Yaku Ch'aqchay: Kawsay Riqchariy Pakta
Ñawpa pachamanta kunankama, yaku ch'aqchaymi allin kawsayta hark'an, allpamanta yaku takaqkunata wañuchispa.
Ñawpa pachamanta kunankama, mayukunapi yaku ch'aqchayqa allpamanta kawsayta hark'an, tukuy imata wañuchispa. Kay pacha p'anqapi, riqsiyku may chhika pachakunamantapacha yaku ch'aqchayqa imaynatachus allpamanta kawsayta hark'an, chayta rikuchiykuchkan. Kunanqa, allpamanta kawsayta allinchanapaqqa, yaku ch'aqchayta hark'ananchikmi.
Ñawpa pachakuna: Mana yachasqallayku
Ñawpa pachakunamanta, runakunaqa mayukunata llamk'achirqanku t'ikayta, mikhuyta, wakinta imaymanata imaymanata. Wakin pachakuna p'anqakunapi rikukun, llamk'aykunaqa mana allin yaku ch'aqchayta qallarisqankuta. Chay pachakunamanta, runakunaqa mana yacharqankuchu imaymanata yaku ch'aqchayninqa allpamanta kawsayta hark'anqa.
Runa Simi yaku llamk'ay
Chay pachakunamanta, Inka runakunaqa allin yaku llamk'ayta allinchanankurayku allpamanta yaku takaqkunata allinchanankurayku llank'arqanku. Chaymi yaku qhawanakuna, mayu llamk'aykuna, pampa llamk'aykuna allin kawsayta allinchanankurayku. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
1900kuna: Industrialización yaku ch'aqchay
1900kuna p'anqakunapi, industrializaciónqa yaku ch'aqchayta allinchananta qallarisqa. Llamk'ay wasikunaqa yaku ch'aqchayta mayukunapi wikch'urqanku, chaymi allpamanta kawsayta hark'ananta qallarisqa. Chay pachakunamanta, allpamanta kawsayqa allin kawsayta allinchananta qallarisqa.
Q'omer q'umir kawsayta q'umir phawchiy
Yaku ch'aqchayqa allpamanta kawsayta hark'ananta qallarisqa. Chaymi llamk'ay wasikunaqa yaku ch'aqchayta allinchanankurayku allin yaku llamk'ayta allinchanankurayku llank'arqanku. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
2000kuna: Yaku ch'aqchay hark'ay
2000kuna p'anqakunapi, yaku ch'aqchay hark'ayqa allin kawsayta allinchananta qallarisqa. Chaymi runakunaqa yaku ch'aqchayta hark'anankurayku allin yaku llamk'ayta allinchanankurayku llank'arqanku. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
Mayu Yaku Ch'aqchay Riqchariy (2000-2020)
Chay yupaykunaqa 'Our World in Data'mantam hamun.
Kunankama: Allin kawsayta allinchanapaq
Kunanqa, allpamanta kawsayta allinchanapaqqa, yaku ch'aqchayta hark'ananchikmi. Chaymi allpamanta yaku takaqkunaqa allin kawsayta allinchanankurayku llank'anku. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
“Allpamanta kawsayta allinchanapaqqa, yaku ch'aqchayta hark'ananchikmi.”
Yaku takaqkunata hark'ay
Yaku takaqkunaqa allpamanta kawsayta allinchanankurayku llank'anku. Chaymi allpamanta kawsayta allinchanapaqqa, yaku takaqkunata hark'ananchikmi. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
- Yaku ch'aqchayta hark'ay.
- Allin yaku llamk'ayta allinchanapaq.
- Yaku takaqkunata hark'ay.
Astawan: Allin kawsaypaq
Yaku ch'aqchay hark'ayqa astawan allin kawsayta allinchananta qallarisqa. Chaymi allpamanta kawsayqa astawan allin kawsayta allinchananta qallarisqa. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
Yaku ch'aqchaypa Astawan Yachay
Yaku ch'aqchayqa allpamanta kawsayta hark'ananta qallarisqa. Chaymi allpamanta kawsayqa allin kawsayta allinchananta qallarisqa. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
Yaku Ch'aqchaypa Kallpanchaynin (2010-2020)
Chay yupaykunaqa Local Environmental Studies mantam hamun.
Yaku Ch'aqchaypa P'anqan
Yaku ch'aqchayqa ñawpa pachamanta kunankama allpamanta kawsayta hark'ananta qallarisqa. Chaymi allpamanta kawsayqa astawan allin kawsayta allinchananta qallarisqa. Chay imaymanakunaqa allin kawsayta allinchanankurayku, mana yaku ch'aqchayta hark'anankurayku.
Astawan yachay
- Yaku ch'aqchayqa allpamanta kawsayta hark'an.
- Allpamanta kawsayqa allin kawsayta allinchan.
- Yaku ch'aqchayta hark'ayqa allin kawsayta allinchan.
Frequently asked questions
Imataq yaku ch'aqchay?
Imaynatam yaku ch'aqchayta hark'ananchik?
Yaku ch'aqchayqa imaynam allpamanta kawsayta hark'an?
Mayqinkunatam yaku ch'aqchayqa allpamanta kawsayta hark'an?
Allpamanta kawsayta allinchanapaqqa imataq allin?
Sources & further reading
- World Health Organization (WHO) - Water Quality Guidelines — WHO - who.int
- United Nations Environment Programme (UNEP) - Global Environment Outlook — UNEP - unep.org
- Food and Agriculture Organization (FAO) - The State of Food and Agriculture — FAO - fao.org
- Our World in Data - Water Pollution — Our World in Data - ourworldindata.org
- Local Environmental Studies — Placeholder for local research institutions