global-cuisines ·

Kosai recipe: yadda ake haɓaka abincin wake mai gina jiki

Gano yadda za ka inganta kosai recipe don samun abinci mai gina jiki, mai ɗorewa, da kuma ƙara ƙarfin samar da abinci a yankinmu na Sahel.

1,110 kalmomi · Maƙalar yau ta Veg.ac
Mace tana soya kosai a cikin kasko a kasuwar arewacin Najeriya.
Veg.ac · AI · Hoton hoto

Neman kosai recipe da ya dace da lafiya yana nufin yin amfani da hanyoyin da za su haɓaka sinadaran wake tare da rage yawan mai da ake amfani da shi wajen soya. A matsayinmu na al'ummar da ke dogara ga amfanin gona kamar wake, gero, da dawa, yana da muhimmanci mu fahimci cewa yadda muke sarrafa abincinmu kai tsaye yana shafar lafiyarmu. Don samun kosai mai gina jiki, ana ba da shawarar a rage yawan man da ake amfani da shi wajen soya ta hanyar amfani da kasko mai kauri ko kuma yin amfani da na'urar gasa abinci (air fryer) idan hakan ya samu, wanda hakan zai rage yawan kitse a cikin abincin. Bugu da ƙari, ƙara kayan lambu kamar alayyahu ko karas a cikin garin waken kafin a soya shi, yana ƙara yawan bitamin da ma'adanai a cikin kowane cizo. Wannan hanyar ba wai kawai tana inganta lafiyar jiki ba ne, har ma tana tallafawa tsarin noma na gida ta hanyar amfani da abincin da muke nomawa a gonakinmu, wanda ke rage dogaro ga kayan abinci na waje da ba su da tabbas.

The argument: Me ya sa ake buƙatar inganta kosai recipe?

A al'adance, kosai abinci ne da ake matukar so a yankinmu na arewacin Najeriya da Sahel, inda ake cinye shi a matsayin karin kumallo ko abincin rana. Amma, wajibi ne mu duba yadda ake hada shi don tabbatar da cewa yana ba da fa'ida ta gina jiki maimakon zama tushen kitse kawai. Wake, musamman waken damuna, yana da matukar amfani ga lafiyar jiki saboda yana ɗauke da furotin mai yawa da kuma zare (fiber) da ke taimaka wa narkewar abinci da kuma kiyaye lafiyar zuciya. A cewar WHO, yawan amfani da fiber yana taimakawa wajen rage haɗarin kamuwa da cututtukan da ba sa yaɗuwa. Don samun cikakken amfani, yana da kyau a jika waken sosai har sai ya nuna, sannan a nika shi da kayan ƙamshi na halitta kamar tafarnuwa da ginger maimakon amfani da kayan ƙamshi na masana'antu da suke ɗauke da yawan gishiri. Yin amfani da waken da aka tace sosai kuma aka ƙara masa ganyayyaki yana taimakawa wajen samar da abinci mai ɗauke da furotin da zai gamsar da mutum na tsawon lokaci ba tare da ya haifar da matsalar hawan jini ko kiba ba.

Ta hanyar haɓaka yadda ake yin kosai, za mu iya rage dogaro ga abincin da aka sarrafa a masana'antu, wanda galibi yake ɗauke da sinadaran adana abinci da ba su da amfani. Wannan mataki yana taimaka wa manomanmu na gida waɗanda ke noma wake da gyada, ta hanyar ƙara darajar amfanin gonarsu a kasuwannin gida. A cewar rahoton FAO na 2022, inganta hanyoyin sarrafa amfanin gona a gida yana taka rawa sosai wajen samar da tsaro ga abinci a ƙasashe masu tasowa, musamman ta hanyar rage ɓarnar abinci bayan girbi. Lokacin da muke sarrafa wakenmu a gida don yin kosai, muna rage yawan kuɗin da muke kashewa wajen sayen kayan abinci da aka sarrafa, kuma muna tabbatar da cewa muna cin abinci mai tsafta. Bugu da ƙari, yin amfani da man gyada mai kyau a maimakon man da aka sake sarrafawa (recycled oil) yana ƙara yawan mai mai amfani a jiki. Wannan hanyar ba wai kawai tana ɗaga darajar abincinmu na gargajiya ba ne, har ma tana ƙarfafa tattalin arzikin ƙauyukanmu ta hanyar ƙara yawan buƙatar amfanin gona na cikin gida, wanda hakan yake tabbatar da dorewar abinci ga al'ummarmu a nan gaba.

