Sumaq Papas Nativas Receta: K'acha K'ankasqa Papa

Kay papas nativas receta nisqawanqa, k'acha k'ankasqa q'oñi nativa papakunatam allin k'apachisqata wayk'unki, hawanmanta k'apaqlla ukunmantataq llamp'ulla kananpaq. Kikin Antikuna hallp'apiqa, kimsa waranqa masnin mikhuna papa rikch'aqkunam kachkan; chaykunaqa manam sapaq mikhunallachu, aswanpas ayllukunap kawsayninpa k'anchariyninmi. Kay receta nisqapiqa q'omer yakuwan, muñawan, kachiwan, aslla achiote wan allpa wirawan ima k'anka wayk'usunchik. Manapunim ima uywap wirantapas munanchischu sumaq k'ankasqa kananpaq. 2023 watapi Centro Internacional de la Papa (CIP) nisqa yachay wasip willasqanman hina, nativa papakunaqa ancha hatun k'allpayuqmi kanku, llapa unquykunata hark'aq polifenol nisqakunawan hunt'asqa. Chayraykum kay mikhunaqa mana samillachu kachkan, aswanpas runap allin kawsayninpaq, hallp'anchikpaqpas hatun saminchu kachkan. Chaymi qam kikin wasiykipi kay allin yachasqa ñanwan wayk'uspa, k'ataqllata sapa papachata llamiykunkiman, ñawpa tayta-mamakunap yachayninta yurakunallawan yuyarispa.

Imaraykum kay papas nativas receta allinpuni kachkan

Imaraykum kay mikhuna allinpuni kachkan? Aswan allin yanuyninqa nativa papap allin ch'uñu kayninpi kashan, chay almidón nisqamanta paqarin. Qompis, peruanita, yawar inka, huayro papakunaqa ancha allin k'apaq k'ankasqapaq kanku, imaraykuchus kikin qaranpi achka fibra kachkan, ukunpitaq pisi yaku. Ñawpaqta chikan yakupi kachiwan timpuchispaqa, papap hawantami llamp'uyachinchik; chaymi gelatinización nisqawan hawanta mast'arin, chaymanta hatun rupay q'oñipi churaspaqa kikin almidón nisqan k'acha k'ataq qarakunaman tukun. UNALM yachay wasip 2022 watapi k'uskiyninpi tarirqanku: papata qaranwan k'ankaspaqa 85% polifenol kawsaykuna mana chinkanchu. Chaymantapas, wirawan kuska muña hampi yurata yapaspaqa, ancha k'acha q'apariytam chaskinchik, mana ima uywap wirantapas, mantecantapas churakuspa. Yurakunallamanta rurakusqanrayku, kay yanuyqa lliw kurkunchikpaq allin ch'uya kawsayta quwanchik, mana colesterolyuq, kikin Antikuna wayrapa k'allpanta apamuspa.

Antikunap qata allpankunapi uywakunata uywayqa ancha sasa sasachakuykunatam chayan; bueykuna, wakakuna, uwihakuna puna kawsayta saruspa allpata usuchinku, ichhu pastokunata chinkachispa yakuta ch'akichinku. 2023 watapi EAT-Lancet willakun: yurakunamanta kawsay mikhuykunaqa 70% hallp'ata waqaychaspa uywakunap usuchiyninta puchukan. Chaymi nativa papakunata tarpuspa, mikhuspa ima, ayllukunap allpa chakrankuta amachanchik, kikin Pachamamap sunqunta kallpachaspa. Kay papakunaqa pichqa waranqa wata masñam kay punakunapi kawsamurqan, chiri wayratapas, qasatapas atipaspa. Wakakuna uywaymantaqa, papa tarpuyqa pisi yakullatam mañakun, chaymi yaku waqaychaypaqpas ancha allin. Chayrayku, sapa kuti nativa papata wayk'uspayki, manam mikhunallatachu wayk'uchkanki, aswanpas allpa chakrakunap qispikuyninta, ch'uya kawsayta, runakunaq qhapaq kawsaynintam yanapachkanki.

