10 Ñan Andina: Allin Mikuyta Maskaspa
Chawpi Andinapim, chakra llamkayta allichaspa, sumaqta mikhuna kawsayta tariy. Qatiy 10 ñan.

Andes urqukunapi allin mikhuyta maskayqa ñanmi chakra llamkayta allichaspa, runakunaqtaq mikhuna kamachiyta hap'ispa. Kay 10 ñanmi yanapasunki allinta mikhuyta, pachamamata waqaychayta, ayllu kawsayta allinta hap'iyta.
1. Kawsaylla tarpuyta astawan allinchay
Chawpi Andinapim, tarpuykunaqa manamantaqmi llamk'ayllachu, ichaqa kawsaymi. Kawsaylla tarpuyta astawan allinchayqa, tarpuykuna mana tukukunanpaqmi, pachamamata waqaychaspa. Kaymi yanapan tarpuykunata allinta wiñachinapaq, urqukunapi, qochapi, chakrapi ima. Chayrayku, tarpuykuna astawan allin kachun, mana sintetikokunata hap'ispa, runakunaqtaq yachayninwan llamkaspa.
2. Papa qallayta allin hap'iy
Ñawpa pachakunamanta, papamqa Andes urqukunapi allin mikhunami. Kunanqa, papamanta yachaykunata astawan hap'ispa, allin papata maskayqa allinmi. Kaymi yanapan papata allinta tarpuyta, waqaychayta, mikhuyta ima. Chayrayku, papamanta yachaykunata allinta hap'iy, allin papata maskay, allin mikhuyta allinta hap'iy.

3. Kinwa, Kañiwa: superalimentos andinos
Kinwa, kañiwaqa yanqamanta allin mikhunam kanku. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, kinwa, kañiwa mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
Tarpuykuna Chawpi Andinapi (2023)
Fuente: Ministerio de Agricultura y Riego (MINAGRI)
4. Maíz: Chawpi Andinapip Kawsaynin
Maízqa manamantaqmi mikhunachu, ichaqa kawsaymi. Andes urqukunapi, maísqa allinmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan maísta allinta tarpuyta, waqaychayta, mikhuyta ima. Chayrayku, maísmanta yachaykunata allinta hap'iy, allin maísta maskay, allin mikhuyta allinta hap'iy.
“Maízqa manamantaqmi mikhunachu, ichaqa kawsaymi.”
5. Tarwi: Kawsayta Allinta Hap'iy
Tarwiqa yanqamanta allin mikhunami. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, tarwi mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
6. Kashku: Chakra llamkayta Allinta Hap'iy
Kashkuqa yanqamanta allin mikhunami. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, kashku mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
7. Kawsaylla uywakunata allinta hap'iy
Chawpi Andinapim, uywakunaqa manamantaqmi llamk'ayllachu, ichaqa kawsaymi. Kawsaylla uywakunata allinta hap'iyqa, uywakuna mana tukukunanpaqmi, pachamamata waqaychaspa. Kaymi yanapan uywakunata allinta wiñachinapaq, urqukunapi, qochapi, chakrapi ima. Chayrayku, uywakuna astawan allin kachun, mana sintetikokunata hap'ispa, runakunaqtaq yachayninwan llamkaspa.
8. Waka, Uwiha: Allin Mantaqpaq
Waka, uwihaqa yanqamanta allin mikhunam kanku. Andes urqukunapi wiñaqmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, waka, uwiha mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.

9. Pescado: Yaku Manta Allin Kallpa
Yaku ukupi kaq challwakunaqa yanqamanta allin mikhunam kanku. Andes urqukunapi kaq yakukuna, mayukuna, quchakuna ima. Kaymi yanapan runakunaqtaq kallpata hap'iyta, onqoykunata hark'ayta ima. Chayrayku, challwata mikhuyta allinta hap'iy, allin kawsayta allinta hap'iy.
10. Mikhuyta Kamachiy: Aylluwan Tinkuy
Mikhuyta kamachiyqa manamantaqmi llamk'ayllachu, ichaqa aylluwan tinkuy. Andes urqukunapi, aylluqa allinmi, runakunaqtaq mikhuyta allinta hap'ispa. Kaymi yanapan aylluta allinta wiñachinapaq, runakunaqtaq yachayninwan llamkaspa. Chayrayku, mikhuyta kamachiy, aylluwan tinkuy, allin kawsayta allinta hap'iy.
Frequently asked questions
Allin mikhuyta maskayqa imaynatam?
Chawpi Andinapi imaynatam chakra llamkayta allichan?
Papaqa imaynatam allin kawsayta hap'ichin?
Kinwa, Kañiwaqa imaynatam allin?
Uywakunata allinta hap'iyqa imaynatam?
Mikhuyta kamachiyqa imaynatam?
Sources & further reading
- FAO — fao.org
- IPCC — ipcc.ch
- WHO — who.int
- Nature Food — nature.com/natfood/
- Ministerio de Agricultura y Riego (MINAGRI) — gob.pe/minagri