Ojejukáma 80 mil millones rymba yvy pegua — ha hetaiterei pira — tembi'urã káda áño. Káda peteĩ ha'e peteĩ tekove, ndaha'éi mba'e reínte. Ko páhina hína peteĩ jehaipyre ohechaukáva mávapa hikuái ha mba'épa ojejapo hesekuéra.
Gallinas hetave ojukáva mymba yvy ári peteĩ rehe hetave.
Ojaheka ñepyrũmínteicháma moñopyrã karape, broiler gallinas ojejuka aramboty ára mokõi guive. Gallinas huevo rupi oñemboguapy ára mokõi taulíta temii porã'ỹva-pe. Korasõ gallinas macho ojejuka térã gas rupi hatã'ỹre.
Leche ndaha'éi alternativa pacífica carne vacuno rehe — ha'e hendýva.
Vacas leche oñembohovake ára peteĩ peteĩ. Hendyakuéra ojeñemomba'e pyhare mboyve — itykykuéra veal-pe, imemby kuña'i ko ciclo imismópe. Hete, ojapóva ñemboguapy ikatuha'ãmiva, ojejuka ára po guive. Heko añetéva ha'e ára mbojapykue.
Oñemohenda meméva mitã michĩvandi katupyry rembiapópe. Ojehecha chupekuéra mba’e rehe.
Cerdas oiko yvate hetave tembiapo retépe gestation crates hyky'ỹva ojejekuréi haguépe. Lechones oñemokakuaa, ojemomba'e ra'ãnga ha kuépe ojepoi ñemoirõ'ỹre. Cerdas hetave ndohecha ára mboyve ojejuka rague.
Grupo hetavéva, ndojehechái ha ndohechakuaaiva'erã mymba animales ryru-pe.
Pira oiporu mba'apy. Mba'epa ojehecháva ha'e eĩta mokõi mbohapyhagua. Upe rire trillones ohei ára rehe — barco rehe, red-pe térã sea cages mba'asykuéva-pe parásitos ndive oñejuka.
Exportación yvate — camión ha barco rupi — oheka hetete.
Oveja ñepyrũmínteicháma ojejuka ára mbohapy ha mbohapyhagua. Mulesing, ñemomba'e ha castración ojejapo oñemoirõ'ỹre. Barcos exportación oñangareko millones océano rupi ára rehe; mano calor ha ñemano ojehecháva ojeikuaára.
Heta pira oñeñohẽ pya’eve ikatúgui ojehecha jey.
Peteĩ mbyte rupi umi pira ojehesa’ỹijóva ojepe’a reiete. Umi red de arrastre ombyai yguasu ruguái; umi pira ñembyaty puku ojuka guyra, tifi ha jaguarete pira.
Umi mymba tembi'u rendápe ha'e tapicha oguerekóva ku'a ijehegui, jerovia, ha, oñeñe'ẽrõ, ohechauka mymba py'aite. Umi marandu ojehekýiva marandu mba'e'apo rehegua mymba rehegua ha avei umi mba'e'apo ojehechakuaáva industria ñepyrũrãme. Ndaha'éi ñe'ẽpy'a yvyku'i rehegua — ha'e ñe'ẽpy'a marandu rehegua.
Umi ryguasu ohechauka papapy, ijeheguy ha umi mba'e'apo ñe'ẽpy'a rehegua. Umi tembiapo ohechaukáva umi ryguasu ojehasa'yva oñembohovái umi ryguasumi ojehasa'yva ári — peteĩ marandu oñembojoaju ñe'ẽpy'a ñepyrũrã rehe. Ikatu ojapo ñembohova heta mba'e heseguáva, ha oñembohasa'ỹ gui jehekýi. Imba'e'apo ku'aite ipu'aka tuichavéva umi mba'e'apo teko rehegua oñembohovái.