“Papas nativas receta nisqawan k'ankasqa mikhunaqa Pachamamap allpa kawsaynintam wasinchikman apamun, ch'uya yurakunap k'allpanwan.”

Papas Nativas Receta: Mikhuna Churanakuna

• 800g chikan llimp'iyuq nativa papakuna (Huayro, Qompis icha Peruanita) — k'acha k'ankasqa kananpaq hinaspa misk'i ukuyuq kananpaq.
• 45ml oliva wira icha sacha inchi wira — hawanta k'apaqyachin hinaspa allin antioxidante kaqkunata kawsachin.
• 10g ch'aki muña raphikuna — kikin Antikunap q'apariyninta qun, wiksa nanaytapas allinyachin.
• 8g maras kachi — papap kikin misk'i kayninta mast'arin.
• 5g uchu puka hak'u (achiote icha paprika) — k'acha pukalla llimp'ita hawanman qallpachan.
• 4 ch'illpa anallu (ajos) ch'akisqa — q'apariyninta k'anchachin q'oñi hornopi.
• 1500ml ch'uya yaku — papakunata ñawpaqta allinta llamp'uyachispa timpuchinapaq.

Imaynataq Yanuna: Thaski Thaskipi

1. Papakunata allinta t'aqsay: Kikin pampa hallp'ata ch'uya yakuwan pichay, qaranta mana qulluchispa, hinaspa kuskankama taksaylla kuchuy.
2. Pisi timpuchiy (parboil): Hatun mankapi yakuwan 4g kachiwan churay, chaymanta timpuriptin 7-9 minutollata papata wayk'uy, ama llumpay ch'antakunanpaq.
3. Ch'akichiy hinaspa k'allpay: Mankamanta horqospa, yakunta llalliy; papakunata mankallapipuni chukchuchiy hawan almidón lluqsinanpaq.
4. Wirawan tupachiy: Hatun p'ukupi oliva wirata, ch'akisqa muñata, uchu hak'uta, aslla kachita churaspa papakunawan allinta taqruy.
5. Hornopi mast'ariy: Hatun k'ankana p'ukupi (bandejapi) papakunata sapaqchaspa mast'ay, ama kuskankunata k'iskichispa.
6. Hatun rupaypi k'ankay: 215°C rupay hornopi 30-35 minutota wayk'uy, kuskan tiempopitaq tikrarillay, lliw lawninmanta k'ataqllapuni lloqsinankama.

Kay yanuypiqa kikin k'achiytam allinta qhawarina tiyan. Papata timpuchispa qallarispaqa, yakuta manam llumpay kachiyuqchu churana, ichaqa mikhuna kachillatam munan, chaynapi kikin papap ukunman kachi yaykunanpaq. Hatun k'ankana p'ukupi churaspataq, papakunata manam kuskankunata k'iskichinachu; sapankanku kikin wayrata munanku chay k'acha k'apaq kananpaq. 2021 watapi Nature Food willasqanman hina, yurakunalla mikhuyqa uywa mikhuykunamantaqa 80% pisi q'oñichiq gas nisqakunatam ruran. Allin kawsachiq aceitekuna (oliva wira icha sacha inchi wira) papawan kuskachakuspa kurkupaq aswan allin k'allpata qun. Muñata, wakatayta, aslla uchuwan kuskachaspa churaspaqa, nativa papa k'ankasqaqa ancha k'acha sumaq q'apariyniyuqmi llimp'inqa. Mana chiri k'ankana hornopichu churasunchik, aswanpas ñawpaqmantapacha k'anchasqa, ancha rupay hornopim k'ankana, chaynapi papap hawan usqhaylla k'aparqanman.

