Yachaqpa yachachiynin: comida vegana peruana recetas

Tukuy runam tapukunku imaynatam comida vegana peruana recetas nisqakunata wasipi allinta wayk'usunman, ñawpaq mikhuyninchikkuna aychata manapuni munaptinchu. Kay punchawmi Sonia Quispe hamawt'awan rimanchik, payqa Universidad Nacional Agraria La Molina nisqapi chakra yachayta k'uskiqmi, chaynallataq Cusco suyupi agrobiodiversidad nisqamanta yachachiq warmim. Sonia sut'ita willawanchik: Antikunapi ñawpa kawsayninchikqa yurakunapim tiyachisqa karqan, manam sapa punchaw aycha mikhuychu karqan. Chaymi tarwi, kinwa, kañiwa, kiwicha, hawas, k'allampakuna ima llapan kallpata qonku cuerponchik allin takyasqa kananpaq. Kay k'uskiypim yachasunchik imaynatam ñawpa tayta-mamanchikkunapa yachayninta kunan pacha qispi mikhuywan tupanachisunman, mana ima uywatapas ñak'arichispa qhali kawsanapaq.

¿Imaynatam comida vegana peruana recetas ñawpaq kawsayninchikwan tupan?

Sonia Quispe yachachiqmi niwanchik: 'Achka runam pantanku, ninku comida vegana nisqaqa hawa suyukunallamanta hamuq mikhuy rimaymi nispa. Ichaqa manam chaynachu.' Paypa k'uskinqanman hina, Perú suyupi chakra runakunaqa pachak watakunñam yura mikhuykuna wayk'uy nisqata yacharqanku. Papa wayk'u uchukutawan, kinwa p'isqi, tarwi lawa, sara mut'i, ch'uñu phasi imaqa yurallamantam paqarimun. Uywakuna wañuchiyqa raymikunallapim karqan, manam sapa punchaw mikhuyninchu. Chayraykum qispi mikhuy andino kawsayqa manam mosoq yuyaychu, aswanqa ñawpaq kawsayninchikpa sapinman kutiriymi. Kay kawsaykunaqa manam cuerpollatachu kallpachan, aswanqa ayllupa hallp'a kawsay mikhuna yachaynintam sinchita hatarichin, hawamanta apamusqa mikhuyninkunata qipanchaspa.

“Tarwiwan kinwawanqa manam mosoq modachu; ñawpa taytanchikkunapa qhali kawsayninmi, kunan punchaw Pachamamata qispichinapaq kawsarichisqanchik.”

• Tarwi (Lupinus mutabilis): llapa proteínayuq, manam aychata munanchu.
• Kinwa (Chenopodium quinoa): llapan pusaq esencial aminoácidos nisqayuq.
• Kañiwa (Chenopodium pallidicaule): hierro nisqayuq, anemia onqoyta chinkachiq.
• K'allampakuna (setas silvestres): aychapa llunp'ayninta quq, umami qaparniyuq.
• Ch'uñuwan moraywan: unay watapaq waqaychasqa papa, allin carbohidrato quq.

¿Ima chakra mikhuykunam lliw kallpata qowanchik uywakunata mana wañuchispa?

Chay tapukuymanta Sonia sut'ita yachachin tarwi kinwa wayk'uykuna imayna kasqanmanta. Achka runam llakikunku aychata saqispa proteínata pisichikuyta manchakuspa. Ichaqa FAO nisqapa 2023 watapi willasqanman hina, tarwipim kachkan 44 gramo proteína sapa pachak gramopi, waka aychapataq 26 gramollan kachkan. Chayqa ancha hatun k'anchaymi. Tarwitaqa uchukutapi, solteritopi, lawapi, tantapipas llapallanpi churasunmanmi. Chaymantapas kinwawan hawaswan tupachisqaqa llapan cuerpopa munasqan aminoácidos nisqatam hunt'achin. Manam aychatapas, lichitapas, runtutapas munanchikchu allin kallpasapa, qhali, mana onqoyniyuq kawsanapaqqa. Chay kawsaykunaqa yawarninchiktapas pichanmi, wira onqoykunatapas chinkachinmi.

