Mana allin kaqkunata harkay: Yakuwan mikuykuna
Yurakunamanta mikhunaqa yaku usuchiyta mayu qhillichaytapas anchatam pisiyachin, chakra llamkaypi pacha mamap yakunta waqaychaspa.

Mana allin kaqkunata harkay: Yakuwan mikuykuna
Yakuqa mikhuna ruranapaq ancha allin, imaymanataq allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
Huk kaq: Yakuqa pisiykun
Chayqa huk kaqmi, yakuqa pisiykun. Mana allinta llamkachkaspaqa, yakuqa pisiykun. Aswan allinta llamkachkaspaqa, yakuqa astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
Iskay kaq: Allpata ñuqñuchin
Chayqa iskay kaqmi, allpata ñuqñuchin. Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
Allpata ñuqñuchiy yakuwan
Chayqa iskay kaqmi, allpata ñuqñuchin. Mana allinta llamkachkaspaqa, allpata ñuqñuchin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, allpata astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik.
Kimsakaq: Qhali kayta pisiyachin
Chayqa kimsakaqmi, qhali kayta pisiyachin. Mana allinta llamkachkaspaqa, qhali kayta pisiyachin. Aswan allinta llamkachkaspaqa, qhali kayta astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
“Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.”
Tawa kaq: Qochakuna waqaychay
Chayqa tawa kaqmi, qochakuna waqaychay. Mana allinta llamkachkaspaqa, qochakuna pisiykun. Aswan allinta llamkachkaspaqa, qochakuna astawan allinta hapin. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.

Pichqa kaq: Allin mikhunata astawan hapikuy
Chayqa pichqa kaqmi, allin mikhunata astawan hapikuy. Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
Allin mikhunata hapikuy
Chayqa pichqa kaqmi, allin mikhunata astawan hapikuy. Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun.
Soqta kaq: Yakuqa allinmi llamkanapaq
Chayqa soqta kaqmi, yakuqa allinmi llamkanapaq. Mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Aswan allinta llamkachkaspaqa, astawan allinta hapikusun. Chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
- Yakuqa allinmi llamkanapaq.
- Chayqa ancha allinmi.
- Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik.
- Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
- Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.
Imaynataq allinta llamkachun
Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
- Yakuqa allinmi llamkanapaq.
- Chayqa ancha allinmi.
- Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik.
- Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
- Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi.

Yachaykuna tukuyta
Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun. Yakuqa allinmi llamkanapaq, chayqa ancha allinmi. Chaywanpas, mana allinta llamkachkaspaqa, imaymana allinmanta kachkanchik. Kaypi yachasun imaynataq allinta llamkasun, imaynataq allinmanta kachkanchik, jinataq astawan allinta hapikusun.
Mikhuykunapa yaku chakisqan tupuy: Chakramanta mikhunaman
Tukuy pachantinpi chakra llamkayqa lliw yakumanta yaqa qanchis chunka pachaknin (70%) yakuta hapin. Chaywanpas, uywakunata uywaspa aycha ruruchiyqa ancha hatun yaku chakisqatam (huella hídrica) saqin, yurakunamanta paqariq mikhuykunawan tupachisqaqa ancha ashkatan usuchin.
Yachay maskaqkunapa nisqanman hina, aychapaq sapa kilogramo rurasqamantaqa waranqa litrokunantin chuya yakum chinkachisqa kan. Kayqa manam tarpuyllapichu qawarikun, aswanpas uywakunapa mikhunanta ruruchinapaq, ukyanankupaq, kanchakunata mayllanapaqwanmi unay yaku huñusqanchikta usuchin.
Kay usuchiyta chinkachinapaqqa, runakunam mikhuna akllayninkuta allinta qawarinanku tiyan, yakuta waqaychaq chakra llamkaykunata kallpachaspa:
- Sumaq chakra rurukunata aswanta tarpuy, imaraykuchus purutukuna, kinuwapas pisi yakuwan wiñanku.
- Uywakuna mikhuchinapaq sarata sojata tarpunapa rantinpi, chiqap runakunapaq kikin kawsaykunata tarpuy.
- Yaku millpuchiq chakra kanchakunata saqispa, allpapi yaku churasqa allichaykunata puririchiy.
Yurakunap yaku waqaychay kallpan churanakuy
Yurakunamanta mikhuykunaqa manam kawsayllatachu quwanchik, aswanpas mayukunap, pukyukonap chuya kaynintam amachan. Chaymantapas allpaman mana sintitiku wanu kacharisqa kaptinqa, pacha mama ukhupi yaku pukyukunam mana qhillichasqachu kanku.
| Mikhuna laya | Yaku mañasqan (L/kg) | Nitrógeno qhillichay (g/kg) | Pacha unanchay |
|---|---|---|---|
| Waka aycha | 15,415 | 310 | Ancha hatun |
| Khuchi aycha | 5,988 | 165 | Hatun |
| Wallpa aycha | 4,325 | 112 | Chawpi |
| Kinwa | 2,100 | 15 | Ancha pisi |
| Lenteja | 50 | 12 | As pisi |
Pukyu: Mekonnen & Hoekstra, UNESCO-IHE Institute for Water Education (2020 update)
Chayrayku, chakra yachaymanta runakunap tantanakuyninqa musuq kawsay ñankunata qawachichkan. Chay ñankunaqa pacha mamap yakunta mana chiriyachispa tarpuytam mañakun.
- Sullu sut'uchi yakuwan chakra parquy (riego por goteo) churay.
- Mawk'a chakra tarpuy yachaykunata qipaman kutichispa amachay.
- Mayu patakunapi sach'akunata tarpuy, yaku churanakuna mana qhillichasqa kananpaq.
Kutimuq tapukuykuna
Imaynataq yakuqa mikhuna ruranapaq allin?
Iman yaku pisiytaqa?
Iman allpata ñuqñuchiytaqa?
Iman qhali kayta pisiyachiytaqa?
Iman qochakuna waqaychaytaqa?
Iman allin mikhunata astawan hapikuytaqa?
Imaynatataq aycha ruruchiy mayu yakukunata qhillichan?
Mashkha yakutam waqaychanchik yurakunamanta mikhuspa?
Kinwawan purutukuna parquypi yakuta anchatachu munanku?
Pukyukuna & astawan ñawpaqman leey
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) — fao.org
- Our World in Data — ourworldindata.org
- IPCC — ipcc.ch
- Nature Food — nature.com/natfood
- Mekonnen, M.M. and Hoekstra, A.Y. (2020) — UNESCO-IHE: The Green, Blue and Grey Water Footprint of Farm Animals and Animal Products
- FAO (2023) — The State of Food and Agriculture: Revealing the true cost of agrifood systems for sustainable water use
- Springmann, M. et al. (2024) — EAT-Lancet Commission: Planetary Health Diets and Global Freshwater Sustainability