Wak Chikan Chikan Yanuykuna

• Huatia q'apariy hornopi: Hornopa p'ukunman allpata churanapaq rantin, k'alla rumiwan icha k'achi ch'allarichisqawan k'ankay, ñawpa huatiap kikin misk'inta tarinapaq.
• Uchucuta k'allpachasqa: K'ankasqamanta qhipaman, q'omer rocotomanta, wakataymanta, chiri maní hak'umanta rurasqa k'acha uchucutawan hawanman hich'aykuriy.
• Ch'uñu k'apachisqa: Timpuchisqa papakunaman manaraq wirachaspa, huk k'acha k'aspicha ch'uñu hak'uta ch'allpuy; chaywanqa aswan k'ataqraqmi hawan lloqsinqa.
• Tarwi ocopa yanuy: Aycha qhatuymanta ayqispa, tarwi hak'uwan, q'omer wakataywan kuska llamp'u ocopata ruway kay papakunawan kuskanchanaykipaq.

Sapa T'aqapa Kawsachiynin

Pantaqkuna Chaymanta Qillqana

• Chiri hornoman churay: Hornota manaraq allin rupayman churaspa papata yaykuchiptiykiqa, papam wirata llimp'inqa, manataqmi k'apaqchu lloqsinqa.
• Kuchuspa yakupi unay t'aqsay: Papata kuchuruspaña yakupi unayta chuptiykiqa, kikin k'allpasapa almidón nisqatam chinkachinki.
• Papakunata k'iskillapi churanayki: K'ankana bandejapi papakuna kuskallanpi qhupanakuspaqa wapsiwanmi wayk'ukunqaku, manam k'ankasqachu tukunqaku.
• Qaranta llimphiyta t'ipiy: Qaranta qulluchiptiykiqa, 2020 watapi FAO nisqa willasqanman hina, yaqa llapan vitamina C nisqatam usuchinki.

Achka runakunam pantaspa papap qaranta wikch'unku, ichaqa chay qarapim lliw allin kawsaykuna kashan. FAO tantanakuypa 2020 watapi willasqanman hina, papap qaranpiqa kimsa kuti astawan fibra kachkan ukunmantaqa. Pukalla, yana, q'illu, kulli qarankunaqa kikin llimp'inwanmi willawanchik ancha chaniyuq antocianinas nisqa kawsaykunata apamusqankuta. Kay kawsaykunaqa kurkunchikta unquykunamanta hark'an, sunqunchikta allinta kuyuchin. Hinaspapas, qaranwan yanukuspaqa pacha tiempotan amachanchik, mana usuchispa, mana q'upata ruraspa. Chaymi ayllu chakramanta lloqsimuq nativa papata rantikuspa, kikin chakra kamayuq runakunata kallpachanchik, paykunaqa Pachamamata waqaychaspa mana pesticida nisqakunawanmi mikhunata uywanku. Kay k'acha papa wayk'uyqa manam mikhunallachu, aswanpas hallp'anchikta amachaq rimaymi.

K'ankasqa nativa papata mikhunapaqqa, ancha allinmi kikin p'unchayllapipuni mikhuynin, q'oñillaraq kachkaptin. Uchucuta nisqawan, yurakunamanta rurasqa tarwi ocopawanpas tupachisunmanmi. Tarwiqa Antikunap hatun kawsayninmi, llapa proteinata quq yura, chaymi papas andinas yanuypa k'acha kawsayninwan kuskanchasqa kaptinqa, hunt'asqa mikhunapuni tukun. Uywa aychaqa manapunim churanachu kay mesaman; kay k'acha mikhunaqa yurakunallawanmi llapa runata sajsachin, kurkunchiktapas allin k'allpawan hunt'achin. Aylluwan kuska mikhuypiqa, sapa llimp'i papatam qhawarispa sunqunchik kusirikun, kikin Apukunap saminchasqan kawsayta llamiykuspa. Papa wayk'u sumaq kachun, pacha mama mikhuykuna kikin makinchikpi k'ancharichun, kay yachaywanqa llapa mikhuy wayk'uqmi ch'uya kawsayta mast'arinqa.