Oñeme'ẽvo chupekuéra tekoha porã, umi ryguasu ojejapo aty, ohekaka tembi'u, oñemongu'i yvýpe, oheka hendag̃ua ha oñe'ẽ iñirũnguéra ndive. Ryguasu randy oñemboheta opaichagua ryguasu ha tekoha rupive. Ryguasu kuña oñotỹkuaa ha oñangareko imembykuéra rehe heta semána pukukue.
Umi ryguasu pya'e okakuaáva oñehundi 35–42 árape — oikove mboyvemi hekove pukukue pukukue. Pe oñeporavo pya'e okakuaa ha pe kyrakue oñembohetave umi mba'e vai py'a ha kangue rehegua. Umi ryguasu randy ikatu omoheñói 250–300 randy peteĩ arýpe. Umi kora michĩ oñembotýva oñombykyeterei chupekuéra; pe tenda oñeme'ẽva oñembojovake opa tetãme.
Kurekuéra ohechauka ikatupyryha, imandu'a porãha ha oiko porãha iñirũnguéra ndive. Umi tekombo'e ohesa'ỹijo mba'éichapa oikuaa ojeheka tenda, ojekuaa ijupe ha ikatupyryha oipuru hag̃ua espejo oheka hag̃ua tembi'u. Ikatupyry oñemboheta tembiapo ha tekoha rupive, ha tembikuaa oñeha'ã gueteri oikuaa mboykue pe ikatupyry ojekuaa.
Umi kure ka'aguy ha kure oñemongakuaáva'ỹva oiko familia ha'egui. Ojapo óga oñembohypa hag̃ua, oñembohupa heta (oipurúva ijehey ha oipurúva iñambuevéva), ojapo joaju heta tapicha rehegua ha ohasa ha'e oĩhápe heta ára apóre. Umi kure sy ha'e kuñararã, oñembohupa porãva. Umi kuremi oñepyrũ oñembohupa aravo oñembojáva'ỹre.
Umi mba'e akuremba'ãme guarã oikuaa heta ára imba'e'apo opa mba'e ojapo hag̃ua karapã peteĩ kuatiañe'ẽ 0.6 m ipukúva — ndaikatúi ojeroky, oñemboy'u, térã ojapo mba'e'apo social. Oñembohypa rire, oho umi mba'e kuarepa'ãme, oñembohapáva mba'e'apo. Umi kuremi ojepekua 21–28 árape (mba'e'apo ypy ojejapo 12–15 semana) ha upéi oñembokyhyje peteĩ tenda'ỹre ojejukaha peve.
Umi vaka ojapo pytyvõ joaju heta tapicha rehegua ha ohechauka mba'e'apo oje'éva ñe'ẽpy'a joaju — ikorasõ oñembohape ojepe'áva'ỹre iñangirũguigua ha oñembohape oñembojoajúvo. Ohechauka curiosidad (sapy'ápe oje'éva 'vaka kyhyje') ojepe'ávo tenda pyahúpe, ha oheka mba'e'apo vai heta tapicha térã tenda rehegua heta arapa'ỹme.
Umi vaka oñemongakuaáva térã ojehupytyva'ỹva oñembohupa heta aravo ára, ohasa ambue ára oñembohupa, oñembohupa ha opytu'u. Umi vaka ojapo joaju hatã imembykuérape guarã ha oñembohupa heta ára. Ipukukue ypy ha'e 15–20 ary. Pe joaju sy ha memby ha'e peteĩva umi hatãvéva ojehechakuaáva umi unguládope.
Vaka kamby oñembyai heta jey ou rire, oikove mboyvemi 15–20 áño. Umi mba'e apytépe oĩ hyy, mba'asy ha ñemitỹ rembiapo. Umi vaka ra'y oñemomombyry hikuái onase rire, jepe oĩ heta hendáicha. Umi vaka ra'y karia'y ikatu oñemongakuaa to'o rehe, ha ambue katu ojejuka onase rire.
