Veganismo, mba'éichapa tembi'u añetehápe ojejapo.
Peteĩ tembi'u ka'avo rehegua ha'e pe mba'e ojejapóva peteĩteĩva rupi ohepyruta haguã ñande rekove jepuru. Ha katu umi tembi'u peteĩteĩ oĩ tembi'u ra'angakuéra, jepuru ha tapichakuéra apytépe, ha umi ñembou oñembojoaju avei jajapo jave jepe'a, tenonde, mba'ejeroky ha umi tapicha oñemitỹva tembi'u. Ko kuatia omohu'ã umi mba'e oje'e.
Mokõi teresa peteĩ tembi'u ogueraháva yvyra jepuru oúva mba'égui jekarúva, ndaha'éi mba'éichapa oguejy oreve. Peteĩ Science ojeguerohorýva ary 2018-pe (Poore & Nemecek) 38.000 ñemityha rupi ojehecha tembi'u vegano ojepuruvéva oñemitỹva peteĩ yvyra jepuru peteĩ hendápe mokõichagua tembi'u yvyra hetave rehegua — peteĩ ñembogue okakuaáva umi ygaratã eléctrica jeroky, ygaratã jepe'a, térã opa mba'e jejeroky. Pe tembi'u ha'e pe mba'e ojejapo.
Heta tembi'u rehegua, yvyra jepuru oĩ 10% guýpe opa mba'e jepuru. Peteĩ tembi'u ryguasu oñemono'õva aguĩgui oguerekopa'ã peteĩ yvyra jepuru hetave tofu ojepe'áva ambue yvygui. 'Jekaru aguĩgui' ha'e peteĩ mba'e porãve jajapo jave mokõi tembi'u ka'avo; ndojeipurúi va'erã oñemombarete haguã jepuru tembi'u mymba rehegua ambue yvygui oúva ka'avo kuéra rehegua.
Péicha ẽa peteĩ teresa opa tembi'u ojejapóva ojepe'a, umi jeroky guasu oĩ umi óga ipirapire hetápe. Umi tembi'u mymba ojepe'áva ogureko peteĩ yvyra guasu oñembojoaju ha'eñomi. Mba'e jajapo va'erã: jajoguave ógape, ñamono'õ tembi'u mokõi árape, ñaimo'ã umi "jepuru opa" tembi'u (frittata-haguéicha chickpea pancakes, arroz frito ambue mba'e, sopa de lentejas, batidos congelados), ha jaijerovia ñande rekáre tembi'u árape ojehaíva rehe.
"Pe tembi'u ha'e pe mba'e ojejapo. Opa ambue mba'e omohu'ã."
Veganismo oñembojo'a jepive peteĩteĩva, ha katu umi tembi'u ra'angakuéra ipy'aguapýva ogueko peteĩ joaju – ñemityha joaju, tembi'u joaju, pytũvy'y tembi'u kuérape, ñemityha táva, ñemityha mbo'ehao, ñemityha ha ñemitỹ'i kuéra. Ñemoinge térã ñemboguata peteĩ omohenda ñande rekove joaju ojapóva tembi'u ka'avo rehegua normal ha'e va'erã peteĩ mba'e pyahu ndahasýiva.
Tekokatu oguereko avei biodiversidad, y, yvy tekokatu, mymba tekokatu ha tapicha tekokatu. Peteĩ tembi'u ka'avo rehegua omohenda opa mba'e peteĩ henda rupi, ha katu pe tekove ipotĩvéva oguereko avei mba'e oúva aceite de palma (peatland jepe'a), mba'éichapa avellana oñemyakỹ (California almendras), ha oñehepyme'ẽpa tekopeteve umi ñemitỹhára (cocoa ha café).
Omboguejy y ojeiporúva peteĩ lítro rehegua 90% rupi ha carbono ojejapoéva katu 65–70%. Soja oreko proteína pe kambyicha; avena ipiru'ive kógape.
Peteĩ jejy familiape guarã arapokõime ohora 50 kg de CO₂e peteĩ tapicha reheve arykue javeve — ha'ete voi peteĩ jeguata mbykymi yvate rupi.
Y ryrupýpe ojeiporúva oreko 1.400×ve carbono y yvu rehegua. Peteĩ mba'yru ojejeporu jeýva opaga ijeheguiete hetave jasy peteĩ jey.
Jejy opa mba'e rehegua, ha hechapyre ha mba'e he'ẽ ojapo'áva yvakuéra, oipytyvõ umi ojeityhápe yvakuéra ha ombyai umi mba'e ojeityhápe yvakuéra oparupiete.
Peteĩ ry'apu henyhẽva iporãve peteĩ ijapu'ývape henyhẽvape ha umi mba'e ojeityhápe yvakuéra ojeityha ojeityha yvyári ha'e peteĩ umi mba'e pya'eve ñanderekópe.
