Wachuypa Sasa Balansnin
Ayllu ukhupi tarpuykunaq Sasa Balansnin: Runa Simi simikunapi tarpuyninchikpa ancha-ancha valornin.

Ayllu ukhupi tarpuyqa manam mikhuyllachu, aswanpas kawsayniykuq kawsayninmi, maypichus papa, quinoa, hinallataq kañiwa hina mikhuykunaqa kawsayninchikta kallpachan. Kay tarpuykunaqa kawsay qispichiypi ancha chaniyuqmi, chaymi 'Wachuypa Sasa Balansnin' nisqaqa, imaynata tarpuykuna allpata, yakuta, hinallataq wayra pachata sasachachkan chayta qawachin. IPCC nisqapa 2019 watapi qillqasqanman hinaqa, allpa llamkachiypa sasachakuyninkunaqa pacha kuyuypa yapakusqanwanmi tupan, chaymi ayllukunapi tarpuykunata allinta kamachiyqa ancha chaniyuq. Kay qawarinaqa yachachinmi, imaynatachus kikin ayllu ukhupi allin tarpuykuna kawsayta allichanman, manataq allpata qachachaspa. FAO nisqapa yachachisqanman hinaqa, sapa ayllu ukhupi tarpuykunaqa kawsay qispichiyta allichan, chaymi mikhuykuna kikin allpamanta hurqusqa kachkan. Chayrayku, kay qillqasqaqa yanapakunmi imaynatachus mikhuykunata allinta akllayta, hinallataq imaynata tarpuyninchikta allinchanapaq, kayqa tukuy runakunapaqmi, mikhuykuna kawsayninchikpi allin kachun nispa. Ahinataq, kay tarpuykunaqa yachayniyuqmi kanku, imaynam allpaman qullpa mikhuyta quspa, mana imatapas qachachaspa kawsayta mirachiy. Kayqa manam qullqillachu, aswanpas ayllunchikpa kawsaynin, chaymi sapa ayllu ukhupi, mikhuykunata rurayqa allin kawsaypa qallariynin, mikhuykuna kawsayninchikpi allin kachun nispa. Kay yachayqa, kawsayninchikta allichanapaq, hinallataq allpata kawsachinapaq, sapa runapa yachayninmi. Kaypiqa, yachanchikmi imaynatachus kawsayniyuq mikhuykuna, ahinataq kachki, allpata mana qachachaspa, kawsayta mirachiyta atin. Kayqa allpata waqaychan, hinallataq qispichin mikhuykunata, mayqinchus ayllunchikpa kawsayninta yanapan, chaymi kay tarpuykunaqa kawsay qispichiypi ancha chaniyuq, sapa runapa kawsayninta allichanapaq, hinallataq allpata kawsachinapaq.
Chawpi Balansnin: Tarpuypa Tukuy Imayna Kasqan
Mana Rikusqa Kostunkuna: Uywakunata Llamkachiq Tarpuy
Uywakunata llamkachiq tarpuyqa, qullqi ukhupi mana rikusqa kostukunayuqmi, chaytaqa 'externalities' nispa ninku. Kayqa manam mikhuy rantiypichu qawarikun, aswanpas allpata, yakuta, hinallataq wayra pachata qachachasqanpi. FAO nisqapa 2013 watapi rurasqan yachayman hinaqa, uywakuna uywayqa pachantinpi wayra pacha qachachaypa kimsa chunka kimsa (33%) kuskanninmi kachkan. Kay kostukunaqa manam uywa kachaqkunallapachu, aswanpas tukuy runakunam paykuchikunchik, imaynam allpapis ch’akiqtin, yakupis qachachasqa kaptin. Imaynam qamkuna riqsinkichik, uywakunata uywanapaqqa achkha allpam kachkan, chaymi achkha sachakunata kuchuspa allpata qachachanku. Kay sasachakuynikunaqa manam musuqchu, aswanpas kunan pachaqa aswan hatunmi kachkan, chaymi 'Wachuypa Sasa Balansnin' nisqaqa yuyaychawanchik, imaynatachus tarpuykunapi uywakunata manaña llamkachiypa allinninkunata qawarinapaq. Kayqa manam qullqillachu, aswanpas kawsayniykuq allin kawsayninmi, maypichus tukuy runakuna allin yakuta, allin kawsayta chaskiyta atinanchikpaq. Kunan pachaqa, achkha ayllukunaqa mikhuykuna ruraypi, uywakunamanta t’aqakuspa, kikin allpamanta ruraykunata akllachkanku. Kayqa kawsayninchikta, allpata, hinallataq pachata allichan, chaymi kay yachayqa ancha chaniyuq, sapa ayllu ukhupi allin kawsayta chaskiyta atinapaq. Kaykunaqa, mikhuykunata ruraypi, kikin allpamanta ruraykunata akllayqa, ayllunchikpa kawsayninta, hinallataq allpata kawsachin. Kayqa manam mikhuyllachu, aswanpas kawsayniykuq allin kawsayninmi, maypichus tukuy runakuna allin yakuta, allin kawsayta chaskiyta atinanchikpaq, kayqa sapa ayllu ukhupi, kawsayta allichanapaq, hinallataq allpata kawsachinapaq.
