Uywap hayniynin ·

Wañuchiy hark'aykuna maypiña kachkanku?

Laphikunapi uywakunaq wañuchiy hark'aykuna maypiña kachkanku, chayta qhawarispa, runakunaq kawsayninwan imayna tinkun.

431 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andes llaqtayuq tarpuykamaq llama qaraqwan
Veg.ac · AI-generated illustration

Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi. Kay qhawariyqa, runakunaq uywakunawan kawsayninkupi imayna mirachkasqan, chayta rikuchin. Andes runakunaqa mikhunapaq, llamk'anapaq ima uywakunata llamk'achirqanku, ichaqa chay kawsayqa pachamanta, runakunamanta, uywakunamantapas yachaywanmi kallpanchakurqan. Kay qhawariyqa, chay kawsay imayna qallarisqanmanta kunankama imayna mirachkasqanta rikuchin.

Ñawpa Pacha: Kawsaywan Tinkuy

Ñawpa pacha runakunaqa uywakunata chakrapi, chakra patapi allinta qhawarirqanku. Misk'i uywakuna, llamakuna, huk uywakunapas runakunawan kuska kawsarqanku. Paykunaqa manam tukuy imata llamk'achirqankuchu, aswanpas paykunaq mikhunanku, kawsaynin allin kananpaqmi llamk'arqanku. Chay pachapiqa, uywakunaqa manam sasachasqachu karqanku, paykunaqa allin kawsayta tarirqankuchu, anchaqa runakunaq kawsayninwanmi tinkurqanku.

Inka tarpuykuna, llamakunaq kawsayninwan llamk'achisqa.
Inka tarpuykuna, llamakunaq kawsayninwan llamk'achisqa.Veg.ac · AI-generated illustration

Ayllu Kawsay

Ayllu kawsaypiqa, uywakunaqa aylluwan kuska kawsarqanku. Paykunaqa mikhunapaq, llamk'anapaq, warmestapas llamk'arqanku. Chay pachapiqa, runakunaqa uywakunata mana tukuy imata llamk'achirqankuchu. Paykunaqa mikhunanku, kawsayninkupi allin kananpaqmi llamk'arqanku. Kayqa ancha allinmi karqan, uywakunaqa mana sasachasqachu karqanku.

Kunan Pacha: Allin Kawsaypaq Mask'ay

Kunan pachapiqa, uywakunata qhawariyqa ancha allinmi. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.

Aswanmi
Chakra uywakunata wañuchiykuna (2023)
FAO
Mirachkasqa
Tarpuy uywakunata allinta qhawariy
Our World in Data

Chiqap Kawsay: Uywakunata Mana Sasachaspa

Chiqap kawsayqa uywakunata mana sasachaspa kawsachiy. Kayqa ancha allinmi, uywakunaqa mana sasachasqachu kawsanku. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana.

Ñawpaq Riqch'ariy: Runa Simipi Uywa Kawsay

Uywa Muta Kay (Chakra Uywakuna)

Unit: %
199030
200035
201040
202045

Chakra uywakunata wañuchiykuna, 1990-2020. Fuente: FAO.

Kay chartqa rikuchin imayna chakra uywakunata wañuchiykuna mirachkasqan. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.

Mama Kucha, Pacha Mama

Mama Kucha, Pacha Mama uywakunata allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.

Chiqap kawsayqa uywakunata mana sasachaspa kawsachiy.

Andes Tarpuykamaq

Kunankama: Allin Kawsaypaq Llamk'ay

Kunankamaqa, uywakunata allinta qhawariyqa ancha allinmi. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.

  • Uywakunata allinta mikhuchiy.
  • Paykunata allinta kawsachiy.
  • Mana hayk'apas sasachachiy.
  • Paykunata allinta qhawariy.

Ñawpaq Riqch'ariy

Ñawpaq riqch'ariyqa ancha allinmi, uywakunata allinta qhawarispa. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.

Maypiña Kachkanchik?

Mirachkasqa
Chakra uywakunata allinta qhawariy
Our World in Data
Pisichkasqa
Uywa wañuchiykuna
FAO

Maypiña Riqch'anqa?

Uywa Muta Kay (Chakra Uywakuna)

Unit: %
199030
200035
201040
202045

Chakra uywakunata wañuchiykuna, 1990-2020. Fuente: FAO.

Frequently asked questions

Laphikunapi wañuchiy hark'aykuna maypi allin llamk'achkan?
Europa mama llaqtapiqa ancha allinmi chay hark'aykunaqa llamk'achkan. Chaypiqa, uywakunata allinta qhawariyqa ancha allinmi, chayta kamachikunankuqa allinmi. Kanada mama llaqtapiqa, uywakunata allinta qhawariyqa allinmi. Chayta kamachikunankuqa allinmi. Australia mama llaqtapiqa, uywakunata allinta qhawariyqa allinmi. Chayta kamachikunankuqa allinmi.
Chay hark'aykunaqa maypi mana allinchu llamk'achkan?
Amérika mama llaqtapiqa, chay hark'aykunaqa mana allinchu llamk'achkan. Chaypiqa, uywakunata allinta qhawariyqa mana allinllamk'achkan. Asia mama llaqtapiqa, chay hark'aykunaqa mana allinchu llamk'achkan. Chaypiqa, uywakunata allinta qhawariyqa mana allinllamk'achkan. África mama llaqtapiqa, chay hark'aykunaqa mana allinchu llamk'achkan. Chaypiqa, uywakunata allinta qhawariyqa mana allinllamk'achkan.
Imataq kunan killa tukuchkan chay hark'aykuna?
Kunan killaqa, kamachiykunaqa allinyachkan. Chay hark'aykunaqa ancha allinmi, chayta kamachiyta munayqa allinmi. Chaymanta, laphikunapi llamk'aykunaqa allinyachkan. Chaymanta, huk mama llaqtakunapi kamachiykunaqa tukuchkan.
Imataq allin qhawariyta munaypaqqa?
Laphikunapi uywakunata allinta qhawariyqa allinmi. Chaymi chay hark'aykunaqa allinyana. Chayta kamachiyta munayqa allinmi.
Imataq qhipanpiqa?
Qhipanpiqa, kamachiykunaqa allinyana, chayta yachachiyqa allinmi. Tukuy runakunata yachachiyqa allinmi. Uywa wañuchiyqa mana allin, chayta yachachiyqa allinmi. Allinta llamk'achiyqa allinmi. Chay hark'aykunaqa llapanta hark'anankupaqqa ancha allinmi.
Andes suyupi uywakunata allinta qhawariyqa imaynatachus?
Andes suyupiqa, uywa uywayqa ancha allinmi, ichaqa chay uywakunata allinta qhawariyqa astawan allinmi. Chay hark'aykunaqa mana llapanta hark'anchu, chaymi chaymanta allinyana.

Sources & further reading

  1. FAO - Food and Agriculture Organization of the United Nationsfao.org
  2. Our World in Dataourworldindata.org
  3. Nature Foodnature.com/natfood
  4. IPCC - Intergovernmental Panel on Climate Changeipcc.ch