Cusco Ayllupi Tarwi Misk'i Mikhuy Qhali Kayta Paqarichin

Antikunapa kawsayninpiqa tarwi sutiyuq chaniyuq kawsaymi aswan hatun kallpata runakunaman qun, ima aychamantapas aswan sumaq proteynayuq kaspa. Cusco suyupi, Huaro sutiyuq ayllupi, yachachiqkuna chanta chakra runakuna kuskachakuspa qallariykurqanku huk sumaq llank'ayta: wamrakunapa mikhunankupi baka aychata saqispa, kikin allpankupi wiñaq tarwita churayta qallarirqanku. Kay ruraywanmi rikuchinku imaynatam tarwi mikhuy unquykunata qarqun, kurkuta kallpachan, chanta pachamamanchiktapas uywakunapa qhilli wayranmanta qispichin. Allin yachaykunam sut'inchamun kay kawsayqa mana aychata munaspa runakunata lliwtapuni kawsachiytapis atisqanta.

Unay pachamantarapim ñawpa runakunaqa tarwita (Lupinus mutabilis) hatun yupaychaywan qhawariqku, intiwan k'anchachisqa chawpi urqukunapi tarpuspa. Chaywanpas, kay qhipa watakunapi wakin runakunaqa qullqi mikhuykunata rantiyta munarqanku, baka aychata, waka lichita, chanta hawamanta hamuq sarata mikhuspa. Chaymi ayllukunapi kawsayta pantachirqan: allpakuna ch'akipurqan baka uywakuna k'ulluta k'utusqankurayku, wamrakunataq aniymiyawan unqurqanku, kikin mama pachapa qusqan sumaq kawsaykunata qunqaspa. Huaro ayllupiqa runakuna tantiyakurqanku kutirikuyta ñawpa yachaykunaman, tarwita kikin mikhunankupaq wiñachispa.

Ñawpa kawsay: Imaraykum tarwi chinkapuyta qallarirqan

Huaro llaqtapiqa 2018 watapi manaraq kay llamk'ay qallarichkaptin, wamrakunapa mikhunankuqa llumpayta hawamanta rantimusqa aychapi sarapipas sayasqa karqan. Llapa ayllukunam qullqinkuta tukurqanku baka aychata rantispa, yuyaspa chaymi wamrata kallpachanqa nispa; ichaqa manam chhaynachu karqan. Wamrakunaqa k'aspichasqa, aniymiyayuq, mana yachay wasipi uyariy atiqmi rikurirqanku. Chaymantapas, urqukunapi baka mirachiyqa sallqa allpakunata t'uruyachirqan, ichu kawsaykunata chinkachispa yakutapas pisiyachirqan. Kay pachapiqa runakuna manam yacharqankuchu Lupinus mutabilis nisqa tarwiqa baka aychamanta kimsa kuti aswan kallpayuq kasqanta.

Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura (FAO) sutiyuq hatun tantanakuymi 2021 watapi yachachirqan: Antikunapi tarwi kawsayqa chinkasqa hina kachkan runakuna hawamanta hamuq mikhuykunata alabasqankurayku. Kay chinkayqa manam mikhuyllatachu llakichirqan, allpatapas k'irirqanmi. Baka uywakunaqa achka metano sutiyuq qhilli wayratam paqarichinku, yakutapas llimp'itapuni ukyanku. Huk kilo baka aychata ruranapaqqa 15,000 litru yaku mañakun, chaykamataq tarwiqa paray wayrallawan wiñan, kikin allpaman samayta kutichispa. Chayta qhawarispanmi Huaro ayllu tantiyakurqan kawsayninta tikrayta.

Imataq tikrakurqan: Tarwi kallpachasqa ayllupi

2020 watamanta 2023 watakama, Huaro ayllupi yachay wasikuna, chakra kamayuqkuna, chanta mamakuna hukllachakurqanku. Qallariypiqa, wamrakunapa mikhunankupi baka aycha churayta tukuchirqanku, aswanpas tarwi lawata, tarwi pesqeta, chanta tarwi hank'ata wayk'uyta qallarirqanku. Mamakunatam yachachirqanku imaynatam tarwita ch'illpiy chanta lloqlliy (desamargado) ruranata, maypachachus alcaloides nisqa q'atqi kaqninkunata mayllu yakuwan chinkachinku. Chay qhali yakuwan mayllasqa tarwiqa misk'illaña, llamp'u kawsayman tukupurqan, wamrakunapaq sumaq gustuman chayaspa.