Wake shi ne ginshiƙin abinci mai gina jiki a yankin Sahel.
Wake shi ne ginshiƙin abinci mai gina jiki a yankin Sahel.Veg.ac · AI-generated illustration

The strongest counter-argument

Wasu mutane suna ganin cewa kosai abinci ne kawai na nishaɗi ko abincin karin kumallo wanda ba ya buƙatar wani babban sauyi, kuma suna fargabar cewa ƙara wasu sinadarai na kayan lambu na iya canza ɗanɗanon da al'ummar Hausawa suka saba da shi tsawon shekaru. Suna jayayya cewa hanyoyin gargajiya na sarrafa wake su ne suka fi dacewa da al'adunmu na cin abinci, kuma suna ganin cewa duk wani ƙarin abu zai iya ɓata ainihin ɗanɗanon kosai na gaske da ake sayarwa a rumfunan kanti. Wannan ra'ayi yana da tushe sosai a cikin tunaninmu na yau da kullum, inda ake kallon kosai a matsayin wani abinci da aka riga aka tsara yadda ake yin sa ba tare da buƙatar wani gyara ba. Duk da haka, wannan fahimta tana mantawa da cewa ɗanɗano abu ne mai sauƙin canzawa gwargwadon yadda ake haɗa sinadarai. Ta hanyar ƙara kayan lambu kamar alayyahu, karas, ko tattasai cikin ƙwaƙwaran salo, ba kawai muna kiyaye ɗanɗanon ba ne, har ma muna ƙara masa armashi da kuma ƙarin sinadaran gina jiki waɗanda za su sa abincin ya fi gamsarwa ga jiki da kuma ƙara wa mutane kuzari a lokacin karin kumallo ko kuma lokacin cin abincin rana.

Why it fails

15g
Furotin a cikin kofi 1 na wake
USDA FoodData Central
12g
Yawan fiber a cikin wake
WHO Nutrition Report

Wannan jayayya ta kasa yin la'akari da cewa yanayin lafiyar jama'a a duniya yana ci gaba da canzawa, inda ake samun ƙaruwar buƙatar abinci mai inganci. A cewar wani bincike da aka wallafa a mujallar Nature Food a shekarar 2023, cin abincin da aka sarrafa ta hanyar ƙara kayan lambu da sauran abubuwan da suka fito daga tsirrai yana taka rawa wajen rage haɗarin kamuwa da cututtukan da ba sa yaɗuwa kamar hawan jini da ciwon suga. Haka kuma, rahoton Hukumar Lafiya ta Duniya (WHO) ya jaddada mahimmancin cin kayan lambu da 'ya'yan itatuwa a matsayin wani ɓangare na ingantaccen abinci don kiyaye lafiyar zuciya. Don haka, ba ma ƙoƙarin kawar da al'adar cin kosai ba ne, a'a, muna ƙoƙarin ƙarfafa ta ne don ta dace da bukatun lafiya na yau. Ta hanyar haɗa waɗannan sinadarai, muna sauƙaƙe wa jiki samun bitamin da ma'adanai da ba a samun su a cikin waken kaɗai. Wannan tsari ba kawai yana inganta lafiya ba ne, har ma yana ba da damar yin amfani da kayan gona da ake da su a cikin gida, wanda hakan zai taimaka wajen bunkasa tattalin arzikin manoma da kuma tabbatar da cewa al'adunmu na abinci sun ci gaba da kasancewa masu amfani ga dukkan tsararraki.

Fa'idar sinadaran wake

Rukuni: g
Furotin24
Fiber16
Iron6

Adadin sinadarai a kowane 100g na busasshen wake (Source: Our World in Data, 2023).

What follows: Yadda ake haɓaka kosai recipe

  1. A yi amfani da waken da aka jika da kyau don sauƙaƙe narkewar abinci.
  2. A ƙara ganye kamar alayyahu ko zogale a cikin haɗin waken don ƙara bitamin.
  3. A rage yawan gishiri kuma a yi amfani da kayan kamshi na gida kamar albasa da tafarnuwa.
  4. A zaɓi man gyada na gida maimakon man da aka sarrafa a masana'antu don rage kitsen trans.
  5. A gwada hanyar gasawa ko amfani da ƙaramin mai maimakon zurfafa soya (deep frying).

“Inganta abinci a gida shi ne mataki na farko zuwa ga samun tsaro da lafiyar abinci a kowace al'umma.”

— Veg.ac

Tambayoyin da Ake Yawan Yi

Me ya sa ake sa zogale a kosai?
Zogale yana ƙara yawan bitamin A, C, da ma'adanai kamar ƙarfe (iron) a cikin kosai, wanda hakan ke sa abincin ya fi gina jiki.
Wane irin wake ne ya fi dacewa da kosai?
Waken damuna ko waken farin ido (black-eyed peas) su ne suka fi dacewa saboda suna da ɗanɗano mai kyau kuma suna sa kosai ya yi laushi.
Yaya za a rage shan mai a kosai?
Za ka iya amfani da kaskon gasa (air fryer) ko kuma ka rage yawan man da kake amfani da shi ta hanyar tabbatar da cewa zafin man ya yi daidai kafin saka kosai.
Shin kosai abinci ne na lafiya?
Ee, kosai abinci ne mai cike da furotin. Idan aka dafa shi da ƙarancin gishiri da ingantaccen mai, yana zama abinci mai matukar amfani ga jiki.
Ta yaya kosai yake taimaka wa manoman gida?
Kosai yana ƙara yawan buƙatar wake da gyada a kasuwannin gida, wanda hakan ke taimaka wa manoma su samu kasuwa ga amfanin gonarsu.

Tushe & ƙarin karatu

  1. FAO Food Security Reports — fao.org
  2. Nature Food Journal — nature.com
  3. WHO Nutrition Guidelines — who.int
  4. Our World in Data on Legumes — ourworldindata.org