Omboguejy, sapyʼánte semanaspeveite.
Tuguy ryryi mbarete (hipertensión) ha'e peteĩ mba'e tuicháva ohekáva katuete ojukáva py'apy hasýgui ha ikatu oñemoambue tembi'u rupi. DASH ha ambue tembi'u ka'avo reko omomichĩ tuguy ryryi jeporekapy rupi. DASH ha'e ka'avo henyhẽva, ndaha'éi vegan-gua; umi jehupytyrã oñemoambue, ha tembi'u oñemoambuéva ndomyengoviai pohã oje'e va'ekue térã ndohejái ivaivéva.
Peteĩ meta-análisis 2014-pe JAMA Internal Medicine-pe oñemoĩ umi siete jeporeka ha 32 jeporeka ojehecháva. Jeporekapy, tembi'u ka'avo reko omomichĩ tuguy ryryi sistólica 4.8 mmHg ha diastólica 2.2 mmHg umi tembi'u ambue rehe. Jeporeka iñambuevéva tuichave. Upe análiis ohecha tuguy ryryi, ndaha'éi mba'e oikóva py'apy hasýpe térã ivaivéva.
Tembi'u oñembosako'i mbyky va'ekue ome'ẽ potasio, magnesio, fibra ha polifenoles, ha ka'avo rogue ha remolacha ome'ẽ nitratos. DASH, US National Heart, Lung, and Blood Institute-pe ojehechakuaáva, omoĩ ka'avo ha lácteo michĩva ha ikatu omomichĩ tuguy ryryi umi arapokõi rire. Peteĩ versión vegan-gua ndojehechauka oiporãveha DASH-gui.
Jajapo tembiʼu diarua umi kaʼavo hovýpe (kale, espinaca, rúcula, acelga), remolacha, jukeri, avena, kumanda, lenteja, trigo entero, yva yvyra rogue rehe (koʼágã nueces ha almendras), yvyrasỹi semílla. Jajapo mbaʼe ryakuã yvyra rogue ha especiaspeve, yvykuaʼa rangue. Ajo, té de hibisco ha remolacha jugo peteĩteĩ oreko mbaʼeʼỹmi omboguejýva ruguyryry okytereĩva umi estudiope.
"Tembi'u ka'avo reko omomichĩ tuguy ryryi 4.8/2.2 mmHg rupi umi tembi'u ambue rehe, peteĩ meta-análisis 2014-pe umi jeporeka ojehecha va'ekue."
Juky jehepyme'ẽ ha'e peteĩ tape iñimportánte. Heta tetãme, juky oje'úva oúva tembi'u oñembosako'ímavagui — mbujape, kesu, tembi'u oñembosako'ímava, tembi'u ojejapóva ha restaurant rembi'u. Tembi'u ka'avo reko ndomomichĩi juky: vegan-gua sustitutos ha ka'ẽ ikatu henyhẽ juky, upévare ema'ẽ etiqueta-pe ha eiporavo umi juky michĩva.
Avena jukeri, nueces ha peteĩ plátanoreheve. Kafe hũ térã té heʼỹva.
Ensalada guasu kaʼavo ñembojeheʼávala kumanda, remolacha oñembojyvaʼekue, yvyra semílla, aderezo tahini-limón reheve.
Lenteja dahl arro mopuʼã reheve, espinaca oñembojy ajetépeve, pepino ykére.
Peteĩ po reʼẽ heʼỹva, peteĩ mansana, térã hummus kaʼavo kuʼá rehe.
Té de hibisco, y, té verde. Embogue yʼu heʼẽva ha eñembopyʼa hagua hetave alcohol.
Diferencia mbytegua peteĩ 2014 meta-análisis-gui. Negativo = tuguy renyhẽ oñemomichĩvéva. Trial ha observational ojehechauka heko peteĩme.
mmHg diferencia
Yokoyama et al., JAMA Intern. Med. 2014
Umi jeporeka ohechauka oñemoambueha oñembosako'i, dosis ha tuguy ryryi oñepyrũhaguéicha; umi mba'e ndojehechakuaái oĩha añetehápe térã oñembojo'a.