Kay tikrakuyqa chakra allpakunapipas hatun kutiyta paqarichirqan. Chakra kamayuqkunaqa baka uywayta pisiyachispa, kikin allpankupi tarwita tarpuyta qallarirqanku papa tarpuywan chakruchispa. Tarwipa saphinqa Rhizobium sutiyuq kawsaykunawan kuska allpaman nitrohinuta churan, chaymi qhipa wataman papa tarpusqaqa llimp'itapuni rururqan, mana ima chimiku abunotapas rantispalla. Ayllu runakunaqa qullqitapas waqaycharqanku, pachamamata mana sarunchaspalla kikin allpamanta mikhunata huqarispa.

Rikukusqanman hina, Centro de Salud Huaro nisqapa willasqanpiqa, wamrakunapa aniymiyanqa 46%-manta 18%-kama urmaykurqan kimsalla watapi. Wamrakunapa yawarninpi hemoglobina nisqa wicharirqan, manataq aychata mikhuptinkupas. Kay ruraymi sut'ita rikuchin: aychaqa manam kanchu sapallan proteyna quq; tarwip qusqan kawsayqa kurkuta kallpachan, umata k'ancharichin, chanta llapa kurkupa murunkunata allichan. Chakra allpakunapipas, Universidad Nacional San Antonio Abad del Cusco (UNSAAC) yachay wasipa qhawarisqanpiqa, 140 kilo nitrohinu sapa hectáreapi mirakurqan tarwipa saphanpi llamk'aq kawsaykunarayku.

Imaynatam rurakurqan: Tarwi yapuywan mikhuy mast'ariy

Huaro ayllupi kawsay allinchayqa manam huk p'unchawllapichu hunt'akurqan. Ayllu kamachiqkuna, mamakuna, yachachiqkuna kuskachakuspa purirqanku huk sumaq ñanta qatipaspa. Qallariypiqa wakin runakuna iskayarqanku, yuyaspa aycha mana kaptinqa wamra pisipapunqa nispa; chaymi yachaykuna mast'ariywan llapa yuyaykunata k'ancharichirqan. Chaymantapas chakra runakunaman allin tarwi murukunata qusqanku, imaynatam tarpunata yachachispa. Kaypi qillqasqa kachkan imaynatam kay llamk'ayqa purirqan:

1. Ayllupi tarwi muru huñunakuy: Chakra kamayuqkuna ñawpa sumaq tarwi murukunata huñurqanku, kikin llaqtapi tarpunankupaq.
2. Q'atqi chinkachiy yachay wasikuna: Mamakunata yachachirqanku kinsa p'unchaw mayupi tarwita maylliyta, chay alcaloide sutiyuq q'atqinta llimp'ita hurqunankupaq.
3. Yachay wasipi mikhuna tikray: Qali Warma programawan rimanakuspa, baka aychata qarquspa tarwi t'antata, tarwi lawata sapa paqarin wamrakunaman qallarirqanku.
4. Allpa muyuchiy (rotación de cultivos): Tarwita tarpurqanku papa kawsaypa qhipanta, chaynapi allpa nitrohinuta chaskinanpaq.
5. Qhali kay tupuy sapa killa: Puestos de salud nisqapi yawar tupuyta rurarqanku, wamrakunapa kallpan imayna wiñasqanta qhawanankupaq.

Kay llamk'aypiqa yaku maylliy kaqpas allintam qhawarikurqan. Alcaloide hurqusqa yakutaqa manam mayuman wisch'urqankuchu; chay yakutaqa chakrapi pampa k'uychikunapaq, kurukunata qarqunapaq sut'ichispa llamk'achirqanku. Kay hinatam tarwi kawsayqa tukuy ima kaqpipas kawsayta qun: murunqa runapaq mikhuna, yakuntaq yurakunata waqaychaq hampiman tukupun. Ayllu runakunaqa rikurqanku manaña qullqita gastaspa veneno nisqa hampikunata rantinankuchu karqan chakrankupaq.

“Tarwi mikhuyqa manam wamrakunallatachu kallpachan, kikin pachamamanchiktapas samachinmi, uywakunata mana wañuchispa kawsayninchikta takyachispa.”

Chaymantapas, ayllupi warmikunam qullqi haykuyta paqarichirqanku. Tarwita hak'uman kutaspa, sumaq t'antakunata, kachiyuq hank'akunata ruraspam qhatukunaman aparqanku Cusco llaqtakama. Chaywanmi qullqita aylluman kutichimurqanku. Runakunaqa rikurqanku mana uywa wañuchiychu qhapaq kayta apamun, aswanpas mama allpawan kuskachakuspa yurakunata tarpuspa kawsayqa kawsayllatapuni mirachisqanta.

