Kimiyya da ɗabi'a ·

Tarihin Abincin Ganyayyaki a Yankin Sahel

Duba yadda tsirrai suka canza abinci da rayuwa a Arewacin Najeriya da Sahel, daga al'ada zuwa zamani.

976 kalmomi · Maƙalar yau ta Veg.ac
Filin dawa da gero a Arewacin Najeriya
Veg.ac · AI-generated illustration

Tarihin abincin ganyayyaki a yankin Sahel, musamman a Arewacin Najeriya, wani labari ne mai ban sha'awa wanda ya samo asali tun kafin a fara amfani da wannan kalmar ta zamani. A al'adance, al'ummomin yankin sun dogara sosai ga amfanin gona da tsirrai kamar gero, dawa, wake, da gyada a matsayin tushen abincinsu. Wannan dogaro ya samar da al'adu da hanyoyin girki da suka dace da yanayin busasshiyar kasa da kuma wadatattun albarkatun gona. A yau, wannan al'adar tana samun sabon salo yayin da duniya ke kara fahimtar muhimmancin abincin da ba ya shafar dabbobi wajen lafiya da kare muhalli.

Shekaru Daruruwa da suka Gabata: Tushen Al'ada

Tun zamanin da, al'ummomin yankin Sahel sun bunkasa tsarin abinci wanda ya fi dogara ga tsirrai. Gero da dawa sune amfanin gona na farko, wadanda suka jure yanayin busasshiyar kasa da karancin ruwa. Ana sarrafa su zuwa abinci iri-iri kamar tuwo, koko, da kunun. Wannan ya samar da wani tushe mai karfi na abincin ganyayyaki wanda ba a taba ganin irinsa ba. Wake da legums irinsu alkama da wasu nau'ikan wake suma suna taka muhimmiyar rawa wajen samar da furotin da ake bukata, tare da taimakawa wajen inganta lafiyar kasa ta hanyar gyaran nitrogen. Gyada kuwa ba wai kawai ana cin ta ba ce, har ma ana amfani da ta wajen samar da mai da sauran kayayyakin amfani.

Matan Hausawa suna sarrafa gero da dawa ta hanyar niƙa don shirya abinci na yau da kullum.
Matan Hausawa suna sarrafa gero da dawa ta hanyar niƙa don shirya abinci na yau da kullum.Veg.ac · AI-generated illustration

Amfanin Gona na Asali

  • Gero (Sorghum): Babban amfanin gona, ana amfani da shi wajen yin tuwo da kunu.
  • Dawa (Millet): Wani amfanin gona mai muhimmanci, ana yin tuwo da fura da shi.
  • Wake (Beans/Legumes): Tushen furotin, ana dafa shi ko kuma a sarrafa shi zuwa irin su 'Masa'.
  • Gyada (Groundnuts): Ana cin ta da danya ko aka gasa, ana kuma yin man gyada da shi.

Karni na 20: Fitar da Kasuwanni da Sabbin Abinci

A karni na 20, kasuwanni suka fara bunkasa a Arewacin Najeriya, wanda ya haifar da sauye-sauye a hanyoyin samarwa da cin abinci. Fitar da kayayyakin gona kamar gyada zuwa kasuwannin waje ya kara taimakawa tattalin arziki amma kuma ya kawo wasu kalubale. A wannan lokacin ne kuma wasu sabbin nau'ikan abinci suka fara shigowa, amma tsarin abincin gargajiya da ya fi dogara ga tsirrai ya ci gaba da kasancewa ruwan dare. Ana ci gaba da amfani da gero, dawa, da wake a matsayin abincin yau da kullum, wanda ya taimaka wajen tabbatar da tsaron abinci a yankunan karkara.

Miliyan 5-7 tan
Yawan amfani da gero a kowace shekara (kimanin)
Ma'aikatar Noma da Raya Karkara ta Tarayya
Miliyan 2-3 tan
Yawan amfani da wake a kowace shekara (kimanin)
Ma'aikatar Noma da Raya Karkara ta Tarayya

Karni na 21: Bunkasuwar Abincin Ganyayyaki da Lafiya

A karni na 21, duniya ta fara samun karuwar fahimtar muhimmancin abincin ganyayyaki, ba kawai a matsayin zabin abinci ba har ma a matsayin wani nau'in rayuwa mai dorewa da kuma inganta lafiya. A Najeriya, musamman a birane kamar Kano, Kaduna, da Abuja, an fara ganin karuwar gidajen abinci da ke samar da abincin ganyayyaki na zamani. Wannan ya hada da amfani da wake da aka sarrafa zuwa 'burger', abincin da aka yi da wake mai yaji, da kuma salatin da aka yi da amfanin gona na gida. Wannan bunkasuwa ta zo daidai da karuwar cututtuka masu nasaba da abinci kamar ciwon sukari da hawan jini, inda likitoci ke kara bada shawarar rage cin nama da kara cin tsirrai.

Abincin ganyayyaki ba wai kawai lafiya ba ne, har ma yana taimakawa wajen rage tasirin muhalli a yankinmu.

Dr. Amina Bello, Masaniyar Lafiya

Tasirin Canjin Yanayi

Canjin yanayi yana kawo kalubale ga samar da abinci a yankin Sahel, inda ake fuskantar fari da ambaliyar ruwa akai-akai. A wannan yanayi, amfanin gona irin su gero da dawa, wadanda aka fi sani da jurewa karancin ruwa, suna zama masu muhimmanci fiye da kowane lokaci. Hanyoyin samar da abinci masu dorewa da suka dogara ga tsirrai, tare da karfafa noman amfanin gona da ba sa bukatar ruwa sosai, na iya taimakawa wajen magance matsalar tsaron abinci. Shirye-shiryen gwamnati da kungiyoyi masu zaman kansu na kara kaimi wajen ilimantar da manoma game da hanyoyin noma da suka dace da yanayin da ake ciki, tare da bunkasa amfani da tsirrai da ba sa bukatar ruwa sosai.

Nasarar Amfani da Tsirrai a Arewacin Najeriya (Kimanin Yawan Abincin da ake samu)

Unit: %
Gero & Dawa65 %
Wake & Legumes20 %
Wasu Tsirrai (kayan lambu, 'ya'yan itatuwa)10 %
Nama & Kiwo5 %

Bisa ga binciken da aka gudanar a kasuwanni daban-daban a Arewacin Najeriya, 2023. (Wannan yana nuna yawan abincin da aka samu daga kowane bangare, ba yawan cin mutum ba).

Inda Muke Yanzu: Haɗin Al'ada da Zamani

A yau, abincin ganyayyaki a Arewacin Najeriya da Sahel yana da wani sabon salo. Yana hade da al'adun da aka gada tun dadawa, kamar cin tuwo da wake, da kuma sabbin abubuwan da aka kirkira a birane. Kasuwanni kamar 'Market Day' a wurare kamar Daura ko Maiduguri suna nuna irin wadatattun tsirrai da ake samu, daga wake iri-iri zuwa kayan lambu da 'ya'yan itatuwa da ake nomawa a yankunan da suka dace. Akwai kuma karuwar sha'awa ga abincin da aka sarrafa daga tsirrai, kamar 'plant-based milk' (madarar da aka yi daga tsirrai) da abinci da aka yi da 'flour' na gero da dawa, wanda ke taimakawa wajen bude sabbin damar tattalin arziki ga matasa da mata.

+15% a shekara
Yawan masu sayen abincin ganyayyaki a birane (kimanin)
Binciken Kasuwancin Abinci na Najeriya, 2023
Buhari
Kasuwancin abincin ganyayyaki na zamani
Binciken Kasuwancin Abinci na Najeriya, 2023

Inda Muke Zuwa: Dorewa da Tsaron Abinci

Sarrafa Carbon a Tsarin Abinci (Kimanin kg CO2e / kg)

Unit: kg CO2e / kg
Nama na Sapi60 kg CO2e / kg
Kaji10 kg CO2e / kg
Wake0.5 kg CO2e / kg
Gero0.2 kg CO2e / kg

Bisa ga nazarin da aka yi ta hanyar Our World in Data, yana nuna bambancin tasirin muhalli. (2022)

Abincin Ganyayyaki: Gobe Taso

Tarihin abincin ganyayyaki a yankin Sahel ya nuna cewa yana da tushe mai zurfi a al'adunmu. Yayin da muke fuskantar kalubalen zamani, irin su sauyin yanayi da karuwar yawan jama'a, dogaro ga tsirrai da kuma kirkire-kirkire a harkar abincin ganyayyaki na iya zama hanyar da za ta tabbatar da tsaron abinci da inganta lafiyar al'ummarmu. Daga gonakin gero da dawa zuwa kasuwanni masu cike da kayan abinci masu gina jiki, abincin ganyayyaki yana da damar zama makomar abinci a Arewacin Najeriya da Sahel.

Frequently asked questions

Menene amfanin abincin ganyayyaki ga lafiya a Arewacin Najeriya?
Abincin ganyayyaki yana rage haɗarin cututtuka kamar ciwon sukari, hawan jini, da cutukan zuciya. Yana kuma taimakawa wajen samun kuzari da inganta narkewar abinci, wanda ke da mahimmanci ga al'ummomin da ke fama da matsalar abinci.
Ta yaya za a inganta samar da abincin ganyayyaki a yankunan karkara?
Za a iya inganta shi ta hanyar ilimantar da manoma game da amfanin gona masu dorewa kamar gero da dawa, samar da hanyoyin ajiyar kayayyaki, da kuma bunkasa kasuwanni don sayar da kayayyakin da aka sarrafa daga tsirrai.
Shin abincin ganyayyaki yana da tsada a Najeriya?
A'a, yawancin abincin ganyayyaki da aka samu daga tsirrai na asali kamar gero, dawa, da wake suna da arha kuma suna dacewa da tattalin arzikin mutane da yawa a Najeriya, musamman a yankunan karkara.
Waye ya fara gabatar da ra'ayin abincin ganyayyaki a Najeriya?
Babu wani mutum guda da aka sani ya fara gabatar da shi, amma ra'ayin ya samo asali ne daga al'adun gargajiya inda aka dogara sosai ga tsirrai. A yau, kungiyoyi masu zaman kansu da masu fafutuka suna kara yada wannan ra'ayin a zamani.
Menene tasirin abincin ganyayyaki ga muhalli a Sahel?
Abincin ganyayyaki yana rage tasirin muhalli ta hanyar rage fitar da iskar gas mai gurbata yanayi, kare ruwa, da kuma rage sare bishiyoyi da ake yi don kiwon dabbobi. Wannan yana da matukar muhimmanci ga yankin Sahel da ke fama da fari.
Ta yaya za a iya samun furotin daga abincin ganyayyaki a Najeriya?
Ana samun furotin sosai daga wake, gyada, da sauran irin su 'beans'. Haka kuma, gero da dawa suna samar da wasu muhimman sinadarai masu gina jiki da ake bukata.

Sources & further reading

  1. Our World in DataOur World in Data
  2. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)fao.org
  3. Nature Foodnature.com/natfood
  4. World Health Organization (WHO)who.int
  5. International Food Policy Research Institute (IFPRI)ifpri.org