Moambue tembi'u, yvy jepuru ha yvyra jepuru. Sa'ive iporãve.
Poore & Nemecek, Science 2018 (38.700 ñemitỹha, 119 tetã)
Adulto promedio Reino Unido-pe, opa mba'e (tembi'u añónte).
| Tembi'u | kg CO₂e/ára | Yvy (m²) | Y (L) |
|---|---|---|---|
| Heta tembi'u ryguasu (hetave 100g/ára) | 10.2 | 8.4 | 6,700 |
| Mokõi tembi'u ryguasu (50–100g/ára) | 7.5 | 6.0 | 5,200 |
| Sa'i tembi'u ryguasu (sa'ive 50g/ára) | 5.4 | 4.2 | 4,000 |
| Pira jekaru | 4.7 | 3.4 | 3,200 |
| Vegetariano | 3.8 | 2.8 | 2,800 |
| Vegano | 2.5 | 1.6 | 2,200 |
Fuente: Scarborough et al., Nature Food 2023.
Ñemity mymba rehegua ojepuru 77% opa yvy ñemityhárape guarã Yvy ape ári, ome'ẽ jave 18% calorías ha 37% proteínas. Oñemono'õramo tembi'u ka'avo rehegua, yvy ñemity ojapo 75% — peteĩ área ipukúva Estados Unidos, China, Unión Europea ha Australia oñembojoaju yvyra, sabana ha yvyrykuérape. Ndaipóri tecnología, ndaipóri política, ndaipóri mba'e peteĩteĩva oguereko va'erã peteĩ potencial tuichavéva restauración ecológica rehegua.
Peteĩ kilo ryguasu ojepuru 15.400 litros y; peteĩ kilo lentejas, 1.250. Peteĩ ryguasu ryguasu ojepurúva y hetave mokõi meses jepe'a. Umi yvy ojepe'áva (California, España, Murray-Darling) ñemity mymba rehegua ojepuruva y je'u rehegua, umi jepuru michĩvéva oñeporandu jepuruve haguã. Jekarukatu ka'avo rehegua ha'e pe jepuru guasuve ype'áva tapicha rekove rekovepe.
34% opa pira stok opápe ojepe'a ha 60% ojepe'a iñembou máximo-pe, FAO he'iháicha. Pira jepe'a yvyguy opo'áva umi cadena-re yvyguy ári, ojepe'áva umi corales ymaite guivégui; 300.000 cetáceos oje'uka peteĩ arype. "Pira ipy'aguapýva" umi mba'e ojehechakuaáva – ehecha umi Seaspiracy critiques. Pe mba'e ojejapóva ha'e jekaru ka'avo yvygui (alga, cochayuyo) térã opápe.
Metro cuadrado yvy ojepurúva ojejapo haguã 100g de proteína.
Fuente: Poore & Nemecek, Science 2018.
Peteĩ tembiasakue mbykymi umi mbaʼe ojejapóva rupive oñemopuʼãva mymba mbaʼapo. rehegua
Umi ryguasu oñeñemitỹkuaa ógape oparupi. Umi tembiapo ryguasu ñemohasaha peteĩha ojehecha.
Oiko posible oñembyaty heta mbaʼe. Umi vaka ojeipyso umi kógajo rupi; umi kure ha ryguasu oñemoĩ ógape opa ára g̃uarã.
Frances Moore Lappé omoherakuã peteĩha aranduka ohechaukáva mbaʼeichaitépa umi tembiʼu ojeʼúva ndahaʼéi iporãva umi mymbápe g̃uarã.
FAO heʼi mymba ñemitỹ haʼeha peteĩ mbaʼe tuichavéva omoheñóiva kámbio klimatiko, yvyra jejuka ha biodiversidad jeporavojey.
Siensia omoherakuã pe data tuichavéva jehechakuaa ojejapo vaekue. Umi tembiʼu yvoty rehegua omboguejy yvy ojeporúva 76% ha umi emisión 50% rupi.
Peteĩ tembiʼu yvy rehegua —heta yvoty, michĩmi soʼo— ojehechakuaa umi sientífiko rupive oñemongakuaa haguã 10 su mymba umi límite ecológico ryepýpe.
Eheja umi avati, lenteha ha arro oñemombaʼeve; ehecha opaichagua tembiʼu mymba rehegua peteĩ tembiʼu ojejogua vaʼerã térã embohasa'imi. Ko kámbio peteĩete ohasáma opaite ambue mbaʼe "hũ" ojejapo vaʼerã ko kosinga ryepýpe.
Umi óga oñemoĩva oguenohẽ michĩve peteĩ mbohapy tembiʼu. Tembiʼu oñemombóva haʼe pe irundyha guasuve ojehupíva ko yvy ape ári peteĩ tetãháicha.
