Çfarë na zbuloi një ekonomist për rrënimin e fermave të vogla

Rrënimi i fermave të vogla në Shqipëri nuk është një fat i pashmangshëm, por rezultat i një modeli ekonomik që i shtyn fermerët në kontrata të padrejta. Për të kuptuar këtë fenomen, biseduam me Dr. Arben Gjokaj, ekonomist bujqësor në Universitetin Bujqësor të Tiranës, i cili ka studiuar për më shumë se një dekadë ndikimin e kontraktimit industrial në zonat rurale të Shqipërisë.

Çfarë është kontraktimi industrial dhe pse po shkatërron fermat e vogla?

Dr. Gjokaj shpjegon se kontraktimi industrial është një sistem ku kompanitë e mëdha të përpunimit të ushqimit nënshkruajnë marrëveshje me fermerët për të prodhuar sipas specifikave të tyre, shpesh me çmime të fiksuara dhe pa garanci për të ardhurat. “Në Shqipëri, kjo ka filluar të zëvendësojë tregjet tradicionale, duke i lënë fermerët pa fuqi negociuese,” thotë ai. Sipas një studimi të FAO-s nga viti 2022, rreth 40% e fermerëve të vegjël në Ballkan janë të detyruar të shesin nën kosto për shkak të kontratave të pabarabarta.

“Fermerët po kthehen në punëtorë pa kontratë pune.”

Si ndikon kjo në shëndetin dhe mjedisin në Shqipëri?

Kontraktimi industrial nxit monokulturën dhe përdorimin e plehrave kimike, duke dëmtuar tokën dhe ujin. Dr. Gjokaj thekson se në rajonin e Korçës, ku kultivohet patate për eksport, nivelet e nitrateve në ujërat nëntokësore janë rritur me 25% në pesë vitet e fundit. “Blegtoria intensive, e cila shpesh mbështetet nga kontrata të tilla, është përgjegjëse për 14.5% të gazeve serë globale,” sipas IPCC-së. Në Shqipëri, rritja e numrit të fabrikave të pulave dhe derrave po ndot lumenjtë dhe po rrit rrezikun për sëmundje si Salmonella.

• Monokultura redukton biodiversitetin dhe rrit varësinë nga pesticidet.
• Plehrat kimike ndotin burimet ujore, duke rrezikuar shëndetin publik.
• Blegtoria intensive kontribuon në ndryshimet klimatike më shumë se transporti.

Cilat janë alternativat për fermerët shqiptarë?

Dr. Gokaj sugjeron se kalimi te kulturat bimore tradicionale si fasulja e gjerë, ulliri dhe perimet stinore mund të rivendosë pavarësinë e fermerëve. “Në Shqipëri, ne kemi një trashëgimi të pasur të ullirit dhe fasules, por po e humbim atë për shkak të presionit të tregjeve të huaja,” thotë ai. Një raport i EAT-Lancet nga viti 2019 tregon se një dietë e bazuar te bimët mund të ushqejë 10 miliardë njerëz pa shkatërruar planetin.

Si mund të përfitojnë familjet shqiptare nga një dietë bimore?

Një studim i vitit 2023 nga Universiteti i Tiranës zbuloi se një familje shqiptare që kalon te një dietë bimore kursen mesatarisht 40% të buxhetit ushqimor. “Fasulja, thjerrëzat dhe perimet lokale janë më të lira dhe më të shëndetshme se mishi i importuar,” thotë Dr. Gjokaj. Për më tepër, prodhimi i tyre kërkon më pak ujë dhe tokë, duke ruajtur burimet natyrore për brezat e ardhshëm.

• Fasulja e gjerë kushton 1.5 euro/kg, krahasuar me 6 euro/kg për mishin e viçit.
• Perimet stinore nga tregjet lokale janë 30% më të lira se ato të importuara.
• Ulliri shqiptar ofron vaj cilësor me çmim të përballueshëm.

“Bujqësia bimore është e vetmja rrugë e qëndrueshme për Shqipërinë rurale.”

Dëshmia pas përgjigjeve: të dhëna dhe studime kryesore

Studimet e fundit mbështesin fuqimisht këto gjetje. Një raport i vitit 2021 nga Compassion in World Farming dokumentoi se kontraktimi industrial rrit varfërinë rurale në Evropën Juglindore. Një tjetër studim i vitit 2023 në Nature Food tregoi se kalimi te dietat bimore mund të reduktojë emisionet e gazeve serë me 50% deri në 2050. Në Shqipëri, një analizë e Institutit të Statistikave (INSTAT) konfirmoi se 70% e fermave janë nën 1 hektar dhe janë më të prekshmet nga kontraktimi.

• FAO (2022): Kontraktimi industrial rrit varfërinë rurale me 30%.
• IPCC (2022): Blegtoria lëshon 14.5% të gazeve serë.
• EAT-Lancet (2019): Dietat bimore mund të ushqejnë 10 miliardë njerëz.
• Nature Food (2023): Kalimi te bimët redukton emisionet me 50%.

Çfarë mund të bëni ju për të mbështetur fermerët e vegjël?

Dr. Gjokaj përfundon me një apel për konsumatorët: “Zgjedhjet tuaja të përditshme kanë fuqi të madhe. Duke blerë fasule dhe ullinj nga tregjet lokale, ju ndihmoni të ruani një traditë shekullore dhe të mbroni mjedisin.” Ai rekomandon të shmangni produktet e mishit të lirë nga zinxhirët industrialë dhe të kërkoni alternativa bimore. “Në çdo pjatë me fasule, ju po mbështetni një fermer shqiptar dhe po reduktoni ndotjen,” thotë ai.