Heta jepokuaa veganismo rehegua nopaĩri añetehápe — ha'e peteĩ ñe'ẽ rendu, ndorekóiva mba'eve mba'e ojehechakuaávare. Ko'ápe oĩ umi ojeipuruvéva, oñembojoaju porã temimbo'etépe, ha mba'e rehepa oje'e peteĩteĩ.
Peteĩ dieta oñembojoparáva omoa’ỹva mba’e ojejuhúva ohasavéva umi proteína oñeikotevẽva.
Lenteja, kumanda, tofu, tempeh, seitan, ervília, manduvi, avati ro'o, avati mbytýva, yvyra ha yva omoĩ heta proteína. Academia de Nutrición y Dietética he'i porã umi dieta vegan oñemohypy'upáicha omoĩ porã proteína peteĩ opa ára, hyeguasu ha umi jejopýva ojejapo jave.
Peteĩ ára jave ja'u rire, yvate rehegua omoĩ opa umi aminoácido tekotevẽva.
Pe 'proteína oñembojoapýva' ñe'ẽngue umi ary 1970-gua ojeity ipehẽngue peteĩva. Soja, quinoa, trigo sarraceno ha amaranto ha'e proteína ojejapóva ijehegui; kumanda ha trigo oñembosako'íva peteĩ árape omo'ã ambuekuéra.
B12 ndojejapota'ái yva térã mymba rupi — mba'asykuéra rupi katu. Umi vegan-kuéra oĩ peteĩ mba'ekýa; mymba okakuaávape avei oñeme'ẽ peteĩ.
Ohasavéva mbytépe oñemanda'áva B12 oñemongu'a umi mymba jekuaávape. Ñame'ẽva'erã hese hepy'ỹ ha ndohejái mymba.
Meta-análisis umi kuimba'e kuéra rehegua ohechauka soja ndojapói mba'eve testosterone térã estrogeno-pe.
Peteĩ meta-análisis ary 2021-gua 41 estudio-gui (Reed et al., Reproductive Toxicology) ojejuhupe soja ni isoflavonas ndojapói mba'éve testosterone, testosterona libre, térã estradiol kuimba'épe.
Umi entidad dietética guasu Estados Unidos, Reino Unido, Canadá, Australia, Italia ha Portugal-pe he'i porã umi dieta vegan-kuéra oñemohypy'upáicha iporãha mitãkuérape guive.
Mba'e oimportáva ha'e ñembosako'i — calorías he'iháicha, B12, vitamina D, omega-3, hierro ha calcio — ndaha'éi mymba mba'e'ỹ.
Umi vegan-kuéra ogana medalla olímpica, Grand Slam, Tour de France ha ultramarathones.
Patrik Baboumian (kuimba'e mbarete), Venus Williams (tenis), Lewis Hamilton (F1), Scott Jurek (ultrarunner), umi Tennessee Titans de defensa vegan — pe lista okakuaa hína.
Hierro ndaha'éi hemático yvágui oñeñeñepyrũ porã vitamina C ndive ha ndaipóri café térã té.
Lenteja, tofu, pepita de calabaza ha avati mbarete ha peteĩ fruta cítrica, pimiento térã tomate pe tembi'úpe omoĩ porã hierro-pe ñandéve mba'eve mba'e ndohekýri peteĩ mba'e ojejapóva.
Calcio ou yvýgui. Vaka omo'ã kapi'i gui; nde ikatu rehasa vaka'ỹre.
Tofu-pe calcio, lechería yva oñemohypy'upáiva, tahini, almendra, apio ryguasu, bok choy, higo pyahu ha kumanda morotĩ ha'e opaichagua mba'e henyhẽva. Heta arandupy ndaipóriva lechería-gui oguereko osteoporosis sa'ive umi lechería hetave gui.
Umi tembi'u yva rehegua ituhéva, ha'e: kumanda, arró, lenteja, yva, fruta.
Tembi'u vegan reityva oĩ — mayma tembi'u reityvaicha — ha katu umi dieta yva rehegua global ha'e heta tembi'u yvate rehegua: shiro etíope, dal indio, arró ha kumanda mexicano, mezze levantino, pasta e fagioli italiano.
Yvypóra oñemongakuaa ho'u hag̃ua opa mba'e ojejapóva. Mba'e ñande jaguerekóva ndaha'éi mba'e jajapo va'erã.
Umi ñande ypykuéra avei ohasa ñembyahýi heta jave. Ko'ágã, ñande jaiporavo peteĩ suministro oñembohysýiva. Ciencia de nutrición moderna, ndaha'éi mba'e oúva evolucióngui, ohechauka mba'e ñanembotuicháva ko'ágã.
