Yachay & allin ruway ·

Mana allin kaqkunata harkay: Yakuwan mikuykuna

Yurakunamanta mikhunaqa yaku usuchiyta mayu qhillichaytapas anchatam pisiyachin, chakra llamkaypi pacha mamap yakunta waqaychaspa.

877 simi · Veg.ac sapa p’unchaw qillqa
Andean warmikuna papata tarpuchkanku
Veg.ac · AI · Liman rikcha

Mana allin kaqkunata harkay: Yakuwan mikuykuna

Yakuqa mikhuna ruranapaq ancha allin, imaymanataq allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

Huk kaq: Yakuqa pisiykun

Chayqa huk kaqmi, yakuqa pisiykun. Mana allinta llamkachkaspaqa, yakuqa pisiykun. Aswan allinta llamkachkaspaqa, yakuqa astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

30%
Yaku pisiynin (mikhuna ruranapaq)
FAO, 2023
10%
Yaku astawan llamkachkaspa (mikhuna ruranapaq)
FAO, 2023

Iskay kaq: Allpata ñuqñuchin

Chayqa iskay kaqmi, allpata ñuqñuchin. Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

Chayqa iskay kaqmi, allpata ñuqñuchin. Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin.
Chayqa iskay kaqmi, allpata ñuqñuchin. Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin.Wikipedia · Central Science Laboratory

Allpata ñuqñuchiy yakuwan

Unidad: %
Mana allinta llamkachkaspa25 %
Aswan allinta llamkachkaspa5 %

Chayqa iskay kaqmi, allpata ñuqñuchin. Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik.

Kimsakaq: Qhali kayta pisiyachin

Chayqa kimsakaqmi, qhali kayta pisiyachin. Mana allinta llamkachkaspaqa, qhali kayta pisiyachin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, qhali kayta astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

“Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.”

— Andean Pacha Mama Mama

Tawa kaq: Qochakuna waqaychay

Chayqa tawa kaqmi, qochakuna waqaychay. Mana allinta llamkachkaspaqa, qochakuna pisiykun. Aswan allinta llamkachkaspaqa, qochakuna astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

Chayqa tawa kaqmi, qochakuna waqaychay. Mana allinta llamkachkaspaqa, qochakuna pisiykun.
Chayqa tawa kaqmi, qochakuna waqaychay. Mana allinta llamkachkaspaqa, qochakuna pisiykun.Wikipedia · Lake Titicaca

Pichqa kaq: Allin mikhunata astawan hapikuy

Chayqa pichqa kaqmi, allin mikhunata astawan hapikuy. Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

Allin mikhunata hapikuy

Unidad: kg
Mana allinta llamkachkaspa100 kg
Aswan allinta llamkachkaspa150 kg

Chayqa pichqa kaqmi, allin mikhunata astawan hapikuy. Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun.

Soqta kaq: Yakuqa allinmi llamkanapaq

Chayqa soqta kaqmi, yakuqa allinmi llamkanapaq. Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

  1. Yakuqa allinmi llamkanapaq.
  2. Chayqa ancha allinmi.
  3. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik.
  4. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
  5. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.

Imaynataq allinta llamkachun

Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

  1. Yakuqa allinmi llamkanapaq.
  2. Chayqa ancha allinmi.
  3. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik.
  4. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
  5. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.
Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.
Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.Veg.ac · AI-generated illustration

Yachaykuna tukuyta

Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

Mikhuykunapa yaku chakisqan tupuy: Chakramanta mikhunaman

Tukuy pachantinpi chakra llamkayqa lliw yakumanta yaqa qanchis chunka pachaknin (70%) yakuta hapin. Chaywanpas, uywakunata uywaspa aycha ruruchiyqa ancha hatun yaku chakisqatam (huella hídrica) saqin, yurakunamanta paqariq mikhuykunawan tupachisqaqa ancha ashkatan usuchin.

Yachay maskaqkunapa nisqanman hina, aychapaq sapa kilogramo rurasqamantaqa waranqa litrokunantin chuya yakum chinkachisqa kan. Kayqa manam tarpuyllapichu qawarikun, aswanpas uywakunapa mikhunanta ruruchinapaq, ukyanankupaq, kanchakunata mayllanapaqwanmi unay yaku huñusqanchikta usuchin.

