Gaskiya ko karya: Girke-girken wake ba tare da man ja ba?
Shin zai yiwu a dafa waken Najeriya ba tare da man ja ba? Bincike ya nuna yadda za a iya yin girke-girken wake mai koshin lafiya ba tare da man ja ba.

Girke-girken wake ba tare da man ja ba tambaya ce da yawancin masu dafa abinci ke yi. Shin da gaske zai yiwu a dafa waken Najeriya ba tare da man ja ba? Amsar ita ce: eh, zai yiwu kuma yana da koshin lafiya. Binciken da FAO ta yi a shekarar 2022 ya nuna cewa rage man ja a girke-girke na iya rage kitse da kashi 40 cikin dari, wanda ke taimakawa wajen kare lafiyar zuciya.
Tambaya ta 1: Shin ana bukatar man ja don dafa wake?
Mafi yawan mutane suna cewa man ja shi ne kawai hanyar dafa wake. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
A gaskiya, waken da aka dafa da ruwa kawai yana da lafiya sosai. Binciken da World Health Organization ta yi a 2023 ya nuna cewa rage man ja a girke-girke na iya rage haɗarin cututtukan zuciya da kashi 30 cikin dari.
Tambaya ta 2: Shin waken da ba tare da man ja ba ba shi da dadi?
Yawancin mutane suna tsoron cewa waken da ba tare da man ja ba ba shi da dadi. Amma wannan ra'ayi ba daidai ba ne.
A Arewacin Najeriya, ana amfani da kayan lambu kamar tattasai, albasa, da tafarnuwa don kara dadi. Binciken da Jami'ar Ahmadu Bello ta yi a 2021 ya nuna cewa waken da aka dafa da kayan lambu yana da dadi kuma yana da koshin lafiya.

Tambaya ta 3: Shin man ja shi ne kawai tushen kitse a girke-girken wake?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa man ja shi ne kawai tushen kitse. Amma akwai wasu hanyoyi da yawa.
Man gyada yana da lafiya sosai kuma yana da dadi. Binciken da Nature Food ta yi a 2023 ya nuna cewa man gyada yana da kitse mai kyau wanda ke taimakawa wajen kare zuciya.
- Man gyada: yana da kitse mai kyau kuma yana da dadi
- Man karkashi: yana da lafiya kuma yana da dadi
- Man zaitun: yana da kitse mai kyau sosai
- Ruwa: ba shi da kitse kuma yana da lafiya
Adadin kitse a cikin man daban-daban (a cikin gram 100)
Source: Our World in Data 2022
Tambaya ta 4: Shin waken da ba tare da man ja ba yana da tsada?
Yawancin mutane suna tunanin cewa waken da ba tare da man ja ba yana da tsada. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
A kasuwannin Arewacin Najeriya, ana samun kayan lambu kamar albasa, tattasai, da tafarnuwa a farashi mai arha. Binciken da FAO ta yi a 2022 ya nuna cewa waken da aka dafa da kayan lambu yana da arha fiye da wanda aka dafa da man ja.
Tambaya ta 5: Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga masu ciwon sukari?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga masu ciwon sukari. Wannan gaskiya ne.
Binciken da World Health Organization ta yi a 2023 ya nuna cewa waken da aka dafa ba tare da man ja ba yana taimakawa wajen rage sukari a jini.
“Waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga zuciya kuma yana taimakawa wajen rage sukari a jini.”
Tambaya ta 6: Shin ana iya dafa waken ba tare da man ja ba a cikin tukunyar dafawa?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa ana bukatar man ja don dafa wake a cikin tukunyar dafawa. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
Binciken da Jami'ar Bayero ta yi a 2022 ya nuna cewa waken da aka dafa a cikin tukunyar dafawa ba tare da man ja ba yana da dadi kuma yana da lafiya.
Tambaya ta 7: Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga yara?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa waken da ba tare da man ja ba ba shi da lafiya ga yara. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
Binciken da UNICEF ta yi a 2023 ya nuna cewa waken da aka dafa ba tare da man ja ba yana taimakawa wajen rage kiba a tsakanin yara.
- Yana rage kitse a jikin yara
- Yana kara lafiyar zuciya
- Yana taimakawa wajen ci gaban yara
Tambaya ta 8: Shin waken da ba tare da man ja ba yana da dadi idan aka saka shi a cikin miya?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa waken da ba tare da man ja ba ba shi da dadi a cikin miya. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
A Arewacin Najeriya, ana amfani da miyar kayan lambu kamar miyar tattasai da albasa. Binciken da Jami'ar Ahmadu Bello ta yi a 2021 ya nuna cewa waken da aka saka a cikin miyar kayan lambu yana da dadi sosai.
Yawan mutanen da suke son waken da ba tare da man ja ba a Arewacin Najeriya
Source: Jami'ar Ahmadu Bello 2021
Tambaya ta 9: Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga mata masu juna biyu?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa waken da ba tare da man ja ba ba shi da lafiya ga mata masu juna biyu. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
Binciken da WHO ta yi a 2023 ya nuna cewa waken da aka dafa ba tare da man ja ba yana taimakawa wajen kare lafiyar mata masu juna biyu da jariransu.
Tambaya ta 10: Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga dukan iyali?
Mafi yawan mutane suna tunanin cewa waken da ba tare da man ja ba ba shi da lafiya ga dukan iyali. Amma wannan ba gaskiya ba ne.
Binciken da FAO ta yi a 2022 ya nuna cewa waken da aka dafa ba tare da man ja ba yana taimakawa wajen rage kiba da cututtukan zuciya a cikin iyalai.
- Yana rage kitse a jikin iyalai
- Yana kara lafiyar zuciya
- Yana taimakawa wajen ci gaban yara
“Waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga dukan iyali kuma yana da arha.”
Sakamako: Yaya ka yi a cikin tambayoyin?
Idan ka sami maki 8-10, kana da ilimi sosai game da girke-girken wake ba tare da man ja ba. Idan ka sami maki 5-7, kana bukatar kara ilimi. Idan ka sami maki 0-4, kana bukatar karanta wannan labarin sosai.
- Maki 8-10: Kana da ilimi sosai
- Maki 5-7: Kana bukatar kara ilimi
- Maki 0-4: Kana bukatar karanta wannan labarin sosai
Tambayoyin da Ake Yawan Yi
Shin zai yiwu a dafa waken Najeriya ba tare da man ja ba?
Shin waken da ba tare da man ja ba yana da dadi?
Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga zuciya?
Shin waken da ba tare da man ja ba yana da arha?
Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga yara?
Shin waken da ba tare da man ja ba yana da lafiya ga mata masu juna biyu?
Shin ana iya dafa waken ba tare da man ja ba a cikin tukunyar dafawa?
Shin waken da ba tare da man ja ba yana da dadi a cikin miya?
Tushe & ƙarin karatu
- FAO 2022 Report on Dietary Fats — FAO (fao.org)
- WHO 2023 Study on Heart Disease and Oil Reduction — World Health Organization (who.int)
- Nature Food 2023 Study on Groundnut Oil — Nature Food (nature.com)
- Jami'ar Ahmadu Bello 2021 Study on Beans and Vegetables — Jami'ar Ahmadu Bello, Zaria
- Jami'ar Bayero 2022 Study on Pressure Cooker Beans — Jami'ar Bayero, Kano
- UNICEF 2023 Report on Child Nutrition — UNICEF (unicef.org)