Ohasavéva 90% umi mymba yvy rehegua oñemongakuaáva pe yvy'ape ári oikove ha omano umi sistema industrial peteĩhape.
Umi etiqueta 'kaguy'ỹva', 'libre' ha 'orgánico' omoambue mba'e ohupytýva, ha katu omoĩse'o'i ñemomemby, sy ha mitã'i ñemomombyry, ojapo mba'e vai ha’éva yvoty ñekyty ha ñembochy'i peteĩ ñembyasy naturalpe.
Vaka ojapo kamby hyeguasu rire añónte, omoakỹ hag̃ua imemby — ndaha'éi yvypórape guarã.
Vaka kambykuérape ojejapo hyeguasu hag̃ua jepokuapyre ohechuka hag̃ua okambiapy. Imembykuérape ojeipe'a orasapy'ánte heñói rire: kuimba'ekuéra oiko chugui vaka'i, kuñakuéra katu oiko chugui umi vaka kambykuérape.
Umi ryguasu ko'ãgãguare oñemongakuaaka ojapo hag̃ua ~300 rupi'a ary jave ~12 iñemoñare ypykuéra ijehegui, omokangypávo hete.
Opa sistema rupi'a rehegua — ka'i, ka'i'ỹ, orgánico, ogaguive — umi ryguasu kuimba'e ojejukapa peteĩ ára jave ndojapóigui rupi'a. Umi yvy'ape guive, 7.000 tapicha kuimba'e ojejukapa peteĩ ára jave.
Umi pira oguereko nociceptores, receptores de opioides, ha reacciones comportamentales umi daño rehegua, he’iháicha mba’epy'apy oñembohasáva.
Umi revisión ojejapóva Animal Cognition, Fish and Fisheries, ha Animal Sentience-pe he'i opa umi pira ikatuha oñembyasý. Pe estimación ha'e 1-3 billones de pira ojejuka ary jave tembi'urã.
Umi jeporeka industria rehegua EE.UU., Reino Unido ha UE-pe ohechauka ñembyasy ñembyai 5–10% vakakuérape ha hetavéva ryguasukuérape.
Upéva he'ise hetaiterei mymba ary jave ojejuka iñakãvúre. Ha 'iporãva' ndojapói ñemomemby jejopýva, ñembohasa pukukue, ñembohape, térã ñemano voi.
Umi eiru ha'e mymba'i orekóva py'apy, ha eiru ñemongakuaa yvypóra ojapóva omoĩ tapu eiru róga omano hag̃ua.
Umi Reina yvotykuérape apyka jave ojejokopa'imi; eíra oñembojuka asuka ndive; eiru róga oñembohasa continente rupi jepe'ara'ãme, ojeperdéva hetave.
Ovecha lanuda oñemongakuaa va'erã oñembytýva, ha katu ovecha ka'aguy omyakỹ ijehegui.
Industria ojapo akóinte mulesing (oñembovoka ovecha'i pire iky'áva Australia-pe anestesía'ỹre) ha jepuru jejopýva, omano heta jave ñembohapsy.
Cuero ha'e peteĩ mba'e oñemboguahakáva billones-pe; omoĩ peteĩ ñembojopara ha peteĩ jepuru.
Ñamano cuero ojerure peteĩ mba'e osẽva umi tekoha vaka rehegua. Heta mba’e cuero rehegua ou vakakuéragui ojejukava’ekue akãteépa ijehegui, especialmente India, Bangladesh ha Brasil-pe.
Ñembohasa ha'e 10%-gui sa'ive umi tembi'u ojejapóva. Mba'e reho'úva hetavéva oimporta mba'e oúva.
Umi 2018-pe Poore ha Nemecek meta-análisis ojejapóva Ciencia-pe ohechauka ñanembohe'ívo vaka so'ógui umi tembi'u yva rehegua ojapo mba'e vai sa'ive umi mba'e ojehechaukáva vaka so'ópe.
Vaka kapi'i ho'úva oguereko igual térã guasuve mba'e ohechaukáva peteĩ kg rehehápe umi vaka ho'úva umi mba'yrumýi rehegua oñembopaguárõ metano ha yvy jepuru.
Red de Investigación de Clima Alimentario (FCRN, Oxford 2017) ojejuhúpe umi sistema de pastoreo ndaikatúi omoañete ijehegui osẽva umi mba'e ojejapo'ỹva, jepe umi supuesto de secuestro optimistas.
Peteĩ litro rehehápe, kamby vaka ojapo 4× y kamby almendra gui ha 22× yvy.
Kamby vaka: ~628 L y peteĩ litro rehehápe. Kamby almendra: ~371 L. Soy ha avena kamby ojapo jepe sa'ive. (Poore ha Nemecek 2018)
Heta 77% soja yvy'ape ári oñemongu'a umi mymba jekuaávape, ndaha'éi yvypórape guarã.
Pe vegan reho'úva tofu ojapo peteĩ mba'e michĩ soja rehegua peteĩ mba'e oho'úva ryguasu térã kure.
Metano ha'e 80× guive ipoderoso CO₂ gui 20 ary jave. Ñamoĩrõ yvy'ape ári omoambue yvy'ape, péichaite.
Pe argumento 'metano biogénico' ojejapo jeroky ha stock. Oĩ aja vaka heta, metano oñembohetavéva umi baseline preindustriales-gui.
Ñemboapo'ĩ dieta rehegua ha'e peteĩ umi mba'e tuichavéva peteĩ tapicha ikatu ojapo.
Poore ha Nemecek (2018) ojejuhúpe peteĩ mba'e oñemboguata hag̃ua peteĩ dieta yva rehegua ojapo peteĩ tapicha yvy jepurúgui 76% ha mba'e oñembohysýiva 73%.
Umi tembi'u yvapeguigua ituja'ỹva — arró, lenteja, kumanda, avena, papas, repollo — ha'e opa mba'e yvapeguigua.
Umi tembi'u ndaha'éiva hepy. Peteĩ opa dal no. Heta yvy'ape rehegua ho'u yvapeguigua ijehegui hepy'ỹve rupi.
Heta tembi'u yvy'ape ári oguereko tembi'u yvapeguigua tuja — ha'e umi tembi'u ojejapóva hetavéva.
Shiro etíope, dal indio, frijoles mexicanos, pasta e fagioli italiano, mezze levantino, pho chay vietnamita, shojin ryori japonés. Jeguata ojapo veganismo hasy'ỹve, ndaha'éi hasyve.
Opa tembi'u rehetavávo ojapo mba'e vai sa'ive. Eñepyrũ peteĩ ára ára ha upéicha okakuaa.
Donald Watson, omoĩva'ekue 'vegan', he'i ha'eha 'opa mba'e ikatuva ha ojepurúva'. Jepuru pura'ỹ.
Umi tradición vegetariana ha vegan tuja'ỹva ha'e Asia ñembyguigua, Asia kuarahyresẽguigua, África kuarahyresẽguigua, ha Mesoamericana.
Jainismo (~2.500 ary), tembi'u budista, Saatvik tembi'u Hindu, ayuno etíope ortodokso, Rastafari Ital, comunidad Bishnoi, maíz-kumanda-calabaza prehispánico — veganismo ha'e tuja, tuicha ha globalve ijehegui branding occidental moderno.
Ñande akóinte ja'u yva. So'o hepy, hepy ha sapy'apy'a opa yvypórape guarã akóinte.
Avg. jepuru so'o yvy'ape ári ko'ágã ha'e hetave ñande ypykuéra ojapo'ỹva antes del siglo XX. So'o industrial ha'e mba'e pyahuve; tembi'u yva rehegua ha'e pe base.
Umi vaka, kure ha ryguasu oñemongakuaáva oguereko ko'ágã heta rupi ñande ñambopu'aka billones rupi; ndoikóiva 'opa', ndojapomo'ãi hikuái.
Umi ñemoñare mymbukuéra oĩma oñembyai — umi industria ojapo'ỹva 'omoĩ' jave chupekuéra. Ñembogueja agropecuária omo'ãmo'ã yvy umi mymba ka'aguy ojerreskupera hag̃ua.
Umi pira oguereko iomega-3 umi algas gui. Ikatu avei nde — directamente.
Lino, chía, cáñamo ha nueces omoĩ ALA; aceite de algas omoĩ EPA ha DHA sin mercurio, dioxinas térã microplásticos omoĩva umi pira hetave.
Ñakãrague ñembyai oiko ho'u'ỹre — opa dieta rehegua — ndaha'éi ñande jaheja mymba mba'e.
Ñakãrague oñembyatu rire vegan-kuérape, pe mba'e ojejapóva ha'e calorías sa'ive, hierro sa'ive, zinc, B12 térã proteína. Ñande japokopyha'ãva ojapo chugui porã.
Pyti'a ojejapo aminoácido ha ñeñe'ẽ porã, ndaha'éi mymbágui.
Heta vegan-kuéra ojejapo pyti'a ha umi atleta imbarete — Patrik Baboumian, Nimai Delgado, Torre Washington — ohechauka pe mba'e. Proteína he'iháicha yvapegui ojapo pe mba'e.
Umi crustáceos decápodos ojehechakuaa legalmente oñembyasýva Reino Unido-pe ha heta ambue jurisdicción omuñape upéva.
Umi 2021 LSE revisión umi Reino Unido gobierno rehegua ojejuhúpe 'evidencia científica mbarete' umi decápodos oguereko mba'epy'apy. Ñembojy hekokatu yvágui oĩ gueteri heta tetãme.