Pira ku'aite ha'e peteĩ mba'e'apo pyahu oñembojaha pya'e. Umi tembiapo ohechaukáva joaju oñembohasa'ỹva, ñembohasa heta arapa'ỹme, oipurúva tembiporu (umi wrasse ojehechakuaáva oipurúva ita omyatyrõ hag̃ua mba'e), Machiavellian mba'e'apo social umi pira potrĩme, ha jeroviapy umi mba'asy vai rehegua oñembohovái umi mba'asy vai rehegua mymba rehegua. Pe jerovia umi pira ndojevajái mba'asy vai rehegua ndaha'éi oñembohupapái marandu científica rehegua.
Umi pira mba'e'apo oñembohovái heta mba'e'apo rehegua, ha opa mba'e oikotevẽ mba'e'apo heta mba'e'apo yvyku'i mbytépe, mba'e'apo social (oñembohasa, oñembohasa, mba'e'apo tenda rehegua), ha mba'e'apo tapicha rehegua. Umi salmón oho hetaiterei km oñembohypa hag̃ua oipurúva campo magnético. Umi raya oñembohupa. Umi grouper oñembojojávo umi anguja morada-pe oñembohupa. Umi pira ku'aite ha mba'e'apo rehegua jehekýi sa'i ojehechakuaáve ñe'ẽporã rehegua.
Peteĩ estúdio 2024-pe ohechakuaa umi pira ojejapóva oipyhy hague 1.1–2.2 trillón pira peteĩ arýpe 2000–2019 aja, ndoikéi upe ndojehaiúiva. Umi y rehegua ñemongakuaápe, pe ñembyaty hetaiterei ha y ñemongy'a ikatu omosẽ tesape, oñembyai pe pira rete, ha omongy'a 1. Heta pira oñeñemuva ojejuka oñembotavy'ỹre.
Umi ovecha ikatu imandu'a 50 ovecha rova rehe mimi mas de dos años ha ikatu oikuaa avei umi yvypóra rova. Hikuái orespondé ohechávo mba'éichapa oñeñandu ha ohechauka ñemoambue iñe'ẽnguérape oĩvo kyhyjépe. Vakaicha, oñeñandu iñirũnguéra ndive ha ikatupyry ohechauka kyhyje oñemomombyry ramo iñirũnguéragui.
Umi ovecha ha'e mymba social oñembohupa, opytu'u, ha oñembohasa joaju. Umi ovecha ruã ojapo joaju hatã imembykuérape guarã heta arapa'ỹme, ohechakuaáva hikuái, iñe'ẽ ha iñambuevéva. Umi mba'e'apo'ỹme, umi ovecha oguereko jepoko 10–12 ary. Ndaha'éi mba'e'apo'ỹva umi jerovia teko rehegua oñembohovái — ojehechakuaáva ikatu'ỹva ojapo mba'e'apo ha jehekýi ijehegui.
Umi ovecha membykuéra ojejukáva 4–12 jasy'árõ. Umi mulesing-pe — jepoko ovecha Áustralia-pe — peteĩ kuatia ojeipe'a umi ovecha remby ku'ígui anestesia'ỹre oñembohovái hag̃ua mba'asy vai. Ovecha ñembohupi, ndaha'éi mba'e'apo vai, ojapo py'ỹi mba'asy vai ha mba'asy vai umi mba'e'apo comercial-pe, ojejapóva pya'e. Umi ovecha ruã tembiapo kamby rehegua ojeipurúva umi vaka rehegua mba'e'apo kamby rehegua.
Umi tapiti ha'e mymba ipuku'a'ive umi mba'e'apo jepoko'a rehegua oñembohovái. Ombohovái problema yvyku'i ári, ojehasa'ỹ gui jehekýi, oipurúva ha oikuaáva tapicha oñembohovái, ha oguereko mba'e'apo ijehegui ipy'a guive ikyhyjepépe. Oñembohasa heta mba'e'apo teko rehegua ha ohechauka ñe'ẽpy'a rupive ñembohupa oje'éva allogrooming.
