Kachkariy Pacha – Phytosanitary Manta Runa Simipi
Kachkariy pacha: imaynatas tarpuykunapi mana allin kaqkuna tarpuyta wañuchin, imaynatas chaymanta qispichikuyta maskanchik.

Kachkariy Pacha: Imataq Kayka?
Kachkariy pachaqa llamk'achisqa kaqmi tarpuykunata wañuchinapaq, wach'ikunata hark'anapaq, hinallataq uywakunapa mikhunanku tarpusqapi achkha llamk'achisqa. Kayqa Andes urqukunapi, maypi papakuna, kinwa, kañiwa, tarpusqa kanku, achkha kutinmi imaymana mana allin kaqkuna llamk'achisqa kanku. Chayqa imaymana tarpuykunapa wiñayninman, yaku, pacha, hinallataq runakunapa samayninmanmi hap'iqan. Chayqa chay mana allin kaqkuna tarpuyta wañuchinankupaq achkha kutinmi allin kachkan, ichaqa chayqa achkha kutinmi mana allin kachkan tarpuyta, uywakunata, hinallataq runakunata hap'iqan.

Ima Allinta Ruwanchu?
- Tarpuyta Waqaq Wach'ikunata Hark'an: Kachkariy kaqkunaqa achkha kutinmi tarpuyta wañuchinankupaq wach'ikunata hark'an. Chayqa tarpuyta allinchan.
- Tarpuy Wiñayta Atipan: Mana allin kaqkunaqa tarpuyta wañuchinankupaq achkha kutinmi llamk'achisqa kanku. Chayqa tarpuy wiñayta allinchan.
- Uywakunapa Mikhunanta Allinchan: Uywakunapa mikhunankupa tarpusqapi achkha kachkariy kaqkuna llamk'achisqa kanku. Chayqa uywakunapa mikhunankuta allinchan, chaytaqmi allin kachkan uywakunapa wiñayninpaq.
Ima Mana Allinta Ruwanchu?
- Yaku Qhaqmayta Hap'iqan: Kachkariy kaqkunaqa yaku qhaqmayta hap'iqan. Chayqa yaku mayukunata, quchakunata hap'iqan, hinallataq runakunapa samayninmanmi hap'iqan.
- Pacha Waqaqninman Hap'iqan: Kachkariy kaqkunaqa pacha waqaqninman hap'iqan. Chayqa pachapa allin kachkayninta wañuchin, hinallataqmi tarpuy wiñayta hark'an.
- Uywakunapa Samayninman Hap'iqan: Achkha kachkariy kaqkunaqa uywakunapa samayninman hap'iqan. Chayqa uywakunata wañuchinman, hinallataqmi runakunapa samayninmanmi hap'iqan.
- Runakunapa Samayninman Hap'iqan: Kachkariy kaqkunaqa runakunapa samayninmanmi hap'iqan. Chayqa runakunata unquriyta atipan, hinallataqmi samayta hap'iqan.
Allin Pacha Runa Simipi: Kachkariy Kaqta Saltay
Kachkariy Kaqta Llamk'achiy: Allin Pacha Runa Simipi Tarpuykuna
Kayqa tarikuq willakuykuna, mana tukuy tarpuykunapaqmi. Willakuykunaqa tarpuykuna allin kachkayninwanmi hap'iqan.
Kayqa Andes urqukunapi tarpusqa tarpuykunapa kachkariy kaqta llamk'achiyta rikuchin. Kinwa, kañiwa, papa hina tarpuykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achin. Tuta, haba, hinallataq maíz hina tarpuykunaqa achkha kutinmi achkha kachkariy kaqta llamk'achin, chayqa uywakunapa mikhunanku tarpusqapi achkha kachkan. Chayqa achkha kutinmi imaymana mana allin kaqkuna llamk'achisqa kanku wach'ikunata hark'anankupaq, ichaqa chayqa achkha kutinmi mana allin kachkan tarpuyta, uywakunata, hinallataq runakunata hap'iqan.
Uywa Manta Runa Simipi Kachkariy Kaqta Sallqay
Kayqa tarikuq willakuykuna. Mikhunantaqa kachkariy kaqta llamk'achiywanmi hap'iqan. Fuente: Poore & Nemecek (2018), Science.
Ima Runa Simi Tarpuykuna Kayta Atipan?
Kachkariy kaqta saltayqa achkha kutinmi mana allin kaqkuna llamk'achiyta pisiyachin. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykunapa allin kachkayninwanmi hap'iqan. Chayqa imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku. Chayqa allinmi, imaraykuchus chayqa pachapa kaqninwanmi hap'iqan, hinallataqmi runakunapa samayninwanmi hap'iqan. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku.
Kachkariy Kaqta Saltay: Imataq Kayka?
Mayqin Tarpuykuna Kayta Atipan?
- Tarpuykuna mana achkha kachkariy kaqta llamk'achiyta munaykuna.
- Uywakunapa mikhunanku tarpusqapi kachkariy kaqta pisiyachiyta munaykuna.
- Pachapa kaqninta, yakuta, hinallataq runakunapa samayninta waqaychayta munaykuna.
- Tarpuyta allin kachkayninpi amachayta munaykuna.
“Kachkariy kaqta saltayqa tarpuyta allinchan, hinallataqmi pachata, runakunata ima.”
Tukuyta Yachaspa Kayqa Allinmi
Kachkariy kaqta saltayqa achkha kutinmi mana allin kaqkuna llamk'achiyta pisiyachin. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykunapa allin kachkayninwanmi hap'iqan. Chayqa imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku. Chayqa allinmi, imaraykuchus chayqa pachapa kaqninwanmi hap'iqan, hinallataqmi runakunapa samayninwanmi hap'iqan. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku.
Uywa Manta Runa Simipi: Mana Allin Kaqta Saltay
Uywa mikhunanta tarpusqa achkha kachkariy kaqta llamk'achin. Chayqa achkha kutinmi imaymana mana allin kaqkuna llamk'achisqa kanku wach'ikunata hark'anankupaq, ichaqa chayqa achkha kutinmi mana allin kachkan tarpuyta, uywakunata, hinallataq runakunata hap'iqan. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku.

