Wañuchiy hark'aykuna maypiña kachkanku?
Laphikunapi uywakunaq wañuchiy hark'aykuna maypiña kachkanku, chayta qhawarispa, runakunaq kawsayninwan imayna tinkun.

Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi. Kay qhawariyqa, runakunaq uywakunawan kawsayninkupi imayna mirachkasqan, chayta rikuchin. Andes runakunaqa mikhunapaq, llamk'anapaq ima uywakunata llamk'achirqanku, ichaqa chay kawsayqa pachamanta, runakunamanta, uywakunamantapas yachaywanmi kallpanchakurqan. Kay qhawariyqa, chay kawsay imayna qallarisqanmanta kunankama imayna mirachkasqanta rikuchin.
Ñawpa Pacha: Kawsaywan Tinkuy
Ñawpa pacha runakunaqa uywakunata chakrapi, chakra patapi allinta qhawarirqanku. Misk'i uywakuna, llamakuna, huk uywakunapas runakunawan kuska kawsarqanku. Paykunaqa manam tukuy imata llamk'achirqankuchu, aswanpas paykunaq mikhunanku, kawsaynin allin kananpaqmi llamk'arqanku. Chay pachapiqa, uywakunaqa manam sasachasqachu karqanku, paykunaqa allin kawsayta tarirqankuchu, anchaqa runakunaq kawsayninwanmi tinkurqanku.

Ayllu Kawsay
Ayllu kawsaypiqa, uywakunaqa aylluwan kuska kawsarqanku. Paykunaqa mikhunapaq, llamk'anapaq, warmestapas llamk'arqanku. Chay pachapiqa, runakunaqa uywakunata mana tukuy imata llamk'achirqankuchu. Paykunaqa mikhunanku, kawsayninkupi allin kananpaqmi llamk'arqanku. Kayqa ancha allinmi karqan, uywakunaqa mana sasachasqachu karqanku.
Kunan Pacha: Allin Kawsaypaq Mask'ay
Kunan pachapiqa, uywakunata qhawariyqa ancha allinmi. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.
Chiqap Kawsay: Uywakunata Mana Sasachaspa
Chiqap kawsayqa uywakunata mana sasachaspa kawsachiy. Kayqa ancha allinmi, uywakunaqa mana sasachasqachu kawsanku. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana.
Ñawpaq Riqch'ariy: Runa Simipi Uywa Kawsay
Uywa Muta Kay (Chakra Uywakuna)
Chakra uywakunata wañuchiykuna, 1990-2020. Fuente: FAO.
Kay chartqa rikuchin imayna chakra uywakunata wañuchiykuna mirachkasqan. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.
Mama Kucha, Pacha Mama
Mama Kucha, Pacha Mama uywakunata allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.
“Chiqap kawsayqa uywakunata mana sasachaspa kawsachiy.”
Kunankama: Allin Kawsaypaq Llamk'ay
Kunankamaqa, uywakunata allinta qhawariyqa ancha allinmi. Laphikunapi uywakunaqa, chaytaqa allinta qhawariyta munanku. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.
- Uywakunata allinta mikhuchiy.
- Paykunata allinta kawsachiy.
- Mana hayk'apas sasachachiy.
- Paykunata allinta qhawariy.
Ñawpaq Riqch'ariy
Ñawpaq riqch'ariyqa ancha allinmi, uywakunata allinta qhawarispa. Chayraykum, uywakunata allinta qhawariyqa allinllam, tukuy imata allinchana. Runa simipi, "wañuchiy hark'aykuna" nisqaqa mana tukuyllachu uywakunata mana wañuchiyraykuchu, aswanpas paykunata allinta qhawarispa, paykunaq kawsaynin allin kananpaqmi.
Maypiña Kachkanchik?
Maypiña Riqch'anqa?
Uywa Muta Kay (Chakra Uywakuna)
Chakra uywakunata wañuchiykuna, 1990-2020. Fuente: FAO.
Frequently asked questions
Laphikunapi wañuchiy hark'aykuna maypi allin llamk'achkan?
Chay hark'aykunaqa maypi mana allinchu llamk'achkan?
Imataq kunan killa tukuchkan chay hark'aykuna?
Imataq allin qhawariyta munaypaqqa?
Imataq qhipanpiqa?
Andes suyupi uywakunata allinta qhawariyqa imaynatachus?
Sources & further reading
- FAO - Food and Agriculture Organization of the United Nations — fao.org
- Our World in Data — ourworldindata.org
- Nature Food — nature.com/natfood
- IPCC - Intergovernmental Panel on Climate Change — ipcc.ch