| Tembiʼu | Ñemboguejy ypykue | Mbaʼéichapa ojapo |
|---|---|---|
| Remolacha (250ml/ára) | Oñemoambuéva; sa'i sa'ive umi jeporeka rupi | Nitrato tembiʼo → óxido nítrico |
| Hibiscus (oñemoambue umi jeporeka) | −7 mmHg | Polifenoles; ndojeikuaapái mba'éichapa oiko |
| Ajo (ajugua) (oñemoambue umi dosis jeporekapy) | −3.8 mmHg rupi peteĩ meta-análisis-pe | Azufre ryru; oteky oñemohendaháicha |
| Linaza (oñemoambue umi dosis jeporekapy) | −3.2 mmHg sistólica rupi | Lignanos, ALA, fibra |
| Kakáo ryru henyhẽva flavanol-gui | −2 guive −3 mmHg peve | Flavanoles |
| Umi tembi'u ka'avo añónte oje'úva umi jeporeka ojehecha va'ekue | −4.8 mmHg | Oñembojeheʼa |
Tuguy ryryi ikatu oñemoambue tembi'u rupi ohasa rire umi arapokõi. DASH jeporeka 1997-pe, tembi'u joaju omomichĩ tuguy ryryi 5.5/3.0 mmHg, ha 11.4/5.5 mmHg umi tapicha orekóvape hipertensión. PREMIER oñeha'ã umi ambue jeikove reko; mba'eve jeporeka ndohechauki tembi'u ka'avo reko añónte oñemohendaha umívare.
Juky jejoko ha potasio jeipuru iñimportánte. Banana, patata dulce, kumanda, espinaca ha tomate ome'ẽ potasio, jepémo pe jepuru oñemoambue tembi'u ka'avo ryrupe. WHO he'i tekotevẽha 3,510 mg/árare potasio adultokuérape g̃uarã, ani haguã umi tetyma hasývape. Tetyma hasy ha ambue pohã oikotevẽ jeporojokuái hekopete.
Emoĩ umi tembi'u ryrupe hu'itĩ, ka'avo rogue, kumanda térã lenteja, kure'akue ndojukýiva ha linaza hu'itĩ, nde remikotevẽhaicha. Eipuru ajo tembi'u ro'éramo pohã rangue. Remolacha jukysy ikatu omomichĩ tuguy ryryi umi jeporeka rupi, pévape g̃uarã umi mba'e oñemoambue. Emomichĩ juky ha tembi'u oñembosako'ímava; eheja pohã oje'e va'ekue.
Tuguy renyhẽ oñemomichĩvéva poapýra arapokõindy rire, peso ha juky ára ha ára oñembojere'ỹre.
mmHg diferencia
Appel et al., N. Engl. J. Med. 1997
Peteĩ tembi'u henyhẽva yva, ka'avo ha kamby sa'i grasa-gua omoirũ tuguy renyhẽ peso oñemomichĩ'ỹre térã juky oñemomichĩ'ỹre.
Peteĩ tembi'u low-glycaemic-index legume ára ha ára-gua omoirũ tuguy renyhẽ systolic oñemohenda versus trigo fibra extra type 2 diabetes-pe.
Tembiapo ojehechaukáva ohechauka mbytegua 4.8 mmHg systolic ha 2.2 mmHg diastolic oñemomichĩha versus omnivorous diets.
Ehecha ne tuguy renyhẽ, eñembotove jukýgui ha eñemongeta ne médica ndive tratamientorã. Ani reheja térã remomichĩ ne tuguy renyhẽ tamby nderejapo'ỹre ne añónte.
Heta juky okaruva'ekue ou tembi'u envasado-gui, ndaha'éi juky ryru-gui. Jajapo tembi'u opa mba'e henyhẽva reheve ojapo hetave mba'e.
Banana, kumanda, ka'avo rogue, patata ha naráha ome'ẽ potasio, ikatuva'erã oipytyvõ omomichĩ hag̃ua tuguy ryryi mbarete. Tetyma hasy térã ambue pohã ikatu oikotevẽ jeporojokuái hekopete.
Mbohapypa aravo'i ka'aru reko, po ára peteĩ arapokõindýpe, ikatu oipytyvõ omomichĩ hag̃ua tuguy ryryi mbarete ha ojuhu peteĩ jehupytyrã ojeipurúva aerobic-pe. Péva ombohetave térã omyengovia rangue upe pohã oje'e va'ekue.
Ka'uha ikatu omopu'ã tuguy ryryi mbarete, taha'e ha'éva oje'u hetavérõ. Jejoko ikatu oipytyvõ, jepémo upe tuichakue ha ára ojejapohápe oñemoambue.
