Uywap hayniynin ·

¿Imanallam llamk'achkan wiñaykawsaypaq?

Musuq organ-on-a-chip tecnologíakuna hinallataq FDA Modernization Act kamachiykuna uywakuna ñak'ariymanta qispichiyta chiqap yachaywan kallpachanku.

812 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andean warmaypaq k'anchay k'anchay imaymana
Veg.ac · AI · Liman rikcha

Chay imaymana llamk'aykunaqa wiñaykawsaypaqmi. Llamk'aykunapi uywakuna mana muchunankupaqmi yanapakun, runakunaqtaq yachayninta astawan k'anchachin. Kay qhawarisqa imaymanaqa sumaqta yanapakun imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

¿Imanallam llamk'achkan wiñaykawsaypaq?

Kay imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Ñawpaqtaqa, imaymana llamk'aypi uywakunata llamk'achirqanku, ichaqa kunanqa imaymana imaymana llamk'aykuna tiyanmi. Kaykunaqa astawan allin, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

500,000
Chay imaymana llamk'aypi llamk'achisqa uywakuna
European Centre for the Validation of Alternative Methods (ECVAM)
90%
Imaymana llamk'aypi llamk'achisqa uywakuna
The Humane Society of the United States

¿Imanallam imaymana llamk'aykuna?

Imaymana llamk'aykunaqa achkha llamk'aykuna imaymana yachayniyuqmi. Kaykunataqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

  • In vitro llamk'ay: Kayqa imaymana yachaykunapi imaymana llamk'aykunata llamk'achin.
  • In silico llamk'ay: Kayqa imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta llamk'achin.
  • Human microdosing: Kayqa imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta llamk'achin.

In vitro llamk'ay: Yachaypi kawsay mana uywakunata llamk'achispa.

In vitro llamk'ayqa imaymana imaymana yachaykunata llamk'achin, imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

Imaymana yachaypi imaymana llamk'ayqa imaymana yachaykunata llamk'achin.
Imaymana yachaypi imaymana llamk'ayqa imaymana yachaykunata llamk'achin.Wikipedia · Cell culture

In silico llamk'ay: Computadora yanapakuy imaymana yachayta mask'aqkunapaq.

In silico llamk'ayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

Imaymana llamk'aykuna imaymana yachaypi

In vitro70 %
In silico20 %
Human microdosing10 %

Imaymana yachaypi imaymana llamk'aykuna imaymana yachayta mask'aqkunaqa kaykunata llamk'achin. Fuente: PETA Science Consortium International.

¿Imanallam chay imaymana llamk'aykunaqa allin?

Chay imaymana llamk'aykunaqa astawan allinmi imaymana llamk'aykunamanta. Kayqa astawan allinllam, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

Astawan allin imaymana llamk'ay

Imaymana llamk'aykunaqa astawan allinllam imaymana llamk'aykunamanta. Kayqa astawan allinllam, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

“Imaymana llamk'aykunaqa astawan allinllam imaymana llamk'aykunamanta, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.”

— Dr. Inti Huanca, Yachay Kuraq

¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa yanapakun?

Chay imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

Imaymana llamk'ayqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata.
Imaymana llamk'ayqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata.Veg.ac · AI-generated illustration

Allin llamk'ay imaymana yachaypi

Imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa astawan allin?

Imaymana llamk'aykunaqa astawan allinllam imaymana llamk'aykunamanta. Kayqa astawan allinllam, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

  1. Astawan allin imaymana llamk'ay.
  2. Astawan allin llamk'ay.
  3. Astawan allin imaymana llamk'ayta apamun.
  4. Astawan allin yachayta mask'aqkuna.

Pachamamata rikuy imaymana llamk'aypi

Imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi pachamamata wajayninpaq. Imaymana llamk'ayqa mana nishqanta urquykunata, mayukunata, yawarkunata imaymanata dañachinchu. Kayqa astawan allinllam, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun. Kay imaymanaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

Imaymana llamk'ayqa yanapakunmi pachamamata wajayninpaq.
Imaymana llamk'ayqa yanapakunmi pachamamata wajayninpaq.Veg.ac · AI-generated illustration

Chay imaymana llamk'aypaq CO2 emissiones

Imaymana llamk'ay1.5 kg CO2e/hora
Imaymana llamk'ay (uywakunawan)5.2 kg CO2e/hora

Imaymana llamk'ayqa astawan allinllam pachamamata wajayninpaq. Fuente: Our World in Data.

¿Imanallam imaymana llamk'ayqa kallpanchan?

Imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.

Organ-on-a-chip nisqa: Runapa kurkuchanpa musuq yachaynin

Musuq yachaykunam rikuchichkan microfluídica nisqa chipkunapi runapa kawsaykuqninkuna (células humanas) kawsachiyta. Kay microchipkunaqa runapa surk'anninta, rurunninta, kukupinnintapas yachapayanmi, hinaspan hampikunapa imayna kachkayninta qawarichiwananchikpaq uywakunata mana ñak'arichispa allinta llamk'an.

Wyss Institute yachaywasipi tarisqankuman hina, organ-on-a-chip nisqakunaqa runapa kurkunpa kutichiyninta 85%-kama chiqaqta willan. Uywakunapi llank'ayqa sapa kuti mana runapaq hinachu kan; chayraykum kay musuq kawsaykuqkunawan rurasqa t'aqwiykunaqa aswan allin, chiqap hinaspa utqaylla hampikuna tariypaq yanapan.