Lluqsiykuna: Tarwip kawsaypi qhali kaypi k'anchariynin

Kimsantin wata qhipaman, Huaro ayllupa kawsayninqa lliphipipiqmi tukupurqan. Wamrakunapa yachay wasipi atisqankuqa yapakurqanmi; manañam puñuywan intusqachu karqanku, aswanpas llalliqmi rikurirqanku pukllaypipas yachaypipas. Instituto Nacional de Salud del Perú (INS) 2023 watapi qhawarirqan imaynatam tarwi mikhuq wamrakunapa kurkunpi hierro nisqa allinta hap'ipakusqan, tarwipi tiyaq vitamina C chanta allin aminoácidos nisqakunarayku. Chaykunaqa aychapi kaq fierromantaqa mana ima unquytapas apamunchu, kurkupaq llimp'i chuya kallpata quspa.

Hawa qhawarisqa chart nisqapi sut'ita rikukun: tarwipa proteynanqa 44 gramom sapa pachak gramopi, baka aychapa 26 gramonta llallispapuni. Kinuwapas saramantapas aswan hatunmi. Chaymi rikuchin Antikunapa kawsayninqa manam pisisqachu kasqa, aswanpas teqsimuyuntinpi lliwmanta aswan kallpasapa kawsaykunatam charikun. Nature Food sutiyuq yachay p'anqapi 2023 watapi llimp'itapuni sut'incharqanku: yurakunamanta proteyna mikhuyqa runapa kurkuntapas unay kawsayman aypachin, kurkupa sirk'ankunatapas mana lliphi wirawan wichq'aspa.

Pachamamapa kawsayninpipas lluqsiykunaqa llimp'i sumaqmi karqan. Huaro ayllupiqa yaku ch'akiy pachakunapipas tarwiqa mana wañuspa wiñarqan. Kay urapi chart sut'ita rikuchin imaynatam baka aychaqa 15,400 litru yakuta tukuchin huk kilollapaq, tarwitaq 950 litrullata munan. Kayqa 16 kuti aswan pisi yakum. Chaymantapas, urqukunamanta baka uywakunata pisiyachiptinku, Antikunapa ichun, quchankuna, sallqa uywakuna ima kutirimurqanku. Pachamamapa k'irisqa kurkunmi qhaliyaripurqan yurakunapa kallpanwan.

Kay willakuykunaqa rikuchinmi imaynatam kawsaytikrayqa llapa aylluta k'ancharichin. Manam wamrakunallachu allin mikhusqa rikurirqanku, chakra runakunapas qullqinkuta waqaycharqanku, 42%-ta aycha manaña rantispalla waqaychaspa. UGEL Quispicanchi nisqapa willasqanpiqa, wamrakunapa yachay wasipi llalliq kayninqa 35%-pi wicharirqan. Chaykunaqa llapallanmi tarwi mikhuyrayku paqarimurqan, Antikunapa kikin yachayninta hatunchaspa.

Hukkunapaq yachachikuy: Imaynatam tarwiwan kawsayta allinchasunman

Huaro ayllupa kawsasqanqa lliw teqsimuyuntinpi kaq runakunapaqmi sumaq k'anchay. Huk llaqtakunapas kay ñanta qatipayta atinkumanmi. Qallarinapaqqa, manam hatun qullqichu mañakun; aswanpas ayllupa rimaynillan, ñawpa yachaykunata yupaychay, kikin allpapi wiñaq kawsaykunapi iñiymi munasqa. Uywa mirachiymi pachamamata k'irin, qhilli wayrata paqarichin, yakutapas tukuchin; chaykunataqa yurakunallam samachiyta atin. Tarwi kawsayqa manam ñawpa pachallapichu kakurqan, aswanpas hamuq pachapa kawsayninmi.

• Aychata saqiyqa mana sasachu: Tarwip proteynanqa kurkupa mañakusqanta hunt'apuni qurpachan.
• Pachamama waqaychay: Uywa aycha manaña mikhusqa kaptinqa, urqukunapi yaku manam chinkanchu.
• Qullqi qispichiy: Kikin tarpusqata mikhuspa ayllukuna manaña hawamanta qullqita wisch'unkuchu.
• Llaqtapa kikin kaynin: Ñawpa kawsaykunata yupaychaspa ayllukuna kallpachasqa takyanku.

Tukuypaqqa, kay Cusco suyupi qhawarisqa yachayqa rikuchinmi imaynatam tarwi mikhuy runapa kurkunpipas, allpapipas, ayllupipas kusikuyta paqarichin. Uywakunata mana wañuchispa, allpata mana chimikukunawan waqllichispa, kikin Antikunapa sunqunmanta paqarimuq tarwi kawsaywanmi runaqa wiñay qhali kawsayta tarinman. Chaymi pachamamapa siminqa rimawanchik: kawsayqa tarpusqanchikpim kachkan, manam uywa k'iriyllapichu.