Wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna: Allin wiñaypaq

Wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna maskayqa wawakunap qali kayninpaq aswan allin akllanam, imaraykuchus kay kawsayqa Andes urqukunap qispichisqan ancha chaniyuq kawsaymi. Wawakuna wiñay pacha kachkaptinku, cuerponkuqa imaymana kawsay qiqikunatam munanku, chaymi quinuata mikhuchiyqa yuyayninkuta hinallataq cuerponkuta kallpachan. Kay qillqasqapiqa yachachisuyki imaynatas quinua mikhuyqa wawakunap wiñayninpaq, yuyayninpaq, hinallataq pachamamanchikpaq ancha allin kasqanta. Manam kanchu huk kawsay kayhina kallpayuq, chaymi ayllunchikpi quinua mikhuyta yuyaymanayku, ahinataq kankasqa quinuata, mikhuykunapi kachachisqata, utaq suphu mikhuykunapi churaspapas. Kay kawsayqa wawakunap mikhuy atiyninkuta allinyachin, hinallataq achka punchawpaq kallpata qun. Sapa punchaw mikhuykunapi, ahinataq qallariy mikhuykunapi utaq kachi-kachi mikhuykunapi quinuata churaspaqa, wawakunaqa aswan kallpasapa wiñanku. Kayqa manam kawsayllachu, aswanpas wawakunap allin kawsayninpaq huk hatun yanapaymi, maypichus yachay wasikunapipas utaq wasi ukhupipas quinuaqa sapa kutilla mikhuy kanan.

The argument: Wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna

Quinuaqa manam huk kawsayllachu, aswanpas kawsay qispichiyta kallpachaqmi. FAO nisqanman hina, quinuaqa superfood nisqam, imaraykuchus llapa imaymana kawsay qiqikunata qun, chaymantaqa kachkanmi achka proteina, fibra, hinallataq wawakunap tullunkuna wiñananpaq ancha chaniyuq mineralniyuq kayninkuna. Wawakuna wiñashaspaqa, cuerponkuqa ancha achka kallpatam munan, hinallataq yuyayninkupas allinta wiñananpaq achka proteina munan. Quinuaqa tukuy chaykunata qun, animalmanta hamuq mikhuykunata mana munaspa, chaymi plantakunamanta hamuq mikhuykunata akllayqa wawakunap qali kayninpaq aswan allin. Kay kawsayqa manam kawsay qiqikunallatachu qun, aswanpas cuerponkuta unquymanta hark'an. Ayllukunapiqa quinua mikhuytaqa yuyaymanayku wawakunap allin wiñayninpaq, ahinataq quinuata kankaspa, mut'ichispa, utaq mikhuykunaman churaspa. Kayqa wawakunap cuerponpi kallpata hatarichin, hinallataq mana onqoykunawan atipachikunankupaq yanapan, chaymi sapa punchaw mikhuykunapi achka imaymana quinua mikhunakunata qispichispa, wawakunata allin kawsayman pusayta atinchik.

Kay quinua mikhunakunaqa manam kawsayllatachu qun, aswanpas pachamamanchikpaqpas allinmi. IPCC nisqanman hina, animalkunata uywayqa ganadería nisqa achka yakutam chinkachin, hinallataq pachamamanchiktapas qachachan, chaymi plantakunamanta mikhuyqa aswan allin. Quinua tarpuyqa aswan pisi yakuta munan, chaymi kawsay qispichiyta soberanía alimentaria nisqata kallpachan, hinallataq ayllunchikpa tarpusqan kawsaykunata hatunchan. Kay qillqasqapiqa yuyaymanayku wawakunata yachachiyta imaynatas kay allin mikhuykunata mikhunankupaq, ahinataq mikhuy qispichiypi yanapachikuspa, utaq kikin ayllu tarpusqan quinuata akllaspa. Kayqa wawakunata yachachin pachamamanchikta munakuyta, hinallataq kawsay qispichiyta yupaychayta. Quinua mikhuyqa wawakunapaq sumaq kawsay, kayqa manam kawsayllachu, aswanpas pachamamanchikta waqaychaymi. Wawakunata yachachispa quinuata mikhunankupaqqa, paykunata kawsay qispichiyta allinta riqsichinchik, hinallataq hamuq pacha pachamamanchik allin kananpaq yanapachinchik, kayqa wawakunap hamuq pachanpaq ancha chaniyuqmi.