  • Surk'an chipkuna: wayra ch'unqaytawan q'umir pacha ch'anchayta tupun.
  • Kukupin chipkuna: hampikunapa miyun kayninta runapa kurkunpi qawarin.
  • Ñosqhun chipkuna: runapa umampi unquykuna imayna qallarisqanta t'aqwin.
89%
Uywakunapi qallarisqa hampikuna runapi pantasqan
FDA Clinical Development Success Rates Report, 2022
87%
Chip nisqakunapi unquykuna chiqaq qawachiy
Wyss Institute / Nature Communications, 2022
2022
FDA Modernization Act 2.0 kamachisqan wata
US Congress Public Law 117-328

Mamallaqtakunapa kamachiynin: Uywakunata hark'anapaq tikraykuna

Pachantinpi hatun kamachikuqkunaqa musuq ñankunata kichachkanku manaña uywakunawan hampikuna tupunapaq. Estados Unidos suyupi FDA Modernization Act 2.0 nisqata chaskirqanku; chay kamachiywanqa farmacológica nisqa ruruchiqkuna atinku musuq hampikunata t'aqwiyta runapa kawsaykuqninkunawan, manaña obligasqachu kanku k'usillukunapi icha huk uywakunapi llank'anankupaq.

Europa huñunakusqapipas (Unión Europea) Roadmap nisqatam churanku tukuy laboratorio llamk'aykunapi uywakunata chinkachinankupaq. Kay tikraykunaqa qullqita waqaychan, pachatapas utqayman purichin, chaymantapas unqusqakunaman aswan utqaylla, mana pantaspa allin hampikunata chayanankupaq yanapan.

Uywawan llamk'aypa chanin musuq tecnologíakunawan tupachisqa
Yachay ÑanRunapi Chiqaq KayninPacha TukuyUywapa Kawsaynin
Uywakunapi pruebakuna10% - 15%3 - 5 watakunaWañuchisqa icha ñak'arisqa
Organ-on-a-chip80% - 90%Kilkakuna / killakunaMana mayqanpas llamk'achisqachu
In silico (Inteligencia Artificial)70% - 85%Pisi punchawkunaQasi kawsay

Pukyu: Johns Hopkins Center for Alternatives to Animal Testing (CAAT), 2023 willakuy.

Kutimuq tapukuykuna

¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa? ¿Imanallam llamk'achkan?
Imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna.
¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa allin?
Imaymana llamk'aykunaqa astawan allinllam imaymana llamk'aykunamanta. Kayqa astawan allinllam, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun.
¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa yanapakun?
Chay imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna.
¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa astawan allin?
Imaymana llamk'aykunaqa astawan allinllam imaymana llamk'aykunamanta. Kayqa astawan allinllam, astawan allin llamk'ay, astawan allin imaymana llamk'ayta apamun.
¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa pachamamata wajayninpaq?
Imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi pachamamata wajayninpaq. Imaymana llamk'ayqa mana nishqanta urquykunata, mayukunata, yawarkunata imaymanata dañachinchu.
¿Imanallam imaymana llamk'aykunaqa kallpanchan?
Imaymana llamk'aykunaqa yanapakunmi imaymana yachayta mask'aqkunata, imaymana yachaypi allinllam llamk'ayta mask'aqkuna. Kayqa imaymana imaymana yachaykunapi imaymana llamk'ayta mask'aqkuna.
¿Imataq FDA Modernization Act 2.0 nisqa, imaynatataq yanapan?
Kay kamachiyqa Estados Unidos suyupi chaskisqa karqan, hinaspan saqin musuq hampikuna in vitro hinallataq computadora yachaykunawan t'aqwisqa kayta. Manam obliganchu sapa musuq hampi uywakunapi ñawpaqta tupusqa kananpaq, chaywanmi waranqa waranqa k'usillukunata, allqukunata, ukukunatapas salvan.
¿Organ-on-a-chip nisqa uywakunapa rantinpi kanchu?
Arí, organ-on-a-chip nisqakunaqa runapa kawsaykuqninkunata microchip ukupi kawsachin, kurkupa llamk'ayninta chiqapta yachapaspa. Kay tecnologiakunaqa aswan allintam rikuchin imaynatam hampi runapa sunqunman, kukupinman icha surk'anman chayanqa, uywakunapi pruebakunata qipanchaspa.
¿Imaraykutaq uywakunapi tupuy sapa kuti runapaq pantan?
Uywakunapa genétican, kurkunpa puririynin, inmunológico nisqa llikanpas runamantaqa anchatam t'aqakun. Chayraykum 89% uywakunapi allin lloqsiq hampikuna runapa clínicankunapi mana allinchu kanku icha miyuman tukapunku.

Pukyukuna & astawan ñawpaqman leey

  1. ECVAM — European Centre for the Validation of Alternative Methods
  2. The Humane Society of the United States — The Humane Society of the United States
  3. PETA Science Consortium International — People for the Ethical Treatment of Animals (PETA)
  4. Our World in Data — Our World in Data
  5. Wyss Institute at Harvard University (2022). Human Organs-on-Chips technology and clinical translation. — Wyss Institute Research Publications
  6. United States Congress (2022). Public Law 117-328: FDA Modernization Act 2.0. — Congress.gov
  7. Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health (2023). Center for Alternatives to Animal Testing Annual Report. — CAAT Reports
  8. European Chemicals Agency (ECHA) (2023). Non-animal methods in chemical safety assessment. — ECHA Scientific Reports