Qusqu: peru vegano navideño 85% yakuta waqaychan

Qusqu qhichwapi, San Jerónimo ayllupi, Navidad chayamuptin sapa wata kuchi kankasqata, chita aychata, pawa aychata ima wayk'uq kanku, ichaqa kay qhipa watakunapi peru vegano navideño nisqa musuq kawsaymi hatun tikrayta apamun. Allin kawsay munaq ayllukunaqa, kikin hallp'amanta laphikunata, k'allampakunata, tarwita, kinwata, ch'uñuta ima huñuspa, mana ima uywatapas wañuchispa hatun raymita paqarichinku. Kay llamk'ayqa manam hawa llaqtamanta qatipakuyllachu; aswanpas ñawpa machu-taytakunap chakra mikhunanta yuyarispa, pachamamata uywaymi. Ayllukunap yachasqanman hina, uywa aychata saqispa yurakunallata mikhuyqa qullqita waqaychan, kurkuta qhaliyan, q'acha yaku chinkaymantapas qispichin.

Antikunapi sapa Raymi killa chayamuptin, hatun llaqtakunapi aycha rantikuy miran, chaywantaq k'ita sach'akuna wit'usqa kanku uywakunapa qhichwan kananpaq. San Jerónimo ayllupi llamk'aq 'Ayllu Kawsay' huñunakuyqa rikurqanmi imaynatas uywa mirachiqkuna yakuta puchukachisqankuta. Chaymantam 2021 watapi rimanakurqanku mana huk p'unchawllapas aychata wayk'unankupaq, aswanpas llapan raymi killata yurakunallawan qhawarinankupaq. Kay musuq ñanqa manam sasachu karqan, imaraykuchus Antikuna suyunchikqa tukuy laya papayuq, kinwayuq, kiwichayuq, purutusyuq kachkan, mayqinkunachus aychamanta aswan allin kawsay quq kanku.

Background: Qallariy yachay chakra kawsaymanta

Qusqu suyupiqa unay pachamanta pacha mikuyqa ayllu huñunakuywan t'inkisqa kachkan. Ichaqa pachak watakuna qhipamanta, Ispaña runakunap apamusqan kuchi, waka, uwiha aychakuna raymi mikuykunaman yaykurqan, ñawpa tarpuykunata qipanchaspa. FAO nisqa hatun huñunakuypa 2023 watapi willasqanman hina, uywa aycha ruruchiyqa lliw teqsimuyuntinpi 14.5% greenhouse nisqa q'uñichiq wapsikunata paqarichin, Antikunap hatun chullunkunkunatapas chullurichkan. San Jerónimo ayllup uranpi mayukunapas kuchi kanchakunap q'upinwan qhilisqa karqan, challwakunapas chinkapurqan.

Chaymantapas, EAT-Lancet commission nisqap 2019 watapi yachachiyninqa rikuchinmi lliw runa aswan yurakunata mikhuptinqa kurkup unquyninkuna 20% chinkapunanta. Qusqu llaqtapi runakunaqa yawar p'ititay unquyniyuq, wirasapa sunquyuq ima rikuriyta qallarirqanku, sapa raymi killapi aychallata wirallata mikhusqankurayku. Kaykunata qhawarispan, Maria Quispe sutiyuq chakra warmi, 'Kawsay Tarpukuna' rimanakuywan kuska, tantiyakurqan Navidad mikuyta tikranankupaq. Paykunaqa munarqanku aychata qarpaymantaqa, hallp'ap kikin rurunwan ayllu mikuchiyta.

What changed: Imataq tikrakurqan peru vegano navideño raymipi

Iskay wata qhipaman, San Jerónimo ayllupi peru vegano navideño mikhuymi llapan runakunap sunqunman yaykurqan. Ñawpaqtaqa sapa wasipi 12 kilo kuchi aychatam Raymi killapi mikhuq kanku; kunanmi ichaqa 180 ayllukuna aychata manapuni rantinkuchu. Chay rantinqa hatun k'allampata 'Pleurotus' nisqata kankanku, tarwimanta ruwasqa uchukutawan chapuspa, kikin kuchi kankasqap llanllaynintaraq tarispa. Chay musuq mikuyqa manam aychallatachu chinkachirqan, aswanpas chakrapi tarpusqa kawsaykunatam sumaq chaninman churarqan.