15,415 L
Waka aycha (1 kg) yaku mañakuynin
Water Footprint Network (2023)
4,055 L
Haba utaq purutu (1 kg) yaku mañakuynin
Water Footprint Network (2023)
-50%
Yurakuna mikhuypi yaku pisiyachiy
EAT-Lancet Commission Report (2024)

Kay usuchiyta chinkachinapaqqa, runakunam mikhuna akllayninkuta allinta qawarinanku tiyan, yakuta waqaychaq chakra llamkaykunata kallpachaspa:

  • Sumaq chakra rurukunata aswanta tarpuy, imaraykuchus purutukuna, kinuwapas pisi yakuwan wiñanku.
  • Uywakuna mikhuchinapaq sarata sojata tarpunapa rantinpi, chiqap runakunapaq kikin kawsaykunata tarpuy.
  • Yaku millpuchiq chakra kanchakunata saqispa, allpapi yaku churasqa allichaykunata puririchiy.

Yurakunap yaku waqaychay kallpan churanakuy

Yurakunamanta mikhuykunaqa manam kawsayllatachu quwanchik, aswanpas mayukunap, pukyukonap chuya kaynintam amachan. Chaymantapas allpaman mana sintitiku wanu kacharisqa kaptinqa, pacha mama ukhupi yaku pukyukunam mana qhillichasqachu kanku.

Mikhuykunap Sapa Kilogramopi Yaku Mañakuynin
Mikhuna layaYaku mañasqan (L/kg)Nitrógeno qhillichay (g/kg)Pacha unanchay
Waka aycha15,415310Ancha hatun
Khuchi aycha5,988165Hatun
Wallpa aycha4,325112Chawpi
Kinwa2,10015Ancha pisi
Lenteja5012As pisi

Pukyu: Mekonnen & Hoekstra, UNESCO-IHE Institute for Water Education (2020 update)

Chayrayku, chakra yachaymanta runakunap tantanakuyninqa musuq kawsay ñankunata qawachichkan. Chay ñankunaqa pacha mamap yakunta mana chiriyachispa tarpuytam mañakun.

  • Sullu sut'uchi yakuwan chakra parquy (riego por goteo) churay.
  • Mawk'a chakra tarpuy yachaykunata qipaman kutichispa amachay.
  • Mayu patakunapi sach'akunata tarpuy, yaku churanakuna mana qhillichasqa kananpaq.

Kutimuq tapukuykuna

Imaynataq yakuqa mikhuna ruranapaq allin?
Yakuqa mikhuna ruranapaq ancha allin, imaymanataq allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
Iman yaku pisiytaqa?
Mana allinta llamkachkaspaqa, yakuqa pisiykun. Aswan allinta llamkachkaspaqa, yakuqa astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi.
Iman allpata ñuqñuchiytaqa?
Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi.
Iman qhali kayta pisiyachiytaqa?
Mana allinta llamkachkaspaqa, qhali kayta pisiyachin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, qhali kayta astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi.
Iman qochakuna waqaychaytaqa?
Mana allinta llamkachkaspaqa, qochakuna pisiykun. Aswan allinta llamkachkaspaqa, qochakuna astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi.
Iman allin mikhunata astawan hapikuytaqa?
Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun. Chayqa ancha allinmi.
Imaynatataq aycha ruruchiy mayu yakukunata qhillichan?
Uywa chakrakunamanta lloqsiq aka, ispay, sintitiku qhurakuna wañuchiq hampiwanqa parawan kuska mayukunaman chimpan. Kaymi yakupi fosforota nitrogenota yapaspa chalwakunapaq wayrata (oxígeno) chinkachin.
Mashkha yakutam waqaychanchik yurakunamanta mikhuspa?
Yura mikhuykunallata mikhuspaqa, sapa runa sapa wata yaqa huk hunu kimsa pachak waranqa litro yakutam waqaychayta atin. Kayqa uywakuna tarpuy mikhuna ukyanankumanta yaku usuchiyta chinkachisqanraykum rikurin.
Kinwawan purutukuna parquypi yakuta anchatachu munanku?
Manam. Kinwapas purutukunapas aychamantaqa pisillatam yakuta mañakunku. Chaymantapas allpapi nitrogeno nisqata kikinmanta churanku, manataqmi yakuta qhillichaq wanu mikuykunata munankuchu.

Pukyukuna & astawan ñawpaqman leey

  1. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — fao.org
  2. Our World in Data — ourworldindata.org
  3. IPCC — ipcc.ch
  4. Nature Food — nature.com/natfood
  5. Mekonnen, M.M. and Hoekstra, A.Y. (2020) — UNESCO-IHE: The Green, Blue and Grey Water Footprint of Farm Animals and Animal Products
  6. FAO (2023) — The State of Food and Agriculture: Revealing the true cost of agrifood systems for sustainable water use
  7. Springmann, M. et al. (2024) — EAT-Lancet Commission: Planetary Health Diets and Global Freshwater Sustainability