Pacha ·

Quyllur Pacha Mitanmanta: 7 P'unchaw Ch'uqlla Runa Mikuy

Runa mikuyta pacha allinllamanta pampachayta yachay. A 7-p'unchaw mikuy planqa yanapasunki.

454 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andes urqukuna ukhupi quinoa tarpuykuna
Veg.ac · AI-generated illustration

Pachamamaqa hatun taytanchikmi, imaymana kaqkunata quwanchik. Chaywanpas, uywakunamanta tarqasqa mikuykuna, astawanpas uywa tarpuykunaqa pacha k'irisqata hatunchan. Chayrayku, kay 7-p'unchaw mikuy planqa yanapasunki pacha allinllamanta mikuyta ruwayta. Ch'uqlla mikuyqa mana tukuy imaynatachu k'irisqata hap'in; astawanpas, chayqa yanapawanchik pacha allinllamanta kawsayta, kunan pachapi ima chaynataq waqaychasqa kawsayta tarinapaq.

Imataq Necesitanki: 7 P'unchawpa Mikuyta

  • Papa (ch'uñu, morada, amarilla, blanca)
  • Quinoa (puka, yana, ch'umpi)
  • Kañiwa
  • Mais (mote, cancha)
  • Api
  • Lawas (habas, tarwi)
  • Q'uñi (ají)
  • Kiwicha
  • Frutas andinas (mora, sauco, aguaymanto)
  • Sacha tomate

Qallariynin: 7 P'unchaw Mikuy Plan

P'unchaw 1: Papa Yakuwan Qallariy

Ñoqaykuqa papata mikhuniku, payqa urqukunapi wiñayninmi. Kay p'unchawqa, papata mikuyta kallarinchik. Papaqa allinmi, mana astawan k'irisqata hap'inchu. P'unchaypiqa papa sopa mikhusunki, chaymantapas, papa a la huancaína (mana uywa kasqa), chaynataq papa rellena (ch'uqlla). Kayqa yanapasunki pacha allinllamanta mikuyta qallariyta.

0.3
Papa Manta K'irisqa (kg CO2e / kg)
0.15
Ch'uñu Manta K'irisqa (kg CO2e / kg)
Papa sopa, urqu suyupi mikhuna allinmi.
Papa sopa, urqu suyupi mikhuna allinmi.Veg.ac · AI-generated illustration

P'unchaw 2: Quinoa Kallpanchay

Quinoaqa hatun chakra tarpuymi, allinmi proteinayuq chaynataq aminoácidosyuq. Kay p'unchawqa, quinoa sopa, quinoa saltado, chaynataq quinoa fritanga mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.

Mikuykunapa Pacha K'irisqa (kg CO2e / kg)

Queso13.5
Carne de Res60
Quinoa0.5
Papa0.3

Fuente: Our World in Data, 2023

P'unchaw 3: Mais Chaynataq Lawas Tinkuy

Maisqa mikhunanchikmi, chaynataq lawasqa allinmi proteinayuq. Kay p'unchawqa, mote con habas, humitas (mana uywa kasqa), chaynataq pastel de choclo (mana uywa kasqa) mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.

0.2
Mais Manta K'irisqa (kg CO2e / kg)
0.25
Habas Manta K'irisqa (kg CO2e / kg)

P'unchaw 4: Kiwicha Chaynataq Frutas Andinas

Kiwichaqa allinmi, chaynataq frutas andinasqa allinmi vitaminasyuq. Kay p'unchawqa, kiwicha porridge, batidos de frutas andinas, chaynataq ensalada de frutas mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.

P'unchaw 5: Sacha Tomate Chaynataq Hierbas

Sacha tomateqa allinmi, chaynataq hierbasqa allinmi saborniyuq. Kay p'unchawqa, sacha tomate sopa, ensalada con hierbas, chaynataq salsa de sacha tomate mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.