Nde pohãnohára rembiapoukapy rupínte. Tembi'u jehechauka ikatu omomichĩ pohã ojeipurúva, pévape g̃uarã heta oikotevẽ gueteri pohã. Tapeju rei anítei oiko ivaivéva. Ema'ẽ nde tuguy ryryi ha eheja nde pohãnohárape todecidi oñemoambuépa umi dosis.
Tuguy ryryi ikatu iporãve ohasa rire umi arapokõi tembi'u oñemoambue rire, ojehechaháicha DASH-pe. Umi mba'e ojehecháva peteĩ dieta ka'avo reko rupi oñemoambue; ema'ẽ nde tupapire ha aníke eraha peteĩ ára oje'e va'ekue.
WHO omoĩ 5 g juky ára pukukue adultokuérape g̃uarã. Tembi'u ka'avo reko ndomomichĩi juky ojeipurúva: mbujape, ka'ẽ, tembi'u oñembosako'ímava ha vegan-gua sustitutos ikatu henyhẽ juky. Ema'ẽ umi etiqueta ha eñe'ẽjoko juky jehepyme'ẽ.
Tembi'u henyhẽva potasio-gui ikatu oipytyvõ tuguy ryryipe, pévape g̃uarã ndaha'éi opaite ára iporãvéva hetave. Tetyma hasy ha ambue pohã ikatu omopu'ã potasio tuguy-pe. Upévare, eporandu nde pohãnohára térã dieta-py ojehechakuaa mboyve.
Ikatu, pévape g̃uarã nde pohãnohára rembiapoukapy rupínte. Pohã ojeipurúva oñemohenda nde tupapire, nde ñe'ẽrendu ha mba'éichapa oñeha'ãrõ. Dieta ka'avo reko ndaha'éi peteĩ mba'e oje'éva oñemomichĩtaha. Ema'ẽ nde rógape ha ere nde pohãnohárape; aníke eñemoambue nde ae umi dosis.
Kafe oupi BP pyaʼe heta mmHg, ha katu umi ohayhúva kafe ndohechái ñemuña heta jave umi estudiope. Embo’e kafe peteĩ arapa’ûme BP oñemboha’e’ỹre; ambue hendáicha iporã ñame’ẽmi.
Ikatu oiko. Salchicha vegan-gua, kesu ha tembi'u oñembosako'ímava ikatu henyhẽ juky. Emojoja umi etiqueta: 0.3g juky térã sa'ive 100g-pe michĩ, ha 1.5g ári heta. Tembi'u tuichakue ha juky re'u opa ára avei iñimportánte.
Heẽ. Ka'uha ikatu omopu'ã tuguy ryryi, oje'u hetavérõ. Juky jehepyme'ẽ ikatu oipytyvõ; ani reñepyrũ re'u nde rete porãrã. Tembi'u ndive re'u ramo ndohói pe tuguy ryryi rembiapo.
Hipertensión ha'e pe mba'e tuichavéva ikatu omohu'ã yvypóra rekove yvy ape ári, ha tembi'u ha'e hína pe mba'e iñipytũvéva jaiporu va'erã jope hese.
Peteĩ meta-análisis 2014-pegua ombyaty pokõi tembiapo ojehechaukáva 311 tapicha kakuaa reheve: tuguy renyhẽ oñemomichĩ 4.8 mmHg (systolic) ha 2.2 mmHg (diastolic) umi okaruva'ekue opa mba'e renondépe. Umi 32 tembiapo ojehechaukáva rupive, umi diferencia tuichave, 6.9 ha 4.7 mmHg.[1]
1997 DASH trial oñemohenda 459 tapicha kakuaa. Poapýra arapokõindy rire, tembi'u henyhẽva yva, ka'avo ha kamby sa'i grasa-gua omoirũ tuguy renyhẽ 5.5/3.0 mmHg rupi umi oipurúva control diet ha 11.4/5.5 mmHg umi tapicha orekóvape hipertensión. Ha'e ojehecha tembi'u rekove, ndaha'éi peteĩ vegan diet.[2]
Jenkins ha ijaty (2012) omohenda 121 tapicha type 2 diabetes-gua okaru hag̃ua peteĩ kupa legume ára ha ára térã trigo fibra extra mbohapy jasy aja. Tuguy renyhẽ systolic oñemomichĩ 4.8 mmHg legume atýpe.[3]
Nde rejererãramo peteĩ mbaʼyru ruguyryry okytereĩva rehegua ndepývape, ikatúta rehecha mbaʼéichapa ombaʼapo. Heta tapicha ohecha peteĩ guerojy jasy peteĩhápe.