Umi tapiti ka'aguy oiko joaju umi tapiti ógape. Ohasa kuarahyresẽ ha kuarahyke árape oñembohupa ha oguereko heta mba'e'apo social umi joaju tapicha rehegua. Oñembohupa, hetaveve mitãrõ. Umi tapiti oñembohupíva, oñeme'ẽrõ tenda porã, ohechauka avei umi mba'e'apo rehegua.
Heta kure ka'aguy oñemongakuaáva to'o rehe oñemoĩ kora kãme oñembotýva omoĩva chupekuéra ijehe'a ha oñembotavy. Ambue tenda oĩ kora guasu ha okápe. Pe EU oguereko ñangareko mymbakuéra rehe, péro ndoguerekói tembiapo kure rehe añónte. Mymbakuéra oñeñandu vai kora michĩ ha ndojejapoi porã ramo.
Peteĩ kuatiahaipyre puku oiporúva drone, cámaras ojejokóva ha portátil ohechauka haguã mba’e vai guasúva ko’ágãgua mymba ñemongakuaa. Ojehecha voi.
YouTube
Umi pira ojejapóva oñemomichĩ oñeñe'ẽvo mymba ojejuka va'ekuére. Peteĩ estúdio 2024-pe ohechakuaa 1.1–2.2 trillón pira ojejapóva oipyhy hague peteĩ arýpe 2000–2019 aja, oipurúvo yvy ha pira rembiapo. Umi he'íva oñemoĩ pira guasu ha pira y rehegua ha ndoikéi upe ndojehaiúiva. Ko'ã papapy ohasa umi papapy ojehai va'ekue mymba ojejuka va'ekue kokuépe.
Jepe'a jejukaha'ỹre, umi mba'e'apo pira rehegua ojapo heta mba'e'apo vai: umi mba'e'apo'ỹva ojejukáva ha oñemombo'áva ojejukáva téra ojejukáva, mokõi delfín, tortuga, guyra yguasu, ha pira mitã opa mba'e'apo rehegua. Umi arrastre hondo rehegua — peteĩ mba'e'apo jepoko'a ojejapóva umi pira yvyku'i ári — ohaitypóna yvyku'i yvyku'i ári ojejapóva heta ary. Pe mba'e'apo física umi ecosistemas yvyku'i ári ha'e peteĩva umi mba'e'apo yvyku'i ári sa'ive ojehechakuaáve tembi'u jehupytyvéva ári.
Pe apopyrỹ pya'e mba'e'apo yvyku'i ári ha'e avei umi mymba yvyku'i ári: ja'u hetave yva, ja'u sa'ive pira. Umi oñembohupávare tembi'u y, umi pira sa'iveve oñembohupíva (sardina, makerel, anchovy) oguereko sa'ive mba'e'apo yvyku'i ári umi pira guasuicha salmón térã atún. Umi tembiapo marisco yvyku'i ári ha'e peteĩva umi tembi'u mymba rehegua sa'iveve mba'e'apo yvyku'i ári.
Mymba yvy pegua: ñemano opa ára yvy tuichakue; pira: peteĩ jehupyty opa ára 2000–2019-pe, oñemomombyry’ỹre umi oñemokañyva.
FAOSTAT 2024 · Mood & Brooke, Animal Welfare (2024)
Seis marandu, oñemoñe'ẽva tembi'u ñemohenda guýpe.
83 mil milló
Mymba ojejuka va'ekue so'o rehe 2022-pe yvy tuichakuére.
Upe 2022 total ohechauka ojejuka hague 2,630 mymba rupi peteĩ segúndope. Ndoikéi pype umi ambue omano va'ekue ndojehai'ỹva so'o ñejuka ryepýpe.
“Peteĩ ryguasu kure'i oikovekuaa pukuve upe ojejuka hague guive.”
99%
Mymba oñemongakuaáva factory farm-pe EE.UU.-pe, ojehechakuaáva hetaiteha.
Ta'ãnga okaragua oĩva mboty ári oĩ pe departamento ñeñemuhágui, ndaha'éi hagua tupahoja oĩva. Pe añetegua ha'e itaita, itahogue, ha jepe'ovai resape.
