Veganismo, mba'éichapa tembi'u añetehápe ojejapo.
Peteĩ dieta vegana oñemopyenda porãva ikatu omomichĩeterei tembi'u rembi'u rekoha. Dieta individual oĩ tembi'u sistéma ryepýpe, suministro ha tekoha, ha ikatu oñeguenohẽve iporãva reme'ẽvo resape umi tembi'u reko rei, ñemongu'e, enváse, ha umi oñotỹva tembi'u. Ko páhina omoirũ umi punto.
Tembi'u reko ha ñemongakuaa iporãve jepi pe distánsia-gui. Poore & Nemecek's 2018 Science análisis oñemopyenda 38,000 kokue rehe. Peteĩ estudio 2023 UK-pe Scarborough ha iñirũnguéra ombo'e dieta vegana ha'eha peteĩ pehẽngue dieta heta vaka ro'o rehegua impacto rehe. Pe ñemomichĩ oteko oñemopyenda dieta oñepyrũvahápe; komparasiõ kokuére térã avión-pe oñemopyenda tape jeporu rehe.
Hetave tembi'u rehe, ñemongu'e ha'e peteĩ pehẽngue sa'ive gas rehe, jepe avión ikatu ha'e iñimportánte. Peteĩ vaka ro'o oñemongakuaava pe árape oguereko peteĩ impacto tuichave tofu yrypy'a rupi oguahẽva-gui. 'Eat local' ikatu oipytyvõ ambue mba'épe, ha katu klíma komparasiõ ohecha va'erã tembi'u reko, ñemongakuaa, estasion ha mba'éichapa oñemongu'e distánsia añónte rangue.
Tembi'u oñehundi ha oñemombo tembi'u suministro-pe; UNEP he'i 19% tembi'u oĩva konsumidorkuérape oñemomboha 2022-pe, oike pype umi ikatu'ỹva ojekaru. Ko'ãva ndaha'éi tetã ivérarõ añoite. Eplanifika reguaraháva, eñongatu tembi'u rembyre ha ekaru mokõi ára ryepýpe térã ererypy'a, ha eheka 'use-it-up' tembi'u. 'Best-before' ára he'i kalidát-re, ha katu ani reñemyengovia pe ryakuã rehe.
"Pe tembi'u ha'e pe mba'e ojejapo. Opa ambue mba'e omohu'ã."
Veganismo oñembojo'a jepive peteĩteĩva, ha katu umi tembi'u ra'angakuéra ipy'aguapýva ogueko peteĩ joaju – ñemityha joaju, tembi'u joaju, pytũvy'y tembi'u kuérape, ñemityha táva, ñemityha mbo'ehao, ñemityha ha ñemitỹ'i kuéra. Ñemoinge térã ñemboguata peteĩ omohenda ñande rekove joaju ojapóva tembi'u ka'avo rehegua normal ha'e va'erã peteĩ mba'e pyahu ndahasýiva.
Sostenibilidad oñe'ẽ avei biodibersida, y, yvy po'i, animal po'i ha yvypóra derécho rehe. Dieta vegana ikatu omomichĩ tekoha jeity, ha katu ndoikói opaite mba'épe. Ehecha moõgui ou pe aceite de palma, mba'éichapa oñemongakuaa umi tembi'u oikotevẽva y tenda hakúpe, ha umi rembi'apohára suministro-pe (kakao ha kafe) oñeñangareko porãha.
Soya ha avéna kamby oguereko sa'ive gas de efecto invernadero ha sa'ive y jeporu kamby vaka rembiapo, jepe umi ñemomichĩ ikatu ambue he'iháicha. Soya kamby oguereko proteína hi'aguĩvévante kamby vaka-gui avéna kamby-gui; eiporu umi oñemombareteva.
Erembypa peteĩ vaka ro'o tembi'u peteĩ semánape lenteja rehe, ikatu omomichĩ pe tembi'u rehegua gas de efecto invernadero. Pe ñemomichĩ oteko oñemopyenda pe pórte ha mba'éichapa oñemongakuaa pe vaka térã lenteja; ndaikatúi oñemohenda peteĩ viáhe rehe oñemo'ỹ'ỹre pe tape.