Peteĩ bolsa lenteha, peteĩ sakopa arró ha peteĩ káha verdura oikotevẽve tembiʼu ojejapóva rehegua, empaquetado rehegua ha pirapire rehegua.
Heta taʼangamýi ipyahúva ojapo mbaʼe. Methane tembiʼu ojeʼóva rupive oiko chugui tembiporu pyaʼeve CO₂-gui veintidós áñope.
Ha'e 75% hetave yva kamby oñemono'õva oñemongu'e haguã mymba kuérape, ndaha'éi ojejapo haguã yva kamby. Pe yva kamby ojapóva Amazonas ha'e mymba rã'ỹi; yva kamby ojeipurúva yvypóra rekápe oúva Europa, Estados Unidos ha Asia-gui.
Eiporavo umi producto oguerekóva RSPO-certificadas aceite de palma térã ndoguerekóiva aceite de palma. Ekumanda umi marca de comida ojepurúva aceite de palma ndaha'éiva certificada, ha'e jave "vegano".
Almendras ojepuru umi y heta California-pe, ha katu peteĩ gramo de proteína-pe ojepuru y ha yvy sa'ive kamby térã ryguasu. Ñembopyahu oipytyvõ – ñambopyahu almendras maní, girasol, cáñamo ha avena rehe.
Ndaipóri yvyra jepuru rehegua – umi ñemity sa'ive, upévare yvy jepuru okakuaa. Orgánico iporãve biodiversidad ha yvy tekokatu rehe. Mokõi mba'e oĩ; eiporavo mba'épepa oĩ.
Ygaratã jepive ha'e 5–10% tembi'u jepe'a; ñemity ha'e 80–90%. Peteĩ ryguasu ryguasu aguĩgui ojapo 5× hetave lentejas oúva ambue yvygui. Ka'avo aguĩgui iporãve ka'avo oúva ambue yvygui; ka'avo oúva ambue yvygui iporãve opa mymba rehegua.
Oguereko peteĩ mba'e ojehechakuaáva bienestar rehegua, ha katu peteĩ yvyra jepuru omohu'ã térã hetave ryguasu oúva granja-gui (ryguasu oikove pukuve, ojapo hetave metano). Ndaipóri ojejapóva: ndaipóri yvy hetave opa tapichakuérape guarã ho'úva ryguasu ho'úva kapi'i.
Ojepuru y hetave ka'avo kuérape guarã, ha katu sa'ive kamby térã ryguasu peteĩ gramo de nutrición-pe. Castañas de cajú, avena ha arveja ha'e umi mba'e ojehepyme'ẽva ipy'aguapývape guarã jajapo haguã ñandéve guarã.
Aceite de palma oĩ heta producto vegano-pe ha ha'e peteĩ mba'e ojeipurúva jepe'a yvyra rehe. Eiporavo RSPO-certificada, térã eguata – coco, girasol ha colza ha'e ambue mba'e. (Nóta: ryguasu ojapo hetave jepe'a yvyra rehegui aceite de palma.)
Pe oñembaʼapovéva oñemyatyrõ hag̃ua ñande rógape pe ñande rete, ndahaʼéi pe mbaʼyruguata térã pe koty oñehaʼarõhápe.
Poore & Nemecek rembiapo 2018-pe ojejapo vaʼekue (Science) orekóva 38.700 kokue ha 119 tetã rupi heʼi oñembohasávo peteĩ tembiʼu heta soʼo oguerekóvagui peteĩ tembiʼu ojejapóva kaʼavógui, omyatyrõha peteĩ tapicha mbaʼe rykue ojapóva yvýpe g̃uarã peteĩ 73% rupi — peteĩ mbaʼe ipohýive ha pyaʼeve oñembogue hag̃ua umi mbaʼyruguata térã umi koty oñehaʼarõhápe heta ógape g̃uarã.[1]
Upe data peichaite voi ohechauka mymba ojepuruha 83% yvy oñeñemitỹva guive ko yvy ape ári, ha katu omeʼẽnte 37% proteína ha 18% kaloria — peteĩ mbaʼe vaiete ndaikatúiva oñemyatyrõmba mbaʼeveichavérõ “regeneración”-gui.[1][2]
Pe EAT-Lancet Comisión 2019, ojesareko rire umi planeta límite ha tekove apo yvy ape ári, omoĩ peteĩ 'tembiʼu hekóva planeta-pe g̃uarã' ombovavaʼéva soʼo pytã 14 g/día-pe ha kamby 250 g/día-pe — haʼéva peteĩ tembiʼu ojejapóva kaʼavógui ha oñemoĩvaʼerã michĩmi.[3]
Umi ñembou guasu oúva mokõitégui: jekarukatu ka'avo rehegua, ha avei jajapo tembi'u ra'angakuéra ha tapichakuéra ojapóva tembi'u ka'avo rehegua ndahasýiva opa ambuepepe.