“Peteĩ kure kuña ikatu oñemoarandu ha oikuaa tapicha ha henda oikuaáva.”
Sapy'ánte 24 aravo aja
Oñemosẽrõ guive vaka ra'y isykuéragui heta kokuépe.
Umi vaka ra'y oñemosẽrõ pya'e niko ojejapo meméva kokuépe. Vaka ha ita'ýra ikatu ohechauka teko asy, jepémo umi jepokuaa ha mba'éichapa oñeha'ã káda peteĩ ijojaha'ỹ.
“Peteĩ vaka ha ita'ýra ikatu oheno'o ojoapýpe oñemosẽ rire.”
1.1–2.2T
Ojehechakuaa ku guyra guasu ojejapýva káda áño, oñemombyte 2000–2019.
Umi jejapýva oñemoĩ ojehepyme'ẽvo ipohýikue rupive; umi tembikuaahára oipapa umi guyra ojejapýva umi papapýgui ha guyra tuichakuégui. Ko jepapa noñemoĩri umi ndojehechakuaáiva.
“Ndaipóri tekorã kirirĩ tovasahaguã pytuhẽ.”
6.5 mil milló
Umi kuimba'e ryguasu ra'y ojejukáva káda áño ryguasu rupi'a ñemuhápe (2023 jepapa).
Umi ryguasu ra'y noñemoĩri rupi rupi'a ha ndaijojái ho'u hag̃ua vakapipopo, ojejukapa. Ojejukahápe oipuru hikuái maceración ha gassing; sapy'ánte umi oñotỹva oipuru in-ovo sexing térã omongakuaa umi kuimba'e ryguasu ra'y.
“Ojeporavo peteĩ jereta'ári peteĩ ára oikóvo.”
80%
Amazon ka'aguy oñehundíva vakapipopo ñemongakuaa rupive ojehechaukáva peteĩ WWF jepapa 2008-pe.
Ka'aguy jeity vakapipopo ra'ỹirã ohundi tekoha ha omosẽ carbon oĩva yvýpe. Ijedad ha mba'éichapa oiko ojoavy tetã ha áño rupive.
“Jaguarete oguatahápe, ko'ãnga oĩ peteĩ tóro.”
“Tolstoy he'i va'ekue ani hag̃ua ojejuka mymba ho'u hag̃ua ha'eha peteĩ léi iñepyrũha oñemboporã hag̃ua tekove reko.”
“Mymbajukaha rogykéra ovetã vidrioguigua rire, opavave oikova'erã solomo'ỹre.”
“Mymba ñeñongatu industrial peteĩ tembiapo vai pochýva ko arapýpe.”
Pe ñemboheko ko sistémagui osẽvo oĩ mbohapy jey káda árape, hetaiterei jepi aravópe: tembi'u rendápe.
Ojejavy'a The Other Side of the Plate (onefork.org) rehe.
Supermercado etiqueta ñatõ mbytépe oĩ mymba ñemondyi sistema hetavéva ha okañýva ava historia ári.
Leche ha'e mymba leche. Ojapóva industrial escala-pe sistema reprodukción ñemboguapy ha familia ñemomba'e reherupi.
Avei 'libre' huevos oú sistema ojejuka sa'y sa'yve-pegua guive.
Mymba ndojehechái tembi'u sistema-pe — ha mymba mano rehetáva.
| Especie | Tekove pukukue (amoite) | Arykue reko ñehundirã |
|---|---|---|
| Ryguasu (broiler) | 8 ary | 42 ára |
| Kure | 15 ary | 6 meses |
| Vaka kamby rehegua | 20 ary | 5–6 ary |
| Vaka so'o rehegua | 20 ary | 18 meses |
| Atlantic salmon (oñemongakuaáva) | 4–6 ary | 2 ary |
Pe mymba ñemitỹ tuichakue ha añetegua, peteĩ páhinapente: