¿Imaynatam kinuwamanta mikhuykuna sumaqta wayk'ukun?

Kinuwamanta mikhuykuna allin wayk'unapaqqa, ñawpaqta kinuwata allinta mayllina saponina qatanta chinkachinapaq, chaymantataq iskay tupu yakupi huk tupu kinuwata chunka pichqayuq k'iti chinllipi timpuchina. Kay kinuwawanqa lawata, pesqeta, chupe nisqatawan mana aychayuqta, yaku ch'akisqalla, ch'uya kawsaywan wayk'uyta atinchik. Ñawpa kawsayninchikpiqa, kinuwaqa manam yanqa mikhuyllachu karqan, aswanpas mama allpap k'anchayninmi, ayllunchikpa kallpanpas karqan.

Kunan p'unchawkunapiqa, achka runakunam tapukunku imaynatam mikhunanchik mana uywakunapa aychanta hap'ispa. Chaypaqmi kinuwaqa huk sumaq akllana kachkan. Chay sacha kawsayqa quwanchikmi tukuy ima kurkunchikpa munasqanta: kallpata, ch'uya wira nisqata, kawsay p'anqakunatawan. Manam kanchu ima ch'usaq kaypas kinuwapa ukhunpi. Chaymantapas, puna suyunchikpiqa kinuwa, kañiwa, kiwicha, tarwiwan kuska wiñan, mana quri qullqi qasichasqa chakrapi.

¿Imaraykutaq kinuwa aswan allin aychamanta ayllunchikpaq?

Kinuwaqa manam waka aycha hinachu kurkunchikta unquchin. FAO nisqa hatun tantanakuy 2023 watapi yachachisqanman hina, kinuwapa muhunqa llapa isqun aminoácidos esenciales nisqakunatam hunt'asqata apan. Aychaqa chanta achka colesterol nisqayuqmi, sunqu unquyta apamun, chaymantapas wira ukhunchikpi quñikun. Kinuwamantaq ichaqa fibra nisqayuq, chaymi ch'unchulninchikta allinta pichan, yawarpi asukartapas llamp'uyachin.

Andes urqukunapiqa waka uyway, uwihakuna uywayqa allpata ch'akichin, hallp'atapas k'irichin. Wakaqa achka yakutam upyan, punakunapa bofedales nisqa q'umir pampankunatapas tukuchin. Chayta qhawarispa, kinuwa tarpuyqa hallp'ata amachan, yarqhaytapas chinkachin, mana mayqan kawsapuq uywatapas wañuchispa. Kinuwamanta mikhuykunata sapa p'unchaw mikhuspaqa, Pachamamata k'umuykukuspa yupaychanchik, ayllutapas sumaqta kawsachinchik.

¿Imaynatam kinuwamanta mikhuykuna sapa p'unchaw ruwakun?

Ayllunchikpa wayk'unankunapiqa kinuwataqa imaymanatam ruwayta atikun. Unay pachamantaña pesqeta ruwaqku, ichaqa manam waka lechetachu nitaq waka kesotachu churana. Aswanpas, kinuwata allinta p'usquchispa, kalawasa yakuchawan, achiote ch'allawan, utaq almendras yakuchawan chaqruspa, aswan llamp'u misk'i mikhuyman tukuchiyta atinchik. Kinuwaqa manam ch'aki mikhuyllachu, payqa llapa q'apachikunata ch'unqan.

• Kinuwa pesqe: Kinuwa phukusqata ruk'u kalawasawan, wakataywan, kachiwan tupachisqa.
• Kinuwa lawa: Hak'uman kutisqa kinuwa, ch'uñu kutasqawan, ruqutuwan, celery nisqawan timpuchisqa.
• Kinuwa chaqru: Q'umir hawaswan, sara kamtsawan, kinuwawan, limun yakupi lluspiykusqa.
• Kinuwa hamp'atu t'anta: Ch'aki kinuwa churasqa tarwi hak'uwan, allpa hawapi kankasqa k'anti t'antacha.

Kay mikhuykunaqa manam sasa wayk'unachu. Sapa punchaw ch'isiyaq llamk'aq runapaqqa, kinuwata yanukuruspa kimsantin p'unchaw waqaychayta atikun chiri k'itipi. Chaymantam sapa mikhunapi chayllaman chaqruna: mayninpi mut'iwan, mayninpi yuyu tiqtiwan, mayninpi ch'oqllo sarawan. Kinuwaqa lliw kawsaywanmi allinta tupan, manataqmi ima aychapa wirantapas mañakunchu.

¿Imatam yachana saponina chinkachinapaq manaraq wayk'uchkaspa?

Kinuwapa hawanpiqa saponina sutiyuq llipipiq qatacham kan. Kay saponinaqa pisqukunamanta kinuwata hark'an, amachanmi unquykunamantapas. Ichaqa runapaqmi haylaq, puchqu q'apariyniyuq, ch'unchultapas phiñachinmanmi mana pichasqaqa. Chayraykum manaraq mankaman churachkaspa, kinuwata chuya yakupi k'aski-k'askita makillawan qhachqana, chiri yakuwan kimsa kutita mayllana llipipiy pusuqu chinkapunankama.

Universidad Nacional Agraria La Molina nisqamanta yachaqkuna 2022 watapi willasqankuman hina, kinuwata allinta mayllispaqa manam proteynantachu chinkachinchik, aswanpas minerales nisqatam ukhunpi qhipachinchik. Mayllirquspataq, allin ch'akisqa kachkaptin k'anallapi t'urpina, chayqa aswan mishki q'apariyta qun, nina sankhumanta k'acha wayrawan.

¿Imaynatam kinuwa Pachamamata amachan uywakuna uywaypa rantinpi?

IPCC nisqa pachamamamanta llamk'aq tantanakuy 2022 watapi rikuchirqan: uywakunata aychapaq mirachiyqa ancha hatun ruphaytam kay teqsimuyuntinpi rikurichin. Huk kilo waka aychata ruruchinapaqqa chunka pichqayuq waranqa litru yakutam munan. Kinuwataq ichaqa ch'aki hallp'akunapipas wiñallanmi, inti k'anchayllawan, paray tiempollawan kawsan. Nature Food revistapi 2023 watapi yachasqanku qawachin: sach'a mikhuykunaqa 75% pisi wayra qhillichaq gas nisqakunallatam kacharin.

“Kinuwata tarpuspaqa allpatam kawsachinchik; uywata wañuchispa mikhuyqa punanchiktam ch'akichin.”

Puna suyunchikpi wakakunata uywayqa manam ñawpa kawsayninchikchu karqan. Kastilla runakunam wakata uwihata apamurqanku, chay uywakunataq hallp'ata t'uruyachispa sallqa sach'akunata tukuchipun. Kinuwa, kañiwa, kiwicha tarpuyqa Pachamamapa sunquntam samachin. Chay muhukunaqa manam yakuta tukunchu, aswanpas hallp'aman samayta kutichin, manataqmi mayqan kawsapuq uywapa weqentapas mañakunchu.

¿Imaynatam tarwiwan kinuwawan hunt'asqa proteynata quwanchik?

Achka runakunam yuyanku aychata saqispa kurku pisipananta. Chay yuyayqa manam chiqapchu. Tarwiqa tawa chunka patachapi proteynayuqmi, kinuwataq chunka tawayuq patachapi kachkan. WHO nisqa hatun unquy amachaq tantanakuy 2023 watapi willasqan hina, kinuwawan tarwiwan chaqrusqa mikhuyqa aychapa qusqanmanta aswan ch'uya, aswan llamp'u proteynatam kurkuman qun, manataqmi ima venenontapas ukhupi saqinchu.

Tarwitaqa chuya yakupi unay p'unchaw t'isqispa hayayninta chinkachina, chaymantataq kinuwawan kuska yanuna. Huk uchucuta nisqa chiri salsa ruwayta atikun: tarwita kutaspa, kinuwa phukusqawan, wakataywan, uchuwan, limunwan chaqruspa. Kay mikhuyqa kallpachamunmi machukunata, waynakunata, warmakunatapas. Manam aycha qasikaychu kanchu kay sumaq kawsaywan tupanapaq.

¿Imaynatam wawakunaman kinuwata sumaqta mikhuwana?

Wawakunaqa misk'i mikhuykunatam munanku, mayninpitaq musuq mikhuyta mana munankuchu. Chaypaqmi kinuwamanta misk'i apita ruwayta atikun. Kinuwa hak'uta k'anallapi hank'aspa, sinamun k'aspichawan, clavo de olor nisqawan, manzana utaq mankawan kuska timpuchispa, mana waka lecheyuq misk'i q'uñi yakuta ruwana. Kay apichata wawakunaqa ancha munaywanmi upyanku tutamantanpaq.

Huk ruraypas kanmi: kinuwamanta k'acha hamburguesa nisqa t'antachakunata ruway. Kinuwa yanusqata, arracacha utaq papa yanusqawan k'askachina, hinaspa cebollawan, kulantruwan nina patapi pampachaspa kankana. Wawakunaqa munankum chay llimp'iyuq mikhuyta, paykuna kawsayninkupi rikunku kinuwaqa manam awilukunapa mikhunallanchu kasqanta, aswanpas kunan pacha allin kawsaypa kallpan kasqanta.

¿Imaynatam llaqtanchik kawsay sapsinta kinuwawan kutichipunman?

Hawa llaqtakunamanta q'ala llank'i mikhuykuna chayamusqanmantapacha, llaqtanchikpi runakunaqa unqusqa rikuripunku: wira unquy, yawar asukar unquy, sunqu sayay unquy ima. Chaykunaqa hamun waka aychamanta, khuchi aychamanta, sarumanta rurasqa llimp'i wisq'asqa mikhuykunamantam. Ñawpa tayta mamanchikkunaqa manam sapa p'unchawchu aychata mikhuqku; paykunaqa kinuwata, papata, ullukuta, hawasllatam mikhuqku, chaymi pachak watakamapas kallpasapa kawsarqanku.

Llaqtanchikpa kawsay sapsinta kutichipunapaqqa ayniypi, minka llamk'aypim kutinanchik. Chakrapi tarpuspaqa ama quñi hampikunata churasunchu; Pachamamapa ununwan, kikin allpawan kinuwata sach'achisun. Ayllu mikhunanchikpi kinuwata churaspaqa, quri qullqitapas llaqtanchikpim saqinchik, manam hawa mama llaqtakunapa hatun aycha fabricankunamanchu qullqita qunchik. Kinuwaqa qhapaq kayninchikmi, kawsayninchikmi.

• Ayllu qhatukunapi kinuwata rantiqkuna: chakra llamk'aqpa makinmanta chiqapta rantina.
• Wawakunapa yachay wasinpi mikhuchina: aychapa rantinpi kinuwa pesqeta qallarisun.
• Uywakuna ñak'ariymanta rimarina: llapa kawsaypa kaq kawsayninta yupaychana.
• Ancestral tarpuykunata mast'arina: kinuwa, kañiwa, kiwichata chakrapi huñuna.

Tukuchanapaqqa, kinuwamanta mikhuykuna wayk'uyqa manam mikhuyllachu: chayqa Pachamamawan allichakuymi, uywakunata kuyapayaymi, kawsayninchikta qhaliyarichiymi. Sapa kutim kinuwata mankaman churaspa, ñawpa taytanchikkunapa kawsaynintam kawsarichinchik. Mana mayqan uywapa yawarninta hich'aspa, allin kallpawan, chuya sunquwan, wiñaypaq sumaq kawsayta ayllunchikpi tarpusun.