10 Ñan Andina: Allin Mikuyta Maskaspa
Chawpi Andinapi chakra llamkayta allichaspa, yaku harkaywan hinallataq t'oqto ruruywan allin kawsayta maskanapaq musuq ñankuna.

Andes urqukunapi allin mikhuyta maskayqa ñanmi chakra llamkayta allichaspa, runakunaqtaq mikhuna kamachiyta hap'ispa. Kay 10 ñanmi yanapasunki allinta mikhuyta, pachamamata waqaychayta, ayllu kawsayta allinta hap'iyta.
1. Kawsaylla tarpuyta astawan allinchay
Chawpi Andinapim, tarpuykunaqa manamantaqmi llamk'ayllachu, ichaqa kawsaymi. Kawsaylla tarpuyta astawan allinchayqa, tarpuykuna mana tukukunanpaqmi, pachamamata waqaychaspa. Kaymi yanapan tarpuykunata allinta wiñachinapaq, urqukunapi, qochapi, chakrapi ima. Chayrayku, tarpuykuna astawan allin kachun, mana sintetikokunata hap'ispa, runakunaqtaq yachayninwan llamkaspa.
2. Papa qallayta allin hap'iy
Ñawpa pachakunamanta, papamqa Andes urqukunapi allin mikhunami. Kunanqa, papamanta yachaykunata astawan hap'ispa, allin papata maskayqa allinmi. Kaymi yanapan papata allinta tarpuyta, waqaychayta, mikhuyta ima. Chayrayku, papamanta yachaykunata allinta hap'iy, allin papata maskay, allin mikhuyta allinta hap'iy.

3. Kinwa, Kañiwa: superalimentos andinos
Kinwa, kañiwaqa yanqamanta allin mikhunam kanku. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, kinwa, kañiwa mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
Tarpuykuna Chawpi Andinapi (2023)
Fuente: Ministerio de Agricultura y Riego (MINAGRI)
4. Maíz: Chawpi Andinapip Kawsaynin
Maízqa manamantaqmi mikhunachu, ichaqa kawsaymi. Andes urqukunapi, maísqa allinmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan maísta allinta tarpuyta, waqaychayta, mikhuyta ima. Chayrayku, maísmanta yachaykunata allinta hap'iy, allin maísta maskay, allin mikhuyta allinta hap'iy.
“Maízqa manamantaqmi mikhunachu, ichaqa kawsaymi.”
5. Tarwi: Kawsayta Allinta Hap'iy
Tarwiqa yanqamanta allin mikhunami. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, tarwi mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
6. Kashku: Chakra llamkayta Allinta Hap'iy
Kashkuqa yanqamanta allin mikhunami. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, kashku mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
7. Kawsaylla uywakunata allinta hap'iy
Chawpi Andinapim, uywakunaqa manamantaqmi llamk'ayllachu, ichaqa kawsaymi. Kawsaylla uywakunata allinta hap'iyqa, uywakuna mana tukukunanpaqmi, pachamamata waqaychaspa. Kaymi yanapan uywakunata allinta wiñachinapaq, urqukunapi, qochapi, chakrapi ima. Chayrayku, uywakuna astawan allin kachun, mana sintetikokunata hap'ispa, runakunaqtaq yachayninwan llamkaspa.
8. Waka, Uwiha: Allin Mantaqpaq
Waka, uwihaqa yanqamanta allin mikhunam kanku. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, waka, uwiha mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.

9. Pescado: Yaku Manta Allin Kallpa
Yaku ukupi kaq challwakunaqa yanqamanta allin mikhunam kanku. Andes urqukunapi kaq yakukuna, mayukuna, quchakuna ima. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, challwata mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
10. Mikhuyta Kamachiy: Aylluwan Tinkuy
Mikhuyta kamachiyqa manamantaqmi llamk'ayllachu, ichaqa aylluwan tinkuy. Andes urqukunapi, aylluqa allinmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan aylluta allinta wiñachinapaq, runakunaqtaq yachayninwan llamkaspa. Chayrayku, mikhuyta kamachiy, aylluwan tinkuy, allin kawsayta allinta hap'iy.
Chakra llamkaypi musuq yuyaykuna: Yaku harkay
Kunan pachaqa, Chawpi Andinapi yaku chinkaymi aswan hatun sasachakuy. Chakra llamkaypi, yaku harkayqa manam yaku harkayllachu, aswanpas allpa kawsayta allinchaymi. 'Suka kollus' nisqakuna, ñawpa pacha rurasqanku, kunanqa musuqmanta llamk'achisqa kachkan, chaymi yaku puriyta allinchan.
- Suka kollus: Yaku qispichiy allpa qonqayllapi.
- Mulch llamk'ay: Allpapi yaku mana chinkananpaq.
- Qucha hatarichiy: Paramanta yaku huñuy.
Mikhuypi musuq kawsay: Yanuy ruruykuna
Mikhuypa allin kayninqa manam ruruyllapichu, aswanpas yanuy ruruykunapipas. Kunanqa, 'fermentación' nisqa ruruykuna, ñawpa pacha 't'oqto' hina, aswan allin kawsayta qun. Chaykunaqa kawsayta allinchan, unquykunamanta hark'an, hinallataq mikhuy mana chinkananpaq yanapan.
| Mikhuy | Allin kaynin | Yaku mañasqan |
|---|---|---|
| Kinwa | Pisi | Pisi |
| Tarwi | Hatun | Pisi |
| Papa | Chawpi | Hatun |
Datos: CIP (Centro Internacional de la Papa), 2025.
“Allin mikhuyqa manam mikhuyllachu, aswanpas allpa kawsaywan tinkuy, chaymi kawsayninchiktaqa kawsachin.”
Kutimuq tapukuykuna
Allin mikhuyta maskayqa imaynatam?
Chawpi Andinapi imaynatam chakra llamkayta allichan?
Papaqa imaynatam allin kawsayta hap'ichin?
Kinwa, Kañiwaqa imaynatam allin?
Uywakunata allinta hap'iyqa imaynatam?
Mikhuyta kamachiyqa imaynatam?
Suka kollus nisqakuna imaynatam yanapan?
Imaynatam t'oqto ruruy kawsayta allinchan?
Yaku chinkayta imaynatam hark'anchik?
Pukyukuna & astawan ñawpaqman leey
- FAO — fao.org
- IPCC — ipcc.ch
- WHO — who.int
- Nature Food — nature.com/natfood/
- Ministerio de Agricultura y Riego (MINAGRI) — gob.pe/minagri
- FAO — State of Food and Agriculture in the Andean Region, 2023
- CIP — Sustainable Andean Agriculture Report, 2025
- Ministerio de Desarrollo Agrario — Agricultura Familiar y Cambio Climático, 2025