Tukuyta Yachaspa Kayqa Allinmi
Kachkariy kaqta saltayqa achkha kutinmi mana allin kaqkuna llamk'achiyta pisiyachin. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykunapa allin kachkayninwanmi hap'iqan. Chayqa imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku. Chayqa allinmi, imaraykuchus chayqa pachapa kaqninwanmi hap'iqan, hinallataqmi runakunapa samayninwanmi hap'iqan. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku.
Imaymana Tarpuykuna Kayta Atipan?
Imaymana Tarpuykuna Kayta Atipan?
- Tarpuykuna mana achkha kachkariy kaqta llamk'achiyta munaykuna.
- Uywakunapa mikhunanku tarpusqapi kachkariy kaqta pisiyachiyta munaykuna.
- Pachapa kaqninta, yakuta, hinallataq runakunapa samayninta waqaychayta munaykuna.
- Tarpuyta allin kachkayninpi amachayta munaykuna.
Tukuyta Yachaspa Kayqa Allinmi
Kachkariy kaqta saltayqa achkha kutinmi mana allin kaqkuna llamk'achiyta pisiyachin. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykunapa allin kachkayninwanmi hap'iqan. Chayqa imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku. Chayqa allinmi, imaraykuchus chayqa pachapa kaqninwanmi hap'iqan, hinallataqmi runakunapa samayninwanmi hap'iqan. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku.
Kachkariy Kaqta Saltay: Imataq Kayka?
Mayqin Tarpuykuna Kayta Atipan?
- Tarpuykuna mana achkha kachkariy kaqta llamk'achiyta munaykuna.
- Uywakunapa mikhunanku tarpusqapi kachkariy kaqta pisiyachiyta munaykuna.
- Pachapa kaqninta, yakuta, hinallataq runakunapa samayninta waqaychayta munaykuna.
- Tarpuyta allin kachkayninpi amachayta munaykuna.
“Kachkariy kaqta saltayqa tarpuyta allinchan, hinallataqmi pachata, runakunata ima.”
Tukuyta Yachaspa Kayqa Allinmi
Kachkariy kaqta saltayqa achkha kutinmi mana allin kaqkuna llamk'achiyta pisiyachin. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykunapa allin kachkayninwanmi hap'iqan. Chayqa imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku. Chayqa allinmi, imaraykuchus chayqa pachapa kaqninwanmi hap'iqan, hinallataqmi runakunapa samayninwanmi hap'iqan. Chayqa achkha kutinmi imaymana tarpuykuna, hina, papakuna, kinwa, kañiwa, chaykunaqa achkha kutinmi mana achkha kachkariy kaqta llamk'achinku.
Frequently asked questions
Ima kachkariy kaq llamk'achisqa kanku uywakunapa mikhunankupaq?
Ima mana allin kaqkuna kanku uywakunapa mikhunankupa tarpusqapi?
Ima allin pacha tarpuykuna kanku Andes urqukunapi?
Ima kachkariy kaqta saltayqa allinta ruwan?
Ima ruwayta atikuni kachkariy kaqta saltayta yanapanaypaq?
Sources & further reading
- Our World in Data — Our World in Data
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — fao.org
- Science Journal — science.org
- IPCC — ipcc.ch