Tarwi valor nutricional: Cheqaq chanin

Tarwi valor nutricional nisqaqa lliw yura mikhuykunamanta aswan sumaqmi, sapa pachak gramopi 44 gramo proteínata qowaspanchik, ichaqa qhatukunapiqa sapa kilo pusaq solesllapim rantikun. Waka aychaqa kimsa chunka solesmanraqmi chayan, chaywanpas uywa aychapa cheqaq chaninqa manam chay qolqellachu: pachamamatam chinkachichkan, ununchiktataqmi tukuchkan. Antikunapi wiñaq tarwi (Lupinus mutabilis) nisqaqa manam mikhuynillachu, aswanpas hallp'apa hampinmi, maypichus uywa uywayqa q'ala urqukunallata puchukachin. Kay qillqasqapiqa yachasunmi hayk'atapunim mikhuykuna cheqaqta chaninchakunku, qhatupi qhawasqa chaninmanta qallarispa, pakasqa ñak'ariykunata unanchaspa.

Qhatu chanin

Qhatukunapi mikhuy rantikuypiqa qolqellatam qhawanchik, manataqmi imaynatas chay mikhuy paqarimusqanta tapukunchikchu. Qosqopi, Puno suyupi, Wankawillkapipas, ch'aki tarwitaqa pusaq solesllapim sapa kilota rantiyta atinchik, t'impusqa ch'illpisqatañataq chunka solesllapi. Waka aychataqmi sapa kilo iskay chunka pusaqniyoq solespi kachkan, aswan qolqepaq, runakunataq 'aswan kallpayoqmi' nispa umankupi hap'inku. Ichaqa chay chaninqa llullakusqam; manam rikuchinchu hayk'ataq kawsay chinkachisqanmanta, hayk'a chakra allpataq wañusqanmanta.

Instituto Nacional de Innovación Agraria (INIA) nisqam 2022 watapi willakurqan tarwipa kawsayninta mirachiyqa pisilla qolqeta munasqanta, warmikunapa makinpi chakra llank'ay aswanta takyasqanrayku. Chaywanpas, waka uywaqkunaqa qollqetam chaskinku gobiernomanta hinaspa hatun ruruchiqkunamanta, pastureo nisqapaq hallp'ata qusqa kanku, chaymi aychapa chaninqa mana llimp'ikunchu mayna kashasqanman hina. Chayraykum runaqa pantasqa yuyaywan waka aychata rantin, 'kaymi aswan allin' nispa, cheqaqpiqa tarwim aswan qhali, mana pipas yanapachkaptinlla qhatupi k'anchariq.

Pakasqa chanikuna

Uywa aychata ruruchiyqa manam chakrapi tarpuy hinallachu; chaypiqa pakasqa chanikunam ancha llumpayta kachkan, mayqintachus qhatuqa mana qillqanchu. Waka uywayqa wayra pachatam q'oñichin metano nisqa wapsiwan, qachu sach'akunatam qolluchin, hinallataq mayukunata wanu t'aqawan mapachin. Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura (FAO) 2021 watapi qillqasqanpi sut'inchamun: uywa aycha ruwaymi lliw runapa wapsi kacharisqanmanta chunka tawayoq t'aqanta (14.5%) paqarichimun. Kay waqlliypa chanintaqa manam aycha rantiqchu pagan, aswanpas llapa kawsaymi chakikuywan, unquykunawan, llasaq paraman tukusqanwan pagan.

Uywa uywayqa manam allpallatachu waqllichin, aswanpas ununchiktam ch'akichin. Water Footprint Network willasqanman hina, sapa kilo waka aychata paqarichinapaqqa chunka pichqayoq waranqa tawa pachak (15,400) litro unum usukun, alfa-alfata qarpanapaq wakakunata ukyachinapaqwan. Tarwitaqmi para unullawan wiñan, Antikunapa k'itinkunapi kawsaspa sapa kilopaq kinsapachak litrollata munan. Chay unuta usuchisqankumantaqa manam aycha ruruchiqkuna imatapas pagankuchu; ayllunchikkunapa unu pukyunkunam ch'akipun, challwakunapa mayunkunam qhilliyapun.

Pitaq mayqenta pagan

Icha, ¿pim kay lliw chinkachisqa qullqita qun? Aycha rantiq runa qhatuman rispa iskay chunka pusaqniyuq solesta quspanqa, 'ñam tukuyta pagarqaniña' nispan yuyan. Chayqa manam cheqaqchu: lliw ayllukunam, sallqa pacham, qhipa wiñay runakunam chay puchu chanintaqa cuerponkuwan, qolqenkuwan pagananku kachkan. Chakrayoq runakunaqa manam kikin chanintachu chaskinku allpata waqllichiqkunawan tupachisqaqa, aycha ruruchiqkunataqmi hatun yanapakuykunata chaskinku.

• Ayllupi chakra llamk'aqkuna: Allpanku usupusqanraykum, yaku ch'akipusqanraykum wakchayaypi qhipanku, aycha uywaqkunataq lliw yakuta hap'ikapunku.
• Qhali kay wasikuna (MINSA): Waka aycha llumpay mikhusqankuraykum sonqo unquykuna, yawar wirayay, ch'unchul kánser nisqakuna mirarimun, chay hampinapaqtaqmi llapa runapa qullqin usun.
• Sallqa Pachamama: Urqukunapi kawsay, tarukakuna, wishkachakuna, phuyu pukyukunapas chinkapunmi wakakunapaq pasto k'iti kicharisqankurayku.
• Qhipa wiñay wawakuna: Paykunam ch'aki hallp'ata chaskinqaku, yaku mana aypaqta, rit'i urqukuna chullusqanta ima, kunan pacha mikhuy qulluchiqkunapa huchanmanta.

Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) nisqa 2022 watapi sut'ita nirqan: yurakunata aswanta mikhuyqa wayra pacha q'oñikuymanta qispichiytam apamunman. Ayllunchikkunapiqa waka aychata qhapaq kaywan pantachinku, chayraykutaqmi kikin runanchik pisi kallpa mikhuykunata rantikun, tarwitaq qhipaman qarasqa qhipakun. Ichaqa chay ayllu warmikunam tarwi kawsayta waqaychanku, mana unuta tukuspa, allpata kawsarichispa, paykunam cheqaq kawsaypa chaninta amachachkanku mana mayqan qhatupa k'ancharisqanwan.

Tarwi valor nutricional: Yura mikhuykunawan uywa aychawan tupachiy

Tarwi valor nutricional nisqata sumaqta t'aqwispaqa, sut'itam rikunki kay ch'ulla muru waka aychata atipasqanta. Sapa 100 gramo tarwipiqa 44 gramo proteínam kachkan, waka aychapitaq iskay chunka iskayniyoq (22g) gramollam; chaymantapas tarwipiqa manam kanchu colesterol nisqa llumpay wira sonqota wañuchiq. Aswanpas tarwiqa apamunmi ácido linoleico (Omega-3, Omega-6) nisqa allin wirakunata, hinallataq calcio nisqata waka lechemanta pichqa kuti aswanta. Chaymi tarwiqa manam 'aycha rantillachu', aswanpas aychamanta aswan sumaq mikhunam, cuerpopaqpas allin, kawsay pachapaqpas ch'uya.

Tarwipa huknin sumaq kayninqa alcaloides nisqa q'apya kaqninkunatam mayllaywan hurqunchik; chay llimp'isqa tarwitam 'chocho' sutiwan mikhunchik. Kay purificación nisqa ruwayqa manam sasachu, mayu unupi icha wasi yakupi pichqa punchaw churanallam, chaymantataqmi llapa kallpan k'ancharin. Universidad Nacional Agraria La Molina nisqam yachachin tarwipi tawa chunka pichqayuq aminoácidos esenciales nisqakuna kasqanta, aychapi tarisqanchik kikinlla, ichaqa mana ima animalta ñak'arichispa, mana ima kawsaytapas sipispa paqarichisqa.

• Metionina hinallataq Lisina: Tarwiqa kay kurupa kallpanchanan aminoácidokunatam hunt'asqata qowanchik, sara mikhuykunawan kuskachaspaqa hunt'asqa kallpam.
• Calcio nisqa tullu sinchiyachiq: Sapa 100 gramopi 480 miligramo calcion kachkan, waka michiymanta chaskisqa lechemanta kimsa kuti aswan hatun.
• Hierro yawarchaq: Waka aycha hinallam yawarta qhaliyanachin, mana anemia unquywan hap'ichikunapaq allin.
• Cero Colesterol: Yura mikhuy kasqanrayku, sirk'akunata manam wisq'anchu, yawar p'ikwiyta allinllapi waqaychan.

Imataq t'ikrakunman cheqaq chanita churaspa

Sichus qhatupi cheqaq chanita churachwan —unuta waqllichisqankumanta, hallp'ata q'olochisqankumanta, kawsay chinkachisqankumanta aycha ruruchiqkunaman cobranman— waka aychapa chaninqa sapa kilo pusaq chunka solesmanraqmi wisq'akunman. Chayta ruwaptinchikqa manañam pipas wakata uywayta munanmanchu; tarwitaqmi, Pachamamata kawsarichisqanrayku, sapa kilo kinsalla solespi rantikunman, gobiernopa alabayninwan. EAT-Lancet Commission 2019 watapi sut'inchasqan hina, pacha t'ikray mikhunanchikqa yura mikhuykunallam, maypichus tarwi hina kawsaykuna lliw llaktakunata amachanman unquymanta ch'akikuymantawan.

• Ayllu qhatukunapi tarwita sapa punchaw mikhuy: Aychata rantinanchikpaq qolqeta qunamantaqa, chakra runapa tarwisqan muruta rantisunchik.
• Gobiernopa mikhuyninpi tarwita churana: Qali Warma hinallataq yachay wasikunapi aycha rantita tarwiman t'ikrana, wawanchikkunapa umanta kawsaynintapas amachaspa.
• Uywa aychapa wanu kachariyninta manachana: Chakra allpata waka kacharisqamanta qispichispa, papata, kinuwata, tarwita yapamanta tarpuy.
• Yura mikhuyta kawsayninchikman kutichimuna: Ñawpa inka awkinchikpa mikhusqan yachayta yupaychaspa, animal ñak'arichiyta tukuchina.

Tarwi mikhuyqa manam ch'ulla mikhuyllachu, aswanpas kawsaypa amachayninmi, llapa unquykunapapas chinkachiyninmi. Cheqaq chaninmanta rimaspaqa, yuyarinanchikmi: sapa kuti tarwita mikhuspaqa manam cuerpunchillatachu kallpachanchik, aswanpas yaku pukyukunatam amachanchik, urqukunatam kawsarichinchik, hinallataq lliw uywakunapa kawsaynintapas yupaychanchik. Pachamamaqa manam ch'aki allpachu, kawsay quq maman chikmi, tarwitaqmi chay mamapa sumaq qori sonqon.

“Tarwi valor nutricional nisqaqa manam qolqellapichu tupukun: sapa murupiqa Pachamamapa qhali kawsayninmi pakisqa kachkan, maypichus aychaqa wañuyllatam saqewanchik.”