The strongest counter-argument

Wakin runakunaqa ninku, animalmanta hamuq mikhuykuna, ahinataq leche utaq aycha, aswan allin kasqanta wawakunap wiñayninpaq, ichaqa kay yuyayqa kunan pacha yachaywanmi tupan. EAT-Lancet Commission nisqanman hina, plantamanta hamuq mikhuykuna, ahinataq quinua, lentejas, hinallataq kawsaykunaqa aswan allinmi cuerpopaq, hinallataq pachamamanchikpaqpas. Manam ninchikchu wawakuna mana allin mikhuyta munanankuta, aswanpas ninchikmi quinua hinallataq huk kawsaykuna, ahinataq kañiwa utaq tarwi, animalmanta hamuqkunata atipayta atisqanta, imaraykuchus kaykunaqa achka proteina, fibra, hinallataq allin kawsay qoyniyuqmi kanku. Wawakunaqa mikhuyta yachachisqa kanku, chaymi wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna maskayqa, kawsayninchiqpi aswan allin akllay kasqan yachayninmi. Kay mikhuykunaqa manam nishutachu qullqita qichun, aswanpas wawakunap cuerponpa wiñayninpaqqa aswan allinmi. Kunan pachaqa, achka mikhuykuna kachkan, ichaqa quinuaqa llapamantapas aswan allinmi, imaraykuchus kayqa kawsayniykupi wiñamuq kawsaymi, hinallataq pachamamanchikpa qoyninmi. Kaykunaqa manam mikhuyllachu, aswanpas yachachikuymi, imaraykuchus wawakunaman yachachinchik kawsayniykupi kaq kawsaykunata munakuyta hinallataq mikhuyta, chaymi ayllunchikpa kawsayninqa, quinua hinallataq huk kawsaykuna, aswan allin kawsay qoyniyuqmi.

Why it fails

What follows

1. Sapa punchaw wawakunaman quinua mikhuyta quychik, kayqa kallpankuta wiñachinqa.
2. Kañiwa, tarwi hinallataq papa mikhuykunawan kuska quinua mikhuyta tinkuchiychik.
3. Aylluykipi kawsay qispichiyta kallpachaychik, kikin tarpusqa quinuata akllaychik.
4. Animalmanta hamuq mikhuykunata pisiyachiychik, pachamamanchikpaq aswan allin kananpaq.

“Veg.ac nisqanman hina, plantamanta hamuq mikhuykunaqa kawsay qispichiyta hinallataq pachamamanchikta kallpachan.”

Ayllunchikpa kawsaynin

Andes urqukunapiqa, ñawpa pacha tayta mamanchikkuna quinuata mikhurqanku, paykunaqa yacharqankum kay kawsaypa imayna kallpachaq kasqanta. Kay kawsayqa manam mikhuyllachu, aswanpas kawsayniykupa huk rakinmi, ayllunchikpa yuyayninpi hinallataq kawsayninpi kachkan. Wawakunapaq sumaq quinua mikhunakunaqa kawsayniykuta kallpachan, hinallataq ayllunchikpa qispichiyninta yanapan, imaraykuchus kay kawsayqa allin kawsay qoyniyuqmi, hinallataq mana nishuta qullqita qichunchu. FAO nisqanman hina, quinuaqa achka aminoácidos nisqakunayuqmi, chaymi wawakunapaqqa ancha allin. Ayllunchikpiqa, quinuataqa sapa punchaw mikhuyta atinchik, ahinataq chaki mikhuykunapi, sopakunapi, utaq kawsayniykupi kaq huk mikhuykunapi. Kayqa manam mikhuyllachu, aswanpas yachachikuymi, imaraykuchus wawakunaman yachachinchik kawsayniykupi kaq kawsaykunata munakuyta hinallataq mikhuyta, chaymi ayllunchikpa kawsayninqa, quinua hinallataq huk kawsaykuna, aswan allin kawsay qoyniyuqmi, hinallataq wawakunapaq sumaq quinua mikhunakunaqa kawsayniykuta kallpachan, hinallataq ayllunchikpa qispichiyninta yanapan.