Kay tikrakuyqa chakra llamk'aqkunap qullqintapas allinyachirqanmi. Nature Food yachay p'anqap 2022 watapi willasqanman hina, yurakunalla mikhuypi kawsayqa ayllup mikhuna qullqi gastunta 30% pisiyachin lliw Abya Yala suyukunapi. Qusqupi ayllukunaqa manañam carnicería nisqa aycha kanchakunaman hatun qullqita qunkuchu, aswanpas kikin chakrankumanta purutusta, chuqlluta, papata huñunku. Kay tikraymi willawanchik imaynatas huk ayllulla kaspapas, pachamamata amachayta atisunman mana kawsay wañuchispa.

Ayllup yachayninqa kallpachakurqanmi warmikunap yanapayninwan. Ñawpaqtaqa Raymi ch'isipi kuchi kankasqalla mikhuypaq kaq, ichaqa kunanqa ch'uñu lawa, tarwi pastel, kankasqa k'allampa, kiwichamanta misk'ikuna ima mikhuna mesapi llanllarin. Llapan ayllukunam rikurqanku mana pipas yarqasqa qhipakusqanta, aswanpas allin wisq'asqa, mana wirasapa, sumaq samaywan Navidad paqariymanta ch'isi kawsasqankuta. Kay ruraymi lliw llaqtakunaman mast'arikuchkan.

How it worked: Imaynatam peru vegano navideño llamk'ay rurakurqan

Kay tikrayqa manam qunqayllamantachu paqarirqan; aswanpas allin yuyaywan, ayllup rimaynintakama, chakra tarpuykunata kallpachaspa rurakurqan. San Jerónimo runakunaqa pichqa hatun tatkikunatam purirqanku lliw ayllukunap wayk'unanta tikranankupaq:

1. Ayllu rimanakuy huñunakuy: Qhapaq Raymi killamanta kimsantin killa ñawpaqta, runakuna huñunakurqanku aychap mana allin kayninta yachanapaq, MINAM nisqa kawsay amachaqpa yachachiyninta uyarispa.
2. Ñawpa muhukunata pallaspa tarpuy: Tarwita, kinwata, puka purutusta, laya-laya papakunata kikin chakrapi mirachirqanku, hawa aycha rantikuyta saqinapaq.
3. K'allampa wiñachiy wasikuna ruway: Uqsha hawallapi k'allampakunata (Pleurotus) wiñachirqanku, aychap kikin llanllanta Navidad ch'isipi kankanapaq.
4. Warmikunap wayk'una yachay wasin: Ayllu warmikuna huñunakuspa tarwimanta mayonesa, kinwamanta pastel, almendramanta oqa misk'i wayk'uyta yachachinakurqanku.
5. Raymi Ch'isi chaski mikhuy: Navidad ch'isipi llapan ayllu plaza kanchaman lloqsirqanku, mikhunankuta qunakuspa, mana huk aychallatapas churaspa.

Kay tatkikunata qatipaspa, ayllu runakunaqa rikurqankum kawsay yachayqa manam sasachu kasqanta. Aslla qullqiwanmi aswan sumaq mikhunata wayk'urqanku. Yachachiqkunaqa rikuchirqankum imaynatas tarwiqa 40% llumpay proteina kallpayuq kasqanta, chaytaq aychap kallpanmanta aswan allin, manataq cholesterol nisqa mana allin wirayuqchu. Chaymantam ayllumanta yachayqa wasin-wasin mast'arikurqan, wawakunapas kusisqa yurakunata mikhuq kanku.

“Pachamamanchikqa manam aycha kankasqapa yawarnintachu munan; payqa sara ruruntam, kinwa waytantam, ch'ulla sunquwan mikhunata munan.”

Huk hatun yanapakuy karqanmi chocolatada navideña nisqa misk'i upyanata tikray. Ñawpaqtaqa waka lichillawanmi ruraq kanku, ichaqa waka lichiqa 1,000 litru yakutam sapa litrunpaq usuchin. San Jerónimo ayllupiqa kinwa lichita, kañiwa lichitawan kakaw ruruwan chaqruspa musuq chocolatadata kamarqanku. Kay upyanaqa llapan wawakunapaq sumaq misk'i karqan, manataq wiksa nanaytapas paqarichirqanchu, imaraykuchus lactose nisqa wiramanta qispisqa karqan.

