Habas mikhuykuna: Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna
Habas mikhuykunaqa allinmi kawsayniykipaq, ichaqa allin yuyaywanmi akllana. Yachay kay habas mikhuykunaq allin kayninkunata, mana allin kayninkunatapas.

Habas mikhuykunaqa Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna kanku, chaymi kawsayniykipi ancha allin kanku. Kay 'habas mikhuykuna' maskay simikunaqa Andes suyunchispi unaymantapacha kawsayniykuta kallpachashan, chhaynallataqmi kinuwa, kachiwa, papa, mawk'a mikhuykunapas. Habas mikhuykunaqa manan mikhuyllachu, aswanpas kawsayniykuq kawsayninmi. Kay qillqasqapiqa yachasunchis imaynatas habas mikhuykuna cuerpoykuta yanapan, imaynatas kawsayniykuta allinyachin, chaymanta wakin mana allin kayninkunamantapas. Kay mikhuyqa kawsay qhali kayninchispaq ancha chaniyuq, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq. Habastaqa akllayta yachananchis, chaymanta allinta ch'akichispa utaq q'apachispa yanuy, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq.
Sapa p'unchay kawsayninchispi habas mikhuykunaqa manan kikin mikhuyllachu, aswanpas kawsayniykuta kallpachaqmi. Kay mikhuyqa askha kawsaykunata, mikhuykunata, chaymanta kawsayniykupi llapa mikhuykunata allinchan. Kay qillqasqapiqa yachasunchis imaynatas habas mikhuykuna cuerpoykuta yanapan, imaynatas kawsayniykuta allinyachin, chaymanta wakin mana allin kayninkunamantapas. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq. Aswan allinqa kanman habasta yanuy huch'uy k'allmakunawan, wayk'usqa kawsaykunawan, chaymi qhali kayninchispaq aswan allin kanman, chhaynapi mikhuykunaqa kawsayniykipi sapa p'unchay qhali kayta aypananchispaq, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman.
The upsides: Habas mikhuykunaq allin kayninkuna
Habas mikhuykunaqa askha allin kayniyuqmi. Chaykunaqa cuerpoykuta kallpachan, chaymi aswan allin kawsayta qowanchis. Kaypi qhawariy imaraykus habas mikhuykuna ancha allin kanku: Habasqa kanku hatun kawsay qutukuna, chaymi cuerpoykuta kallpachan, chaymanta kawsayniykuta allinyachin. Kay mikhuykunaqa askha fibra nisqayuq kanku, chaymi FAO nisqanman hina, yanapan qhali kayta, chaymanta kawsayniykuta allinchan. Chaymantapas, habasqa askha proteina nisqayuq kanku, chaymi cuerpoykuta kallpachan, chaymanta kawsayniykuta allinyachin. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq. WHO nisqanman hina, sapa p'unchay kawsayniykipi fibra mikhuyqa yanapanmi kawsayniykipi qhali kayta, chaymi habasqa ancha allin kanku llapa kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman.
Sapa p'unchay habas mikhuykunaqa cuerpoykuta kallpachananpaq ancha allinmi, chaymi kaykunataqa sapa kuti mikhunanchis. Habasqa k'uychi k'uychi kawsaykunata, fibra nisqata, chaymanta askha proteinakunatapas qowanchis, chaymi yanapan cuerpoykupi mikhuykuna allin ch'eqesqa kananpaq. Kay mikhuykunaqa Pachamamaq quykusqanmi, chaymi kawsayniykupi ancha chaniyuq. FAO nisqanman hina, habas hinallataq liyukunaqa ancha allinmi kay pachapi mikhuykuna allin kananpaq, chaymi kaykunaqa yanapan cuerpoykupi qhali kayta aypananchispaq. Sapa p'unchay mikhuspaqa, habaswanqa yanapananchismi kawsayniykupi mikhuykuna allin kananta, chhaynapi qhali kawsayta aypananchispaq. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq.
- Proteina nisqawan hunt'a: Habasqa askha proteinayuqmi, chaymi aycha mikhuyta rantinman, chaymi cuerpoykipi aycha kallpata hatarichin.
- Pachamamaq allin kaynin: Habasqa allpata allinyachin, chaymi huk mikhuykuna allinta wiñanankupaq yanapan.
- Qhali kawsay: Habasqa askha fibra nisqayuqmi, chaymi wijsaykita allinta purichin, chaymi onqoykunata hark'an.
- Kawsayniykuq qullqinta waqaychan: Habasqa mana qullqiyuqchu, chaymi aylluykupi mikhuy kawsayta kallpachan.
The downsides: Habas mikhuykunaq mana allin kayninkuna
Imayna mikhuykunapas, habas mikhuykunapas kanmi wakin mana allin kayninkuna, chaymi yachananchis imaynatas kaykunawan qhawarikuna. Wakin runakunaqa habas mikhuykunata mana allin chaskinku, chaymi kay mikhuykunaqa wakin kutin mana allin kawsayniyuq kanman. Kay mikhuykunaqa vicia nisqa elementokunayuqmi, chaymi wakin runakunaq cuerponpi favismo nisqa onqoyta paqarichinman, kayqa huk mana allin kawsaymi, chaymi WHO nisqanman hina, ancha chaniyuqmi allin yuyaywan mikhuykuna akllayta. Favismo onqoyniyuq runakunaqa habasta mikhuspaqa ancha pantaymi, chaymi allinta yuyaymanayku chay mikhuykuna mikhuyta. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq.
Chaymantapas, habas mikhuykunaqa askha gas nisqata paqarichinman, chaymi wakin runakunaq wiksanpi sinchi nanayta otaq phullpuyta paqarichinman, kayqa sapa kuti rikukunmi habasta mana allin wakichispa mikhuspa. Kay gas paqarichiyqa kawsayniykipi mana allin kanman, chaymi allin kanman habasta unuman churaspa unayta saqey, chaymantataq allin yanusqa mikhuy. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq. Kay mikhuykunaqa kawsayniykipi ancha chaniyuqmi, chaymi kay qillqasqapiqa yachayta atisunchis imaynatas kay mikhuykunata allin yuyaywan wakichisunman, chhaynapi kawsayniykipi sapa p'unchay mikhuykunawan qhali kayta aypananchispaq.
- Wijsa p'ukuy: Askha habasta mikhuspaqa wijsa p'ukuyta atin, chaymi mana allin kanman.
- Favismi (Favismo): Wakin runakunaqa habasta mana mikhunankuchu, chaymi cuerponku mana chaskinchu.
- Yanuy sasa: Habasqa unayta yanuna, chaymi tiempoykita askhata apan.
- Antinutrientes: Habaspi kanmi wakin imaykuna, chaykunaqa mineralkunata mana chaskichinchu, ichaqa allinta yanuspaqa chaykuna chinkapunmi.
Habas mikhuykunaq allin kayninkuna vs mana allin kayninkuna
Veg.ac 2024; kayqa huk rikuchiyllami habas mikhuykunaq allin kayninkunamanta.
Habas mikhuykuna: Kawsayniykipi imaynatas llamk'achina
Habas mikhuykuna: Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna maskaqkunaqa kaypi tarinkum imaynatas kay mikhuykunata kawsayniykipi llamk'achina. Habasqa askha rikch'ayniyuqmi, chaymi sapa p'unchay mikhunanchikpi imaynatas allinta wakichina chayta yachayqa ancha chaniyuq. Qanqa atinkim habasta kinuwawan, papawan, kachiwawan kuska mikhuyta, kaykunaqa kanku allin kawsaykuna, chaymi Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna kanku. Habasqa kikin allpanchikmanta hamuq, chaymi cuerponchikpaq ancha allin, chayrayku aswan allin kanqa sichus qan kikin aylluykipi tarpunki chayqa, chaymi aswan qhali kanqa. Kay mikhuyqa cuerponchikpaq ancha kallpayuq, chaymi sapa kuti mikhunanchik, aswantaqa kinuwawan kuska, chaymi cuerponchikpaq aswan allin kawsayta qusunki.
FAO nisqanman hina, habasqa kanku allin mikhunakuna, chaymi cuerponchikpaq ancha allin kanku, chaymi cuerponchikpaq ancha kallpayuq kanku. Habasqa kanku allin mikhunakuna, chaymi cuerponchikpaq ancha allin kanku, chaymi cuerponchikpaq ancha kallpayuq kanku. Kay mikhuyqa kanku allin mikhunakuna, chaymi cuerponchikpaq ancha allin kanku, chaymi cuerponchikpaq ancha kallpayuq kanku. Kaykunaqa kanku allin mikhunakuna, chaymi Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna kanku. Aswan allin kanqa sichus qan kikin aylluykipi tarpunki chayqa, chaymi aswan qhali kanqa. Kay mikhuyqa cuerponchikpaq ancha kallpayuq, chaymi sapa kuti mikhunanchik.

“Habas mikhuykunaqa Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna kanku, chaymi kawsayniykipi ancha allin kanku.”
The honest verdict: Habas mikhuykunaq yuyaychaynin
Kutimuq tapukuykuna
Imaraykutaq habasta mikhunanchis?
Habas mikhuykunaqa Pachamamaq quykusqan qhali kayta kallpachaq mikhunakuna kanchu?
Imaynatas habasta yanuna?
Wakin runakuna habasta mana mikhunankuchu?
Habas mikhuykunaqa aycha mikhuyta rantinmanchu?
Pukyukuna & astawan ñawpaqman leey
- FAO Plant-Based Nutrition Report — fao.org
- WHO Diet and Health Guidelines — who.int
- IPCC Climate and Food Systems — ipcc.ch
- Veg.ac Nutrition Research — veg.ac