Vaka kambykuérape ojejukapa ~5 ary jave, irundy pehẽngue iñemoñare naturalpe, kamby sa'ive jave.
Umi kamby ryguasu ojeipe'a isýgui. Umi vaka kamby kuimba'e oho vaka'i térã vaka so'o. Lechería ha'e so'o de vaka.
Mokõi ojejapo mba'e vai peteĩ mymbape guarã, oĩ jave mba'e yvapeguigua.
Ñemongu'e avei oñembyai heta mymba ojerekáva omano porã. So'o 'ka'aguy' ha'e peteĩ mba'e michĩ jepuru gui — pe mba'e ojejapóva hetavéva ha'e jajogua térã mba'e ojapóva, ndaha'éi jajogua.
So'o oñemongakuaáva heta ary hepyvéva hetavéve; pe ventana climática oñembohysýiva hína.
Umi mba'e porãvéva he'i so'o oñemongakuaáva oguereko peteĩ mba'e tuicha mercado-pe umi ary 2030-pe. Pe IPCC 1.5 °C ventana oñemboguahakáva umi ary 2030-pe. Umi tembi'u yvapeguigua ha'e hepy ha hetave.
Umi pastizal natural oñemongakuaa mymba ka'aguykuérape guarã, bisonte, alce ha antílopeicha — ndaha'éi vaka industrial rehegua.
Ojeipe'ávo vaka ha ojerrekuperávo mymba ka'aguy térã oñembohe'ívo yvy ojapo yvy carbon hepyve umi estudio hetavepe.
Jaguarupi tembi'u mymba rehegua ojuka hetave mymba ka'aguy umi tembi'u rehegua ojejapo'ỹva yvypórape guarã.
Irundy pehẽngue yvy'ape ári oho tembi'u mymba rehegua. Ñañemboaguata yvapeguigua ojapo yvy'ape ári sa'ive tapicha rehegua, ojapo mba'e vai sa'ive mymba ka'aguy rehegua, ndaha'éi ojapo hetave.
Ary 2025-pe, haimete opa cadena tuja — ha umi independiente hetave ogaguive — omoĩ peteĩ mba'e vegan.
Umi aplicación HappyCow ohechauka 800.000+ restaurante vegan-friendly yvy'ape ári. Peteĩ frase michĩ (ehecha /phrase-card) ojapova'erã ambue mba'e ambuepa'ũpe.
Peteĩ olla dal, peteĩ mba'e ojejapo'ỹva, kumanda torta térã pasta tomate ndive ojapo 15–20 minuto.
Heta tembi'u yvapeguigua ojapo pya'eve mba'e ojejapo'ỹva, ndaipórigui ñeñe'ẽ, ndaipórigui tembi'u pytu'u, ndaipórigui mesa ojejapóva.
Umi yva rehegua heta — fibra ha y ñanemonguña hi'ãve calorías gui umi tembi'u mymba rehegua ojejapóva.
Estudios ohechauka tembi'u yvapeguigua oguereko peteĩ mba'e tuicha saciedad calorías rehegua umi tembi'u omnívoro rehegua. Pe jepoko ha'e ho'u he'iháicha — ndaha'éi ho'u sa'ive.
Heta tembi'u preindustrial ha'e yvapeguigua, so'o ndive peteĩ mba'e michĩ.
Umi tembi'u tradicional mediterráneo, andino, mesoamericano, sudasiático, este asiático ha este africano ha'e opa mba'e ojejapóva avati'águi, kumandágui, yva ha fruta gui, so'o ndive peteĩ mba'e oñemboapaváva térã peteĩ tembi'u ambuéva, ndaha'éi peteĩ mba'e fundamental.
Umi tradición ética yvapeguigua ipukuvéva ha'e indio (Jain, Hindu, Budista), etíope, rastafari ha este asiático budista.
Veganismo occidental moderno ha'e peteĩ jepuru pyahu umi tradición-gui, ndaha'éi ambue mba'e.
Heta vegan-kuéra oñembyekái ho'u la cena. Estereotipos ha'e hasy'ỹve ñe’ẽgui.
Mba'e umi tapicha ohendúva 'juicio' ha'e pe ñembojopara ikatuha ojejapo peteĩ mba'e. Umi vegan reho'úva hetave ojapo dal, ho'u burritos, ha ovy'a hikuái ijehegui.
Peteĩ jepokuaa pyahu ára, oñemopu'ã umi mba'e oĩmava rehegua. Ndorekóiva tembipuru, ndorekóiva apu'a, ndorekóiva tenda ojejoguarã.
Eñepyrũ pe plan 7 árapegua →