Pe y grífo pegua ikatu oñemboy'u vove, eiporu upeva y rrambúi rendyru (botella) rangue, péicha reepita enváse ha remomichĩ ivaíva ko'ãva tekoha rehe. Pe diferénsia oteko oñemopyenda pe embotellamiento ha jehepyme'ẽ rehe; filtros oñeikotevẽ hekoitépe, ha pe ñemomichĩ ikatu ambue he'iháicha.
Eguapykuaa ha eguerahávo yvyra'ỹi, kumanda ha salsa, ikatu remomichĩ pe jepivegua jeporu ha reiporu porãve umi tembi'u. Ñemomichĩ oteko oñemopyenda pe kokuére, pe mba'éichapa oñeñongatu ha oñemopypuku jey; eñongatu porã ha eguapykuaa porã tembi'u.
Peteĩ ry'apu henyhẽva iporãve peteĩ ijapu'ývape henyhẽvape ha umi mba'e ojeityhápe yvakuéra ojeityha ojeityha yvyári ha'e peteĩ umi mba'e pya'eve ñanderekópe.
Global averages opaite kokuégui ha supply chains. Michĩve ha'e porãve; peteĩ kilogramo káda tembi'u pegua ndaha'éi nutricionalmente ijoja.
kg CO₂-equivalent peteĩ kg rehe
Poore & Nemecek, Science 2018, Our World in Data rupive
Mbojojaha ojejapóva 55,504 tapicha oĩva UK estudiópe, oñemohendapyre 2,000 kcal/día, ary ha kuimba'e térã kuña rehe; tembi'u añónte.
| Tembi'u | kg CO₂e/ára | Yvy (m²) | Y (L) |
|---|---|---|---|
| Heta tembi'u ryguasu (hetave 100g/ára) | 10.2 | 16.78 | 890 |
| Mokõi tembi'u ryguasu (50–100g/ára) | 7.0 | 11.28 | 780 |
| Sa'i tembi'u ryguasu (sa'ive 50g/ára) | 5.4 | 8.31 | 710 |
| Pira jekaru | 4.7 | 6.31 | 710 |
| Vegetariano | 4.2 | 6.01 | 530 |
| Vegano | 2.5 | 4.37 | 410 |
Fuente: Scarborough et al., Nature Food 2023.
Poore & Nemecek's 2018 análisis ombo'e umi animal rembi'u oiporuha 83% yvy rehegua, oikuave'ẽvo 18% kaloria ha 37% proteína. Pe esenario animal rembi'u'ỹre omomichĩ yvy agrícola jeporu 75%, peteĩ yvy ijyke ojoguáva US, China, EU ha Australia-pe. Yvy oñemopotĩva ikatu oipytyvõ tekohápe, ha katu oikotevẽ política ha yvy ñemopyenda porã.
Yvóra tuichakue y jeporu vaka ro'o rehegua ha'e 15,400 litro peteĩ kilo-re. Ko'ãva oike pype ama, yvy ha yvyguýpegua jeporu, ha pe kontaminasiõ rehegua, upévare ndoikói pe y rrambúi-icha. Kumanda ikatu oikotevẽ sa'ive y pe proteína gráma rehe vaka ro'o-gui, ha katu y jeporu ha y katu'ỹva oikotevẽve jepi. Vaka ro'o rembypa kumanda rehe ikatu omomichĩ pe y jeporu.
FAO's 2025 evaluación ombohovái 35.5% umi pira oñe'estudiáva oñeguahẽha pe tope ha 64.5% oñemongakuaa porãha. Pira ñemonda ikatu ombyai yguasu ruguápe, korales, ha pira jepigua oñembohasáva oñemoĩ kyhyjépe cetáceos ha ambue mymbakuéra. Resultados ikatu ambue pe ñemongakuaa ha ñemohenda he'iháicha; pira sertifikasión oñe'estudiava'erã he'iháicha. Algas ha yvyra'ỹi ikatu oiporu animal'ỹre.