Pachamamanchikpa kawsaynin

Pachamamanchikqa achka sasachakuypi kachkan, chaymi imayna mikhusqanchikta yuyaymanayqa ancha allin. Animal uywayqa, ahinataq waka utaq uwiha uyway, achka wayra qachachayta, ahinataq metano gas, apamun, chaymi pachamamanchikta nishuta sasachachin. IPCC nisqanman hina, plantamanta hamuq mikhuykunaqa aswan allinmi pachamamanchikpaq, imaraykuchus kaykunaqa aswan pisi wayra qachachayta apamunku. Quinua mikhuyqa, kay sasachakuyta atipayta atin, imaraykuchus quinuaqa mana nishuta yaku mañanchu, hinallataq mana nishuta pachamamanchikta qachachinchu. Wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna, ahinataq quinua ensalada utaq quinua con verduras, pachamamanchikpa allin kawsayninpaq yanapan. Kayqa manam mikhuyllachu, aswanpas pachamamanchikta munakuymi, imaraykuchus wawakunaman yachachinchik kawsayniykupi kaq kawsaykunata munakuyta hinallataq mikhuyta, chaymi pachamamanchikpa kawsayninqa, quinua hinallataq huk kawsaykuna, aswan allin kawsay qoyniyuqmi, hinallataq pachamamanchikpa allin kawsayninpaq yanapan, chaymi wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna maskayqa, kawsayninchiqpi aswan allin akllay kasqan yachayninmi.

Yuyaymanay

Wawakunapaq sumaq quinua mikhunakuna maskayqa allin yuyaymi, imaraykuchus kay kawsayqa wawakunap wiñayninpaq ancha chaniyoqmi. Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura (FAO) nisqanman hina, quinuaqa huk hatun allin kawsaymi, chaymi llapallan wawakunap cuerponpaq hinaspa yuyayninpaqpas ancha allin kawsay qoyniyoq. Kay kawsaykunata qoyqa manam mikhuyllachu, aswanqa pachamamanchikpaqpas allinmi, imaraykuchus quinuaqa mana hatun qullqita hinaspa yakuta munanchu wiñananpaq, chaymi aswan allin kawsay sapa ayllu ukhupi wiñachinapaq. Kunan pacha, ayllunchikpi quinua mikhuyta kallpachananchik, imaraykuchus kayqa ñawpa kawsayniykumanta hamun, chaymi wawakunaman sumaq quinua mikhuykunata, ahinataq kankasqata, kumpaykunawan utaq lawata, sapa p'unchay qoyqa paykunap cuerpon kallpanchananpaq yanapan. Kay quinuaqa wawakunap kawsayninpi kallpata hinaspa allin wiñayta qon, chaymi kay mikhuykunata akllayqa yuyayniyoq tayta mamakunapaq ancha chaniyoq. Ama qipanchaychu kay allin kawsayta, wawakunaman quychik sumaq quinua mikhuykunata, imaraykuchus kayqa paykunap qali kayninkupaq hinaspa allin wiñayninpaq ancha chaniyoq kawsaymi, chayraykum sapa killa yachay wasipi utaq wasipi mikhunankupi kayta churayqa ancha allinpaq qhawarikun.