Uywakunata Llamkachiq Tarpuypa Qamucha Ekwivalente
Estimado basado en datos de Our World in Data (2020) y estudios locales de impacto ambiental.
Yaku Kuyuchiy
Uywakunata uywayqa ancha achkha yakutam chinkachin, chaymi kayqa allpata llamkachiq tarpuykunamanta aswan sasa. Water Footprint Network nisqapa yachachisqanman hinaqa, huk kilo aychata ruranapaqqa waranqa waranqa litru yakukunam chinkachikun, chayqa manam kikin aychallapichu, aswanpas uywakunapa mikhunanta ruranapaqpis achkha yaku kachkan. Kayqa ancha sasam, imaynam urqukunapi yakunchik pisiyakuchkan, chaymi yaku kuyuchiyqa ancha chaniyuq. Urqukunapi kawsayqa yakumanta kachkan, chaymi yaku mana kaptinqa kawsaypis sasachakun. UNESCO nisqapa 2021 watapi rurasqan yachayman hinaqa, yakuta allinta waqaychayqa manam akllayllachu, aswanpas kawsayta qispichinapaqmi. Kay 'Wachuypa Sasa Balansnin' yuyaychawanchik, imaynatachus tarpuykunapi yakuta allinta llamkachiypa chaniyninta. Sapa ayllu ukhupi, yakutaqa allinta waqaychananchikmi, manataq uywakunallapaqchu, aswanpas kawsayninchikpaq, mikhuykuna kawsay qispichiyta allichanapaq. Chayrayku, yakuta waqaychayqa manam kikin yaku waqaychayllachu, aswanpas kawsayta qispichinapaq, allin kawsayta chaskiyta atinanchikpaq. Kayqa yachachinmi, imaynatachus tarpuykunapi yakuta allinta llamkachiypa chaniyninta, hinallataq imaynatachus kikin allpamanta ruraykuna yakuta waqaychayta atin, kayqa sapa ayllu ukhupi, kawsayta allichanapaq, hinallataq yaku mana chinkananpaq, tukuy runakuna allin kawsayta chaskiyta atinanchikpaq. Kay yachayqa, kawsayninchikta allichanapaq, hinallataq allpata kawsachinapaq, sapa runapa yachayninmi, yakuta waqaychayqa manam kikin yaku waqaychayllachu, aswanpas kawsayta qispichinapaq, allin kawsayta chaskiyta atinanchikpaq, kayqa sapa ayllu ukhupi, kawsayta allichanapaq.
Pikunataq Paykuchikun?
- Tarpuykuna: Allinpakusqanchik allpata, yakuta ima dañachkasqanqa tukuy runakunam paykuchikunanku.
- Ayllukuna: Mana allinpakusqanchik allpata, yakuta ima dañachkasqanqa, familiakunapa familiakunaqmi paykuchikunanku.
- Qamuchata llamkachiqkunata hapiqkuna: Chaykunanqa tukuy runakunam, imaynataq qamuchata llamkachiqkunata hapiqkuna, paykuchikunanku.
- Kawsaykuna: Mana allinta waqaychasqanchik kawsaykuna, chaytaqa tukuy runakunam paykuchikunanku.
Plantamanta Mikuyta Qawarispa
Plantamanta hamuq mikhuykunaqa manam sapaq yuyayllachu, aswanpas kawsayninchikpa kawsayninmi. FAO (Food and Agriculture Organization) nisqapa yachachisqanman hina, plantakunamanta hamuq mikhuykunaqa aswan pisi yakuta hinaspa allpata apaykachanku uywakuna uywaymantaqa, chaymi kaykunaqa allin kanku pachamama allinyananpaq. Runa simi rimaq ayllunchikpiqa, papa, quinoa, kañiwa, chaymanta tarwi tarpuykunaqa kawsay qoykuq kanku, chaykunata mikuyqa cuerponchikpaqmi aswan allin, imaraykuchus kaykunaqa manam ancha qamuchatachu (carbono) hawaman kachanku. Ayllunchikpiqa, kay tarpuykunawan kawsayqa manam mikhuyllachu, aswanpas kawsaykunaq allin kayninmi, imaraykuchus kaykunaqa manam ancha qullqipichu tarinchik, chaymi familiakunaqa aswan allin kawsayta hapinku. Kay tarpuykunata mirachiyqa, manam mikhuyllachu, aswanpas allpanchikta, yakunchikta hinaspa kawsayninchikta qispichiymi. Sapa ayllu ukhupi kay tarpuykunata mirachiyqa, kawsayta allinyachiq hinaspa pachamamanchikta waqaychaq ancha chaninniyuq ruway kan. Kay tarpuykunataqa rurunchikmanta, kawsaymanta, hinaspa allpanchikpa kawsayninmanta yuyaykuspa, aswan allin kawsayta tarinchik. Chaymi, chay mikhuykunata tarpuspaqa, manam mikhuyllatachu mirachinchik, aswanpas kawsayninchikpa qispichiynintam, chaymi llapanchikpaq allin kawsayta apamun. Kayqa llapa ayllu ukhupi kawsayta allinyachiq hinaspa pachamamanchikta waqaychaq ancha chaninniyuq ruway kan, chaymi llapanchikpaq allin kawsayta apamun. Kunan pachapiqa, mikhuykuna rantinapaqqa manam qullqillatachu qawanchik, aswanpas yachanchikmi imaynata kay tarpuykuna ayllunchikpa qispichiyninta hinaspa pachamamaq kawsayninta yanapachkan, chaymi kay tarpuykunaqa kawsayninchikpa kawsayninmi.