Pacha allinllamanta mikuyqa, urqukunapi kawsayta allinllamanta hap'ispa, allinllamanta llamk'ayta yanapan.

Mama Killa

P'unchaw 6: Tarwi Chaynataq Api

Tarwiqa allinmi proteinayuq, chaynataq apiqa allinmi desayuno mikuna. Kay p'unchawqa, tarwi tortilla, api con kiwicha, chaynataq tarwi guiso mikhusunki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.

Uywa Tarpuy Manta Yaku Wañuchiy (litros / kg)

Carne de Res15,415
Queso6,170
Maíz140
Papa290

Fuente: Poore & Nemecek, Science, 2018

P'unchaw 7: Tukuy Laya Mikuyta Qallariy

Kay p'unchawqa, tukuy laya mikuyta ruwaspa, llamk'ayta astawan llamk'ayta munanki. Papa, quinoa, mais, lawas, kiwicha, frutas andinas, sacha tomate, hierbas, tarwi, api – imaymana mikuyta ruwaspa, llamk'ayta astawan llamk'ayta munanki. Kayqa yanapasunki allinllamanta llamk'ayta, astawanpas chakra allinllamanta llamk'ayta.

Rantiyta Necesitanki: Rantiy Lista

  • Papas (variedad)
  • Quinoa (puka, yana, ch'umpi)
  • Kañiwa
  • Mais (granos, harina)
  • Habas, tarwi
  • Kiwicha
  • Frutas de temporada andinas
  • Sacha tomate
  • Hierbas frescas (muña, paico, hierbaluisa)
  • Aceite vegetal

Imaynatam Kawsayta Allinllamanta Kawsayta

Pachakutiyqa allinllamanta kawsayta allinllamanta hap'ispa, astawanpas llamk'ayta munanki. Ch'uqlla mikuyqa mana tukuy imaynatachu k'irisqata hap'in; astawanpas, chayqa yanapawanchik pacha allinllamanta kawsayta, kunan pachapi ima chaynataq waqaychasqa kawsayta tarinapaq.

Tukuyta Yachay: Astawan Yachay Manta

Frequently asked questions

Ch'uqlla mikuyqa allinllamtaqmi?
Ari, ch'uqlla mikuyqa allinllamtaqmi pacha allinllamanta, uywa allinllamanta, chaynataq runa allinllamanta. Astawanpas, chayqa yanapawanchik allinllamanta kawsayta.
Imaynatam uywa mikuyqa pacha k'irisqata hatunchan?
Uywa tarpuyqa hatunmi pacha k'irisqata hap'in, gas de efecto invernadero (GEI) hatunmi, chaynataq yaku k'irisqa hatunmi. Astawanpas, chayqa yanapawanchik allinllamanta kawsayta.
Papaqa allinllamtaqmi?
Ari, papaqa allinllamtaqmi, mana astawan k'irisqata hap'inchu. Payqa urqukunapi wiñayninmi, chaynataq allinllamanta llamk'ayta yanapan.
Quinoaqa allinllamtaqmi?
Ari, quinoaqa allinllamtaqmi, payqa allinmi proteinayuq chaynataq aminoácidosyuq. Payqa urqukunapi wiñayninmi, chaynataq allinllamanta llamk'ayta yanapan.
Imaynatam pacha allinllamanta kawsayta astawan llamk'ayta munani?
Pacha allinllamanta kawsayta astawan llamk'ayta munanki ch'uqlla mikuyta astawan mikhuspa, localmente rantiyta astawan llamk'ayta munanki, chaynataq chakra allinllamanta llamk'ayta astawan llamk'ayta munanki.

Sources & further reading

  1. Our World in Datahttps://ourworldindata.org/
  2. Poore & Nemecek, Science, 2018https://science.sciencemag.org/content/360/6392/987
  3. FAOhttps://www.fao.org/
  4. IPCChttps://www.ipcc.ch/