Yachay & allin ruway ·

Qañiwa: Runa Simi Chawpinpi Kawsayta Qhawariy

Runa Simi kawsaypi qañiwa imaynatas uywaman qara kasqanmanta, pachamamata qispichisqanmanta, allinta kawsayta tarisqanmanta yachariy.

370 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andes urqukunapi qañiwa tarpuyta ruwasqan warmimanta rikch'a.
Veg.ac · AI-generated illustration

Qañiwa: Runa Simi Kawsaypi Allin Mikhunapuni

Andes suyupi, qañiwaqa unay pacha kawsayninpi allin mikhunata hap'iq. Kunanqa, achkha runakuna uywakuna mana mikhuna kasqanmanta, chaymanta pachamama ima allinta hap'isqanmanta yachachkanku. Qañiwaqa tukuy kaykunata allinta hap'in, chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku.

Uywa Manta Mana Mikhuy

Achkha runakunaqa uywakuna mikhuytaqa allinta hap'iq. Astawanpas, achkha uywakunaqa mana allin kawsayniyuq kasqankuta hap'iq, chayraykutaq pachamamata ima allinta hap'iq. Qañiwaqa mana chay ruwasqantachu hap'in. Chayraykutaq allinmi tukuy runakuna mikhunanku.

100,000,000,000
Achkha uywakuna wañuchisqa
FAOSTAT (2023)
0.1 kg CO2e / kg
Qañiwa tarpuypi CO2 wañuchiy
Our World in Data (2022)

Pachamamata Allinta Hap'iq

Achkha uywakuna mikhuyqa pachamamata nisyuta hap'in. Achkha yaku, tierra, ima wañuchin. Qañiwaqa mana chay ruwasqantachu hap'in. Chayraykutaq allinmi pachamama ima allinta hap'iyta atin. Chaymanta, achkha tarpuykunamantaqa qañiwaqa allinta hap'in, mana nisyuta ima.

Mikhuykunapa CO2 wañuchiyta Qhawariy

Unit: kg CO2e per kg
Uywa karni60 kg CO2e / kg
Qañiwa0.1 kg CO2e / kg
Papa0.2 kg CO2e / kg

Our World in Data (2022) yachayninmanta.

Allin Mikhuy Tukuy Runaq

Qañiwaqa achkha proteinata, imaymanata hap'in. Chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku. Andes suyupi, achkha runakunaqa allinta hap'iq qañiwaqa mana mikhunanku. Chaymanta, achkha runakunaqa allinta hap'iq qañiwaqa mana mikhunanku.

  • Achkha proteinata hap'in.
  • Imaymanata hap'in.
  • Allinmi runakuna mikhunanku.

Qañiwa: Allin Kawsaypaq Yanapaq

Qañiwaqa mana uywakuna mikhuytaqa allinta hap'in. Chaymanta, pachamamata ima allinta hap'in. Tukuy runakunapaq allin mikhunata hap'in, chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku. Kayqa allinmi tukuy runakunapaq, allin kawsaypaq ima.

“Qañiwaqa allinmi uywakuna mana wañuchisqa kasqanrayku, pachamama ima allinta hap'isqanrayku.”

— Runa Simi Yachaqkuna

Runa Simi Kawsaypi Kayallan

Runa Simi kawsaypi, qañiwaqa achkha yachayniyuq. Chaymanta, achkha runakunaqa allinta hap'iq qañiwaqa mana mikhunanku. Kayqa allinmi tukuy runakunapaq, allin kawsaypaq ima. Chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku.

Andes urqukunapi qañiwa tarpuykuna, allin mikhunata hap'iq.
Andes urqukunapi qañiwa tarpuykuna, allin mikhunata hap'iq.Veg.ac · AI-generated illustration

Allin Tarpuyta Atiq

Qañiwaqa allinta hap'in achkha tarpuykunapi. Mana nisyuta ima hap'in. Chayraykutaq allinmi pachamama ima allinta hap'iyta atin. Chaymanta, achkha tarpuykunamantaqa qañiwaqa allinta hap'in, mana nisyuta ima.

2.5 m² / persona
Tierra llamk'ay qañiwaq
EAT-Lancet Commission (2019)
14.5 m² / persona
Tierra llamk'ay uywakunapaq
EAT-Lancet Commission (2019)

Achkha Yaku Mana Tiyqachu

Achkha uywakuna mikhuyqa achkha yakuta hap'in. Qañiwaqa mana chay ruwasqantachu hap'in. Chayraykutaq allinmi pachamama ima allinta hap'iyta atin. Chaymanta, achkha tarpuykunamantaqa qañiwaqa allinta hap'in, mana nisyuta ima.

Mikhuykunapa Yakuta Hap'iyta Qhawariy

Unit: liters per kg
Uywa karni15,415 liters / kg
Qañiwa322 liters / kg
Papa290 liters / kg

Our World in Data (2022) yachayninmanta.

Imaynata Runa Simi Kawsaypi Qañiwa Mikhuyta Atikunki

Qañiwaqa achkha imaymanata hap'in. Chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku. Qañiwaqa achkha imaymanata hap'in, chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku. Kayqa allinmi tukuy runakunapaq, allin kawsaypaq ima.

  • Qañiwa soup.
  • Qañiwa salad.
  • Qañiwa bread.
  • Qañiwa porridge.
Andes urqukunapi warmimanta qañiwa mikunata ruwasqan.
Andes urqukunapi warmimanta qañiwa mikunata ruwasqan.Veg.ac · AI-generated illustration

Allin Kawsaypaq Ruwayta Qallari

Qañiwaqa allinmi uywakuna mana mikhuna kasqanmanta, pachamama ima allinta hap'isqanmanta. Chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku. Kayqa allinmi tukuy runakunapaq, allin kawsaypaq ima. Chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku.

Andes urqukunapi wawakuna qañiwa mikhuyta mikhusqanku.
Andes urqukunapi wawakuna qañiwa mikhuyta mikhusqanku.Veg.ac · AI-generated illustration

Frequently asked questions

Qañiwaqa uywakuna mikhunachu?
Mana, qañiwaqa mana uywakuna mikhunachu. Chayraykutaq allinmi pachamama ima allinta hap'iyta atin.
Imaynatas uywakuna pachamamata hap'in?
Achkha uywakuna mikhuyqa achkha yaku, tierra, ima wañuchin. Chaymanta, achkha CO2 ima wañuchin.
Qañiwaqa imaymanata hap'in?
Ari, qañiwaqa achkha proteinata, imaymanata hap'in. Chayraykutaq allinmi runakuna mikhunanku.
Runa Simi kawsaypi qañiwa imayna?
Runa Simi kawsaypi, qañiwaqa unay pacha kawsayninpi allin mikhunata hap'iq. Kunanqa, achkha runakuna yachachkanku.
Allinmi qañiwa mikhuy?
Ari, qañiwaqa allinmi uywakuna mana wañuchisqa kasqanrayku, pachamama ima allinta hap'isqanrayku.
Imaynata qañiwa tarpuyta atikun?
Qañiwaqa allinta hap'in achkha tarpuykunapi, mana nisyuta ima hap'in. Chayraykutaq allinmi pachamama ima allinta hap'iyta atin.

Sources & further reading

  1. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAOSTAT) — fao.org
  2. Our World in Data — ourworldindata.org
  3. EAT-Lancet Commission — eatforum.org
  4. Nature Food — nature.com/natfood