Results: Lluqsiyninkuna chakra suyupi taripasqa

Kay musuq kawsaypa lluqsiyninkunaqa llapan runatam utqaylla admichirqan. IPCC nisqa Pachamamap q'uñiyninmanta yachaq huñup 2022 watapi willasqanman hina, yurakunalla mikhuyqa wayra waqllichiq carbon nisqata lliw teqsimuyuntinpi 60% pisiyachinman. San Jerónimo ayllupiqa, kimsantin watallapim 14 tonelada CO2 nisqa q'illita pisiyachirqanku, kuchi wankakunata chinkachisqankurayku. Kaymi rikuchin ayllukunap rurayninqa pachantinpaq hatun amachay kasqanta.

Qhali kaymantapas, ayllu unquna wasip willasqanman hina, 2023 watapi Navidad qhipata runakunap wiksa unquynin 65% pisiyarqan. Aycha kankasqakunaqa unay p'unchaw q'uñichisqa kaspa bakteriyakunata rikurichirqan, ichaqa yurakunawan wayk'usqa mikuyqa ch'uya, musuq kawsayta qukun. Hinallataq ayllup qullqi waqaychayninpas allinpi tukurqan: sapa wasim 250 soles qullqita waqaycharqanku aycha rantiyta saqispa, chay qullqiwantaq wawakunapaq liwrukunata, yachana wasipaq llamk'anakunata rantirqanku.

Ayllup mikhunankuna Navidad ch'isipi

Ayllu kawsaypiqa manam mikhuypa suq'allanchu karqan, aswanpas raymi mikhunakunap malliyninmi lliwta supayta k'ancharichirqan. Kay mikuykunatam sapa wasipi wayk'urqanku:

• K'allampa Kanka: Hatun pleurotus k'allampakuna achiote, chincho, huacatay laphikunawan chapuspa kankasqa.
• Tarwi Pastel: Tarwi hak'umanta, q'illu papamanta rurasqa t'anta hina pastel, llamp'u misk'i sunquyuq.
• Kinwa Chaufa Navideño: Puka kinwa, yana kinwa, sach'a purutuwan, sisa k'allampawan wankusqa.
• Solterito Vegano: Chuqllu, hawas, capulí uvas, tarwi, rocotowan limunwan kachiyuq chapusqa.
• Kañiwa Chocolatada: Kañiwa lichi kakaw ruruwan, kanilawan misk'ichisqa upyana.

What others can learn: Hukkuna yachaqanankupaq yuyaychaykuna

San Jerónimo ayllup rurasqanqa llapan Antikunapi, Lima llaqtapi, hinaspa lliw teqsimuyuntinpi tiyaq runakunapaq hatun yachachiyta saqin. Huk runa otaq ayllu peru vegano navideño kawsayta qallariyta munaptinqa, manam karu suyukunap qillqasqantachu suyana. Kikin llaqtanchikpa tarpusqantam qhawarina. Kinwa, tarwi, hawas, ch'uñu, chuqllu imaqa ñawpaqmanta pacha allin kawsay quqmi karqanku; aycham aswanpas qhipallata raymikunaman yaykurqan.

Chayrayku, aychata saqispa yurakunallata Navidadpi mikhuyqa manam imatapas chinkachiypaqchu, aswanpas kawsayta mirachiypaqmi. Uywakunap kawsayninta chaninchaspaqa, runapas kurkuntin sunquntin allin kawsayman kutin. World Health Organization (WHO) nisqap 2021 yachachiyninqa nillantaqmi: sach'a-chanta chakra-mikuykunata mikhuq ayllukunaqa sunqu unquymanta, misk'i yawar (diabetes) unquymantapas karupi kawsanku.

Qhipa watakunapiqa, aswan achka llaqtakunam kay ñanta qatinqaku. Qusqumanta paqariq kay k'anchayqa rikuchiwanchik mikhunanchikqa Pachamamawan allin purinapaq kasqanta. Raymi chayamuptinqa, yawarta mana hich'aspa, uywakunata mana wañuchispa, lliw kawsayta kusichispa mikhuna mesapi huñunakuyqa atikunmi. Chaymi chiqaq Navidadqa: kawsay, llakipayay, hinallataq mikhunap sumaq kawsaynin lliw runapaq uywapaqpas.