Pacha ·

Papa yaku qhaway: ¿Allinchu?

Qhaway yaku qhatuyta, imaynatachus apaqnin kawsayta wakichkan, imaynatachus allin, imaynatachus mana allinchu.

483 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andes urqukunapi papakuna tarpusqa tarpuykuna
Veg.ac · AI · Photo illustration

Papa yaku qhatuyqa allinmi kanman kawsayta allinchaspa, ichaqa manam tukuy tiempupichu. Chayqa allinmi tarpuyta sumaqta llamkayninpaq, ichaqa allinmi kanman wakichiyta allin qhawarispa. Kay qhatuyqa allinmi kawsayta allinchaspa, ichaqa imaymana kawsaykunapaq mana allinmi kanman. Chayrayku allinmi yachayta allin qhawariyta allin, imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.

Ima kasqan

Papa yaku qhatuyqa huk tarpuymi, chaypi papakunata hatun tupuwan tarpunku. Kay tarpuyqa allinmi hatun tarpuykunapaq, imaymana tarpuykunata allin llamkayninpaq. Chayqa allinmi papakunata hatun tupuwan tarpuyta allin qhawariyta allin, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Kay tarpuyqa allinmi kanman hatun tarpuykunapaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.

Imam allin

  • Hatun tarpuykuna allin llamkayninpaq.
  • Kawsayta allinchaspa.
  • Tarpuyta allin llamkayninpaq.
  • Chayqa allinmi hatun tarpuykunapaq.

Qhaway tarpuyta allin llamkayninpaq

Papa yaku qhatuyqa allinmi llamkayninpaq, chaymi hatun tarpuykunata allin llamkayninpaq. Chayqa allinmi hatun tarpuykunata allin llamkayninpaq, imaymana tarpuykunata allin llamkayninpaq. Chayqa allinmi kanman imaymana tarpuykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.

Apumanta papata llamkachiq.
Apumanta papata llamkachiq.Veg.ac · AI-generated illustration

Kawsayta allinchaspa

Papa yaku qhatuyqa allinmi kawsayta allinchaspa. Chayqa allinmi imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi kanman imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq.

30%
Papa tarpuy hatun tupu
FAOSTAT, 2023
20%
Hatun tupu kawsay
Our World in Data, 2023

Imam mana allin

  • Imaymana kawsaykuna mana allin llamkaynin.
  • Yaku tupu mana allin llamkaynin.
  • Pachamamata hukchaspa.
  • Chayqa allinmi kanman imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.

Imaymana kawsaykuna mana allin llamkaynin

Papa yaku qhatuyqa imaymana kawsaykunata allin llamk’ayninpaq mana allinchu. Chaywanpas, chay kawsaykunataqa allinta qhawariyqa ancha chaniyuqmi. Chayrayku, allin llamk’ayta munaspaqa, kawsaykunata sumaqta qhawarinanchik tiyan.

Yaku tupu mana allin llamkaynin

Papa yaku qhatuyqa askha yakuta necesitachkan, chaymi imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi kanman imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq.

Pachamamata hukchaspa

Papa yaku qhatuyqa pachamamata hukchaspa, imaymana kawsaykunata allin llamk’ayninpaqmi yanapan. Chaywanpas, chay kawsaykunataqa allintam qhawarina kachkan, chaynapim aswan allin kanman.

Tarpuykuna yaku llamkaynin

Unit: Liters per kg
Papa180 L/kg
Kañiwa50 L/kg
Quinoa40 L/kg

Datos de Our World in Data, 2023.

Chiqan kañiwa

Papa yaku qhatuyqa allinmi llamk’ayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyqa ancha chaniyuqmi. Chayqa allinmi kanman hatun tarpuykunata allin kamachinapaq.

Tierra llamkaynin pampata hukchaspa

Unit: % CO2e
Papa yaku qhatuy1.5 %
Hatun tarpuy (hatun tupu)0.8 %
Kañiwa tarpuy0.3 %

Estimaciones basadas en datos de la FAO y el IPCC.

Mayqinkunapaqmi kasqan

Añaychay

“Papa yaku qhatuyqa allinmi kanman kawsayta allinchaspa, ichaqa manam tukuy tiempupichu. Allinmi kanman qhatuyta allin qhawarispa.”

— Qhawaq yachaq

Wakichiyta allin qhawarispa

Papa yaku qhawayqa llamkayninpaq allinmi, ichaqa imaymana kawsaykunata qhawariyqa ancha chaniyuqmi. Chayqa hatun tarpuykunata allinta purichinapaq yanapan, chayrayku sapa kawsaypa imayna kananmanta yuyayniyuq kayqa aswan allin.

Tarpuyta allin qhawarispa

Papa yaku qhatuyqa allinmi llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata qhawariyqa ancha chaniyuqmi. Chayqa yanapanmanmi hatun tarpuykunata sumaqta ruwanapaq, chaynallataqmi imaymana kawsaykunatapas allinta qhawarinapaq.

Chiqan llamkay

Papa yaku qhatuyqa allinmi llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariymi. Chayqa yanapanmanmi hatun tarpuykunata sumaqta ruwanapaq, chayraykutaq imaymana kawsaykunata allinta qhawariyqa ancha chaniyuq.

Frequently asked questions

Papa yaku qhatuyqa allinchu?
Papa yaku qhatuyqa allinmi llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi hatun tarpuykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.
Imaymana kawsaykunata imaynatam allinchachkan?
Papa yaku qhatuyqa imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq mana allinmi. Chayqa allinmi imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.
Papa yaku qhatuyqa imaynata pachamamata allinchachkan?
Papa yaku qhatuyqa pachamamata hukchaspa. Chayqa allinmi imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.
Wakichiyta allin qhawariyta allin imaymana tarpuykunapaq?
Papa yaku qhatuyqa allinmi llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin. Chayqa allinmi hatun tarpuykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.
Allinmi kanman wakichiyta allin qhawarispa?
Allinmi kanman papa yaku qhatuyta allin qhawarispa, imaymana kawsaykunata allin llamkayninpaq. Chayqa allinmi hatun tarpuykunata allin llamkayninpaq, ichaqa imaymana kawsaykunata allin qhawariyta allin.

Sources & further reading

  1. FAOSTAT — FAOSTAT.org
  2. Our World in Data — OurWorldInData.org
  3. IPCC — IPCC.ch
  4. Nature Food — Nature.com/natfood