Quyllur Pacha Mitanmanta: 7 P'unchaw Ch'uqlla Runa Mikuy
Runa mikuyta pacha allinllamanta pampachayta yachay. A 7-p'unchaw mikuy planqa yanapasunki.

Pachamamaqa hatun taytanchikmi, imaymana kaqkunata quwanchik. Chaywanpas, uywakunamanta tarqasqa mikuykuna, astawanpas uywa tarpuykunaqa pacha k'irisqata hatunchan. Chayrayku, kay 7-p'unchaw mikuy planqa yanapasunki pacha allinllamanta mikuyta ruwayta. Ch'uqlla mikuyqa mana tukuy imaynatachu k'irisqata hap'in; astawanpas, chayqa yanapawanchik pacha allinllamanta kawsayta, kunan pachapi ima chaynataq waqaychasqa kawsayta tarinapaq.
Imataq Necesitanki: 7 P'unchawpa Mikuyta
- Papa (ch'uñu, morada, amarilla, blanca)
- Quinoa (puka, yana, ch'umpi)
- Kañiwa
- Mais (mote, cancha)
- Api
- Lawas (habas, tarwi)
- Q'uñi (ají)
- Kiwicha
- Frutas andinas (mora, sauco, aguaymanto)
- Sacha tomate
Qallariynin: 7 P'unchaw Mikuy Plan
P'unchaw 1: Papa Yakuwan Qallariy
Ñoqaykuqa papata mikhuniku, payqa urqukunapi wiñayninmi. Kay p'unchawqa, papata mikuyta kallarinchik. Papaqa allinmi, mana astawan k'irisqata hap'inchu. P'unchaypiqa papa sopa mikhusunki, chaymantapas, papa a la huancaína (mana uywa kasqa), chaynataq papa rellena (ch'uqlla). Kayqa yanapasunki pacha allinllamanta mikuyta qallariyta.

P'unchaw 2: Quinoa Kallpanchay
Quinoaqa hatun chakra tarpuymi, allinmi proteinayuq chaynataq aminoácidosyuq. Kay p'unchawqa, quinoa sopa, quinoa saltado, chaynataq quinoa fritanga mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.
Mikuykunapa Pacha K'irisqa (kg CO2e / kg)
Fuente: Our World in Data, 2023
P'unchaw 3: Mais Chaynataq Lawas Tinkuy
Maisqa mikhunanchikmi, chaynataq lawasqa allinmi proteinayuq. Kay p'unchawqa, mote con habas, humitas (mana uywa kasqa), chaynataq pastel de choclo (mana uywa kasqa) mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.
P'unchaw 4: Kiwicha Chaynataq Frutas Andinas
Kiwichaqa allinmi, chaynataq frutas andinasqa allinmi vitaminasyuq. Kay p'unchawqa, kiwicha porridge, batidos de frutas andinas, chaynataq ensalada de frutas mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.
P'unchaw 5: Sacha Tomate Chaynataq Hierbas
Sacha tomateqa allinmi, chaynataq hierbasqa allinmi saborniyuq. Kay p'unchawqa, sacha tomate sopa, ensalada con hierbas, chaynataq salsa de sacha tomate mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.
“Pacha allinllamanta mikuyqa, urqukunapi kawsayta allinllamanta hap'ispa, allinllamanta llamk'ayta yanapan.”
P'unchaw 6: Tarwi Chaynataq Api
Tarwiqa allinmi proteinayuq, chaynataq apiqa allinmi desayuno mikuna. Kay p'unchawqa, tarwi tortilla, api con kiwicha, chaynataq tarwi guiso mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.
Uywa Tarpuy Manta Yaku Wañuchiy (litros / kg)
Fuente: Poore & Nemecek, Science, 2018
P'unchaw 7: Tukuy Laya Mikuyta Qallariy
Kay p'unchawqa, tukuy laya mikuyta ruwaspa, llamk'ayta astawan llamk'ayta munanki. Papa, quinoa, mais, lawas, kiwicha, frutas andinas, sacha tomate, hierbas, tarwi, api – imaymana mikuyta ruwaspa, llamk'ayta astawan llamk'ayta munanki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.
Rantiyta Necesitanki: Rantiy Lista
- Papas (variedad)
- Quinoa (puka, yana, ch'umpi)
- Kañiwa
- Mais (granos, harina)
- Habas, tarwi
- Kiwicha
- Frutas de temporada andinas
- Sacha tomate
- Hierbas frescas (muña, paico, hierbaluisa)
- Aceite vegetal
Imaynatam Kawsayta Allinllamanta Kawsayta
Pachakutiyqa allinllamanta kawsayta allinllamanta hap'ispa, astawanpas llamk'ayta munanki. Ch'uqlla mikuyqa mana tukuy imaynatachu k'irisqata hap'in; astawanpas, chayqa yanapawanchik pacha allinllamanta kawsayta, kunan pachapi ima chaynataq waqaychasqa kawsayta tarinapaq.
Tukuyta Yachay: Astawan Yachay Manta
Frequently asked questions
Ch'uqlla mikuyqa allinllamtaqmi?
Imaynatam uywa mikuyqa pacha k'irisqata hatunchan?
Papaqa allinllamtaqmi?
Quinoaqa allinllamtaqmi?
Imaynatam pacha allinllamanta kawsayta astawan llamk'ayta munani?
Sources & further reading
- Our World in Data — https://ourworldindata.org/
- Poore & Nemecek, Science, 2018 — https://science.sciencemag.org/content/360/6392/987
- FAO — https://www.fao.org/
- IPCC — https://www.ipcc.ch/