Global averages yvy ojeipurúva peteĩ áño aja oñemono'õ hag̃ua peteĩ kilogramo. Michĩve ha'e porãve.
m² peteĩ kg ha peteĩ áño rehe
Poore & Nemecek, Science 2018, Our World in Data rupive
Peteĩ tembiasakue mbykymi umi mbaʼe ojejapóva rupive oñemopuʼãva mymba mbaʼapo. rehegua
Eikuaa umi mba'e mymbágui oúva re'úva memete ha eheka ikatuha oñemoĩ hendaguépe yvyragui oúva nutricionalmente iporãva.
Eprova kumanda, lenteja térã tofu tembi'u reheguasúpe, ha eñe'ẽnga pe dieta pukukue rehe umi mba'e re'úva añoite rangue.
Eñembosako'i porciones, eñongatu porã tembi'u ha eipuru sobra hekopeguáicha. Ejogua cantidad ikatuha reipuru añetehápe.
Poore ha Nemecek oestima oñemosẽramo umi mba'e mymbágui oúva yvy tuichakue javeve ikatuha oñemomichĩ yvy jepuru 76% ha tembi'u emisiones 49%.
Pe Comisión opropone peteĩ rembi'u poravopyre yvyragui oúva memete, oĩvo sa'i tembi'u mymbágui oúva, ha avei tembi'u-sistema ambue ñemoambue.
Scarborough ha iñirũnguéra oñembojoaju 55,504 UK tapicha rembi'u marandu ambiental rehe. Vegan dieta oreko impacto michĩve umi dieta so'o hetavévagui opaite cinco indicador-pe.
Eheja umi avati, lenteha ha arro oñemombaʼeve; ehecha opaichagua tembiʼu mymba rehegua peteĩ tembiʼu ojejogua vaʼerã térã embohasa'imi. Ko kámbio peteĩete ohasáma opaite ambue mbaʼe "hũ" ojejapo vaʼerã ko kosinga ryepýpe.
Eplanifika tembi'u ha ehecha mba'épa reguereko, péicha remomichĩta tembi'u reko rei. Tembi'u jeporu rei ha reko rei oñondive oguereko 8–10% yvóra tuichakue gas de efecto invernadero; ko'ãva oike pype umi ñemoko'ẽ ha jejapo reíva, ndaha'éi hogaygua rembi'u reko rei añoite.
Peteĩ bolsa lenteha, peteĩ sakopa arró ha peteĩ káha verdura oikotevẽve tembiʼu ojejapóva rehegua, empaquetado rehegua ha pirapire rehegua.
Ekomposta umi tembi'u rembyre ikatu'ỹva oñepohano, péicha regueru jey umi nutrientes yvýpe. Bokashi omopiruru tembi'u rembyre ha oikotevẽ peteĩ estádia yvy térã komposta rehe; peteĩ tacho añoite nombopahaite pe proyésia. Tembi'u oñemohendáva yvykuaapype ikatu ojapo metano, oguerekóva peteĩ ñemomokunu'ũ mbaretevéva CO₂-gui veinte áñope.
Sa'ive mbohapy pehẽngue yvóra tuichakue soja-gui oñeporu mymbakuéra rembi'urã, ndaha'éi tembi'uicha soja kamby térã tofu-icha. Soja ñemongakuaa ikatu omokyre'ỹ ka'aguy jey jeity, ha katu pe oríhen ikatu ambue he'iháicha; ani repensa opaite soja oñeporuva mymbakuérape oĩha Amazon rehe térã opaite soja tembi'u rehegua ndoikoiha ka'aguy jeity. Ehecha umi producentes informasión.
Eiporavo umi producto oguerekóva RSPO-certificadas aceite de palma térã ndoguerekóiva aceite de palma. Ekumanda umi marca de comida ojepurúva aceite de palma ndaha'éiva certificada, ha'e jave "vegano".
Almendra ñemoy'u ikatu omosẽ y jeporu Kaliforniápe. Almendra kamby jepive oiporu sa'ive y kamby vaka-gui, ha katu oguereko sa'ive proteína, upévare ekompara umi ka'u rehe oikotevẽva umi nutriénte. Pe variedad oipytyvõ — ejapo almendra, manduvi, girasol, cáñamo ha avéna kamby.
