca 500 kilos, quicua zan xihuitl. Inin quinextia in proteina tlanelhuayotl ca tlahuel chicahuac inic chihuaz ce tonacayo chicahuac.
- Inic ce: Pepena xochicualtin tlen ixneztic (colorful fruits) inic mopati cuetlaxtli.
- Inic ome: Cua miac etl huan lentillas inic macehua proteina.
- Inic eyi: Amo quilcahua in chiyan huan in xinachtli ihuicpa Omega-3.
- Inic nahui: Tlequipanotza in carbohydrates tlanelhuayotl quen iztac totopochtli o camotl.
In tzonquizaliztli: Ce yancuic ohtli
In tlacualiztli tlanelhuayotl amo zan ce 'trend', ca ce ohtli chicahuac ihuicpa in yancuic tlamatiliztli nutrition science. In tlamahuichihuani tlen quichihua inin tlacualiztli quipiya ce chicahualiztli tlen amo hueliz neci ica nacatl. In tlacehuiliztli, in chicahualiztli yolotl, huan in chicahuiliztli cuetlaxtli mopatiah ica inin yancuic tlamahuizticatzin ohtli. Tla ticuiz ce chicahuiliztli tlanelhuayotl, titequipanoz mopatlaz in tlanextli itech monahuacayo.
Zanquenman, in tlamahuichihuani quimatih in chicahualiztli quiza itech in tlaltepactli. In xihuitl ca in yancuic tlanextli ipan in chicahualiztli. In tlamatiliztli quinextia: in xihuitl ca in tlacualiztli ihuicpa in chicahualiztli huan in tlacehuiliztli niman.
Sources & further reading
- Poore & Nemecek — Science: reducing food's environmental impacts through producers and consumers
- Our World in Data — Environmental impacts of food production
- Academy of Nutrition and Dietetics — Position on vegetarian and vegan diets
- FAOSTAT — Livestock and food production data