Sonia yachachiqqa nillantaqmi imaynatam kañiwata llamk'achisunman. Kañiwaqa Puno suyupa puna sallqankunapim wiñan, maypichus chiri sinchita wayran chaypi. Kay huch'uy kawsayqa ancha hatun hierro nisqayuqmi, chaymi chiri pachapi llank'aq runakunapaq ancha chaniyuq. Warmikunapaq, wawakunapaqpas anemia llakita allichanapaqqa manam waka yawar mikhuychu k'amachisqa, aswanqa kañiwa jak'umanta ruwasqa mikhuykunam. Chay kawsaykunata huñuspa, pachamama mikhuy nisqata ruraspam, lliw ayllu sinchi sayasqa kanman. Yura mikhuyqa manam cuerpollatachu kallpachan, aswanqa yuyaytapas k'ancharichinmi, llamp'u sunqu kawsayta runaman quspa.

Hamawt'apa willakuynin: ¿Imataq aswan allin comida vegana peruana recetas nisqapaq?

Sonia Quispewan kuska qawariptinchik, comida vegana peruana recetas nisqakunata wayk'uyqa manam sasachu, aswanqa ancha kusa mikhuymi. Qallarinapaqqa, lomo saltado nisqatam k'allampakunawan (champiñones o setas de orellana) rurasunman. K'allampakunaqa aycha hinam llunp'asqa, allpa suyupa q'aparninta hap'iq. Chayta kanka k'anallapi rawrachispa, sibullawan, tomatillowan, aji amarillowan, silantruwan tupachispa, kiska papachawan kuska churaptinchikqa ancha sumaqmi lloqsin. Huknin ancha munasqa mikhuyqa pachamanca vegana nisqam: allpa ukhupi rumikunata ruphachispa, papata, camoteta, habasta, humintata, tofu icha tarwimanta ruwasqa kankata huakachaywan, chinchuwan kanchispa p'ampanku. Pachamamapa sunqunmanta llump'ay sumaq mikhuy paqarimun, mana huk uywallatapas wañuchispa.

• Tarwi Solterito: tarwita ch'illpispa, choclowan, tomatillowan, aceitunawan, rocotope q'illu aychawan, limunwan tupachiy.
• K'allampa Lomo Saltado: setas nisqakunata hatun k'anallapi rawrachiy, sibullawan, silantruwan, yuyu vinagrewan kanchispa.
• Kinwa Chowfa: pukapi yana kinwata yanuspa, k'anka k'anallapi jengibre (kion), sibullina, verduras nisqakunawan t'ikraspa tiqtiy.
• Causa Rellena Yuraykuq: q'illu papata aji amarillowan limunwan k'utuspa, paltawan, arvejaswan, tarwi mayonesawan hunt'achiy.
• Aji de Tarwi: aji de gallina rantinpi tarwita licuaspa aji amarillowan wayk'uy, yuraq papawan aceitunawan churana.

¿Imaynatam yurakunalla mikhuy allpatawan yakutawan waqaychan?

Sonia Quispe yachachiqqa sut'inchantaqmi imaynatam chakra llank'ay Pachamamata k'irin uywakunata mirachiptinku. IPCC nisqapa 2023 watapi willasqanman hina, waka uywakunaqa ancha achka metano gas nisqatam wayraman kachanku, chaymi rit'i urqukunata chulluchichkan. Antikunapi bofedales nisqa yakuyuq pampakunaqa waka chakitawan uwiha chakitawan manam aguantanchu; pampa allpata k'irinku, ch'akichinku ima. Chaymantapas huk kilo waka aychata ruruchinapaqqa chunka pichqayuq waranqa (15,000) litro yakutam munakun. Aswanqa huk kilo tarwita icha kinwata tarpunapaqqa iskay waranqa litrollam kachkan. Chaymi comida vegana peruana recetas nisqata wasipi wayk'uspaqa, manam uywallatachu qispichichkanchik, aswanqa kikin rit'i urqunchikkunatam, mayunchikkunatam waqaychachkanchik hamuq wawakunapaq.