Ndaipóri yvyra jepuru rehegua – umi ñemity sa'ive, upévare yvy jepuru okakuaa. Orgánico iporãve biodiversidad ha yvy tekokatu rehe. Mokõi mba'e oĩ; eiporavo mba'épepa oĩ.
Tembi'u reko ha ñemongakuaa iporãve jepi pe distánsia-gui. Vaka ro'o oñemongakuaava pe árape oguereko peteĩ tuichaite ñemopyenda pe klíma rehe lenteja yrypy'a rupi oguahẽva-gui, ha katu ndaipóri peteĩ proporcion universal. Pe 'local' ndaha'éi jepi sa'ive impacto: aría rupi jehepyme'ẽ, invernadero oñemokunu'ũva, estasion ha ñemongakuaa ikatu omboambue pe komparasiõ.
Oguereko peteĩ mba'e ojehechakuaáva bienestar rehegua, ha katu peteĩ yvyra jepuru omohu'ã térã hetave ryguasu oúva granja-gui (ryguasu oikove pukuve, ojapo hetave metano). Ndaipóri ojejapóva: ndaipóri yvy hetave opa tapichakuérape guarã ho'úva ryguasu ho'úva kapi'i.
Iimpacto oteko oñemopyenda moõ ha mba'éichapa oñemongakuaa, poytuhápe y jeporu umi tenda y oikotevẽhápe. 'Per gram of nutrition' ndaha'éi peteĩ komparasiõ oñemopyendáva, ha umi cashew ndaha'éi sa'ive impacto orekóva. Eiporavo opaichagua tembi'u ha eñe'ẽ y jeporu rehe ha avei carbon ha yvy jeporu rehe.
Aceite de palma oĩ hetave tembi'u vegano-pe ha ipojejapo omokyre'ỹ ka'aguy jeity. Eheka umi sertifikado oñemohypy'ũva ha suministro transparénte. Emoambue vove aceite de coco, girasol térã rapeseed-pe ndoikoi jepi iporãve: palma oguereko rendimiento tuicháva, upévare umi sustitutos ikatu oikotevẽve yvy. Vaka ro'o omoirũve ka'aguy jeity yvóra tuichakue aceite de palma-gui.
Pe oñembaʼapovéva oñemyatyrõ hag̃ua ñande rógape pe ñande rete, ndahaʼéi pe mbaʼyruguata térã pe koty oñehaʼarõhápe.
Poore ha Nemecek rembiapo ary 2018-pegua Science-pe oipuru marandu 38,700 kokuégui 119 tetãme. Iporiahuvereko ñemomýi yvy tuichakue javeve umi mba'e mymbágui oúva rembi'u'ỹre, tembi'u rehegua greenhouse-gas emissions oñemomichĩ 49% ha kokuépe oñepyrũ ojeipuru 76%. Ko'ãva ha'e modélo ojejapóva yvy tuichakue javeve, ndaha'éi peteĩ tapicha ikatuha oñongatu segúro.[1]
Pe estudio voi ojuhu so'o, pira ñemoñangaha, rupi'a ha kamby oipurúha 83% yvy kokuépe oĩva yvy ape ári, ome'ẽvo 18% kaloria ha 37% proteína. Umi impacto ojoavy umi kokuépe, upévare pe tembiapo porãve rembiapo ha'e avei peteĩ mba'e iñimportánteva, ndaha'éi tembi'u añónte.[1]
Pe 2019 EAT–Lancet Commission rembi'u poravopyre 2,500 kcal peteĩ árape oguereko 14 g so'o pytã ha 250 g kamby, oĩvo avei rángo ikatuha ojeiporu zero so'o pytã. Omomarangatu umi kumanda, yva ro'o ha kure'i hi'upykuéra proteína rekoviarã.[2]
Umi ñembou guasu oúva mokõitégui: jekarukatu ka'avo rehegua, ha avei jajapo tembi'u ra'angakuéra ha tapichakuéra ojapóva tembi'u ka'avo rehegua ndahasýiva opa ambuepepe.
Mba'érepa mymba rekora ndojokupytýi mba'evépe — ha mba'épa he'ise política ñemomba'apo omboyke va'ekue tembiapo.
Esegi →