Qamucha Ekwivalente: Plantamanta Mikuy vs. Uywakunata Llamkachiq Mikuy
Basado en datos de Poore & Nemecek, Science (2018) y Our World in Data (2020).
Imataq Wakichikunman Sasa Balansninwan?
Tarpuyqa Mana Tukuy Imata Qawachinchu
“Tarpuypa tukuy imayna kasqantaqa mana tukuy runakuna yachanchu. Chaymi, 'Wachuypa Sasa Balansnin' nisqaqa, tarpuykuna imaynata allinta yanapasqanta, chaynataq imaynata allpata, yakuta, qamuchata ima dañachkan qawachin.”
Chaypa Rantimantaqa Imataq Tarparisun?
Ayllu ukhupi tarpuyqa manam mikhuyllachu, aswanpas kawsayniykuq kawsayninmi, chaymi llapa runa yachananchik imaynata kaykuna pachamamanchikta yanapachkan. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) nisqapa yachachisqanman hina, mikhuykunaq hinaspa pachamamaq chawpinpiqa sasa balansmi kachkan, chaymi kay 'Wachuypa Sasa Balansnin' yuyaychayqa ancha chaninniyuq. Papa, quinoa, kañiwa, hinaspa huk tarpuykunaqa kawsayniykuq kallpanmi, chaymi chaykunata mirachiyqa aswan allin kawsayta apamun. Kay yuyaychayqa qawachinmi imaynata tarpuykuna allpata, yakuta, hinaspa qamuchata allinyachiyta atisqanchikta. Kunan pachapiqa, runakunaqa manam yachanchikchu imaynata kay tarpuykuna pachamamanchikta yanapachkan, chaymi kay yachayqa ancha chaninniyuq. Kayqa manam mikhuyllachu, aswanpas pachamamanchikta waqaychaymi, imaraykuchus allin tarpuyqa yaku waqaychayta, allpa allinyachiyta, hinaspa qamuchata pisiyachiyta atin. Kay yachayqa llapa ayllukunapaqmi, imaynatachus mikhuyta allichanapaq hinaspa pachamamanchikta qispichinapaq, chaymi kayqa ancha chaninniyuq yachay, imaraykuchus kaykunaqa kawsayniykuq kawsayninmi hinaspa pachamamanchikpa kawsayninmi. Kay tarpuykunata mirachispaqa, pachamamaq kawsayninmanta yuyaykuspa, aswan allin kawsayta tarinchik, chaymi kay tarpuykunaqa ancha chaninniyuq kawsayniykuq kawsayninmi hinaspa pachamamanchikpa kawsayninmi. Kay tarpuykunataqa rurunchikmanta, kawsaymanta, hinaspa allpanchikpa kawsayninmanta yuyaykuspa, aswan allin kawsayta tarinchik. Chaymi, kay tarpuykunata mirachispaqa, manam mikhuyllatachu mirachinchik, aswanpas kawsayninchikpa qispichiynintam, chaymi llapanchikpaq allin kawsayta apamun. Kayqa llapa ayllu ukhupi kawsayta allinyachiq hinaspa pachamamanchikta waqaychaq ancha chaninniyuq ruway kan, chaymi llapanchikpaq allin kawsayta apamun.

Kutimuq tapukuykuna
Imataq "Wachuypa Sasa Balansnin"?
Imataq uywakunata llamkachiq tarpuypa kostun?
Imataq allinta yanapan tarpuyta allichanapaq?
Imaynataq papa, quinoa, kañiwa allinta yanapan?
Imataq "externalities" nisqa?
Imataq familiakuna imaynata allinta mikuyta allichan?
Pukyukuna & astawan ñawpaqman leey
- Our World in Data — https://ourworldindata.org/
- Poore & Nemecek, Science (2018) — Science Journal
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — https://www.fao.org/