“Bofedal pampakunaqa ch'akichkanmi waka uywakuna k'irisqanrayku; yurakunata tarpuspaqa yakutam urqukunapi kawsarichinchik.”

Kay willakuyqa manam qullqilla maskanapaqchu; ayllukunapa kawsaynintam riman. Sonia niwanchik: 'Chakra warmikunam chakrata riqsinku. Paykunam yachanku ima kawsaymi allpata sumaqyachin.' Tarwi tarpuyqa allpata nitrógeno nisqawan hunt'achin, manam químico nisqakunatachu munanchu. Chayqa allinmi allpachiq chakra runapaq, allinmi Pachamamapaqpas. Aycha ruruchiyta saqispa yurakunata mikhuspaqa, llapa ayllukunam mikhuyta aypanku. Huk tupu allpapi waka aychata ruruchispaqa huk runallatam mikhuchisunman; chay tupu allpallapitaq kinwata, tarwita, papata tarpuspaqa chunka pusaqniyuq runakunatam saksachisunman. Chaymi qispi mikhuyqa lliw ayllupa allin kawsayninpaq saphin kachkan.

Chiqap yachaykuna sut'inchasqa: Imaynatam yachanchik

Hamawt'akunapa willakusqankuqa manam yuyayllachu, aswanqa yachaywasikunapa qillqasqanmi. EAT-Lancet Commission nisqapa k'uskiynin qawachin: yura mikhuyqa unquykunatam k'anchata pisiyachin, sunqu onqoyta, diabetes nisqatapas chinkachinmi. Hinallataq Cambridge Declaration on Consciousness nisqapi yachaqkuna sut'inchankuña: uywakunaqa ñuqanchik hinam llakikuyta, nanayta, kusikuyta ima sientinku. Wakapas, ubihapas, k'uchipas sunquyuq kawsaymi, manam mikhunallapaq mirachisqa qullqichu kanku. Chayraykum mikhunanchikpi uywa aychata saqiyqa ancha allin iñiy, yachaywan tupachisqa moral nisqa puriymi. Perú suyupi agrobiodiversidad nisqata churaspaqa, tiqsimuyuntinpaqmi k'anchayta qusunman.

• EAT-Lancet (2022): Yura mikhuymi runapa qhali kayninta Pachamamapa kawsaynintawan hukllachaspa waqaychan.
• IPCC (2023): Uywakunata mirachiyqa tiqsimuyu ruphayachiyta sinchita yapachkan, metano gas kacharisqanrayku.
• Nature Food (2023): Yurakunata tarpuspa mikhuyqa 75% allpata qispichin, sach'a sach'akunata mana wit'uspa.
• Cambridge Declaration (2012): Uywakunaqa llapanmi sientiq kanku, nanaytapas llakikuytapas runa hinam musyanku.

Tukuchanapaq, Sonia Quispe kallpachawanchik sapa wasipi wayk'unata tikranapaq. 'Sapa kuti aycha rantinpi tarwita, kinwata, ch'uñuta akllaptiykiqa, kawsaytami akllachkanki,' nispa rimarin. Manam hawa llaqtakunapa mikhunanta rantinachu, aswanqa kikin llaqtanchikpa feriankunaman rispa chakra warmikunata rantipuna. Chaypim kachkan tarwi, kinwa, olluco, mashua, maca, k'allampakunapas. Kay ruraywanmi chakrata kawsarichinchik, wawaykukunata allinta mikhuchinchik, uywakunatapas mana wañuchispa kuyakuywan kawsanchik. Comida vegana peruana recetas nisqaqa manam sasa wayk'uychu, aswanqa ñawpaq taytanchikkunapa sumaq kawsayninwan tupanakuymi.