Omboguejy, sapyʼánte semanaspeveite.
Ruguyryry okytereĩva (hipertensión) haʼe pe mbaʼe tuichavéva ogueru infarto ha omano heta tapicha ko yvy ape ári, ha hetaite oñehaʼarõ tembiʼu rehe. Tembiʼu ojejapóva kaʼavógui —upe ikatúva haʼe pe DASH ha tembiʼu ojejapo kaʼavógui añoite— omboguejy ruguyryry okytereĩva haʼetévaicha umi pohã ypykue, ha mbaʼeveichavérõ ndojapói mbaʼe vai.
Peteĩ análisis guasu ary 2014-pe JAMA Internal Medicine-pe 39 estudio-gui (~21.000 tapicha) ojuhu umi tembiʼu vegetariánope ojehupyty ruguyryry okytereĩva 4.8 mmHg ha ruguyryry isyvýva 2.2 mmHg rupive, ha umi tembiʼu vegano katu omboguejyve. EPIC-Oxford ojuhu umi veganope okytereĩve heʼẽmi ruguyryry avei ambue tembiʼu atýgui. Peteĩ ñemboguejy 4–5 mmHg mbaʼeʼỹramo jepe; umi tapicha apytépe katu omboguejy infarto ha ñemano 14% ha 9% rupive.
Umi kaʼavo oreko hetave potasio, magnesio, fibra, nitrato (koʼágã umi kaʼavo hovy ha remolacha) ha polifenoles, ha saʼive sodio ha satura haʼe. Pe tembiʼu DASH, ojapóva US National Heart Institute, haʼe peteĩ tembiʼu kaʼavguaite oguenohẽva ruguyryry okytereĩva mokõi semana ohasáma; upe oñeʼẽva umi tembiʼu kaʼavógui oho mombyryve.
Jajapo tembiʼu diarua umi kaʼavo hovýpe (kale, espinaca, rúcula, acelga), remolacha, jukeri, avena, kumanda, lenteja, trigo entero, yva yvyra rogue rehe (koʼágã nueces ha almendras), yvyrasỹi semílla. Jajapo mbaʼe ryakuã yvyra rogue ha especiaspeve, yvykuaʼa rangue. Ajo, té de hibisco ha remolacha jugo peteĩteĩ oreko mbaʼeʼỹmi omboguejýva ruguyryry okytereĩva umi estudiope.
"Peteĩ ñemano 4–5 mmHg mbaʼeʼỹramo jepe. Umi tapicha apytépe katu omboguejy infarto 14%."
Tuju haʼe pe mbaʼe tuichavéva. Heta mbaʼe reʼẽgui ojupi saʼá rehe, ha ndahaʼéi pe tuju mbaʼyru rehegui —mbujape, kesu, soʼo oñembojyvaʼekue, tembiʼu oñembyatyvaʼekue, jugos, tembiʼu ojejapóva restaurant-pe. Tembiʼu kaʼavógui katu omboguejy tuju haʼetévaicha ojepeʼa umi soʼo oñembojyvaʼekue ha kesu, mokõi mbaʼe orekóva hetave tuju.
Avena jukeri, nueces ha peteĩ plátanoreheve. Kafe hũ térã té heʼỹva.
Ensalada guasu kaʼavo ñembojeheʼávala kumanda, remolacha oñembojyvaʼekue, yvyra semílla, aderezo tahini-limón reheve.
Lenteja dahl arro mopuʼã reheve, espinaca oñembojy ajetépeve, pepino ykére.
Peteĩ po reʼẽ heʼỹva, peteĩ mansana, térã hummus kaʼavo kuʼá rehe.
Té de hibisco, y, té verde. Embogue yʼu heʼẽva ha eñembopyʼa hagua hetave alcohol.
Análisis guasu EPIC-Oxford. Mbovyvéva iporãve.
Appleby et al., Public Health Nutrition 2002; actualizaciones 2013
Ñemboguejy ypykue sístole BP-pe jepoko ára ha ára.
| Tembiʼu | Ñemboguejy ypykue | Mbaʼéichapa ojapo |
|---|---|---|
| Remolacha (250ml/ára) | −4 to −10 mmHg | Nitrato tembiʼo → óxido nítrico |
| Té de hibisco (3 tazas/ára) | −7 mmHg | Polifenoles, ACE inhibición mbaʼeʼỹmi |
| Ajo (2 ajo/ára) | −5 to −8 mmHg | Aliina |
| Lino yvykuaʼa (30g/ára) | −7/−5 mmHg | Lignanos, ALA, fibra |
| Chocolate hũngue (>70%) | −2 to −3 mmHg | Flavanoles |
| Tembiʼu kaʼavógui añónte | −7 to −12 mmHg | Oñembojeheʼa |
Ruguyryry okytereĩva oñehaʼarõ pyaʼeve tembiʼúpe ambue mbaʼe rehegua. Pe ensayo DASH (1997) ohecha sístole BP oguerojy 11 mmHg 2 semana pukukue peteĩ tembiʼu heta yva, kaʼavo ha lácteo saʼi haʼe. Pe ensayo PREMIER ombohape koʼãva. Umi tembiʼu kaʼavógui hetave jave ojehupyty ñemboguejy, ha ijetuʼuve mbaʼeʼỹramo jepe, ha pe tembiʼu omboguejy LDL ha omoporãve sensibilidad insulina rehe.
Sodio iporã, ha katu potasio iporãve —ha tembiʼu koʼag̃aite potasio jekyʼa. Plátano, jety, kumanda, espinaca ha jety oreko heta potasio; peteĩ tembiʼu kaʼavógui hetave jave ogueru 4.500–6.000 mg/ára vs. pe 2.500 mg ypykue. Pe relación sodio-potasio iporãve haʼe peteĩ mbaʼe ohupytýva jepoko mbaʼeveicháva ruguyryry okytereĩva reheve sodio añóva.
Jaʼapo ára ha ára: 1 taza jukeri, 1 po kaʼavo ypykue, 1 taza kumanda térã lenteja, 30g yvyrague rogue (koʼágã nueces térã pistachos), 2 cucharadas lino yvykuaʼa, 1 ajo ajukue tembiʼu apytépe, 250ml jugo remolacha (ombotoláta nitrato plasma rehe 90 minuto pukukue; omboguejy BP 24 ara pukukue). Embogue: tuju jepoko, soʼo oñembojyvaʼekue (peteĩ umi kategória orekóva heta sodio), ha hetave kesu.
Adventist Health Study-2; oñembohape Edad, sexo, BMI, ejercicio reheve.
Source: Pettersen et al., Public Health Nutrition 2012.
Peteĩha jave ojehecha hipertensión ha'eha pe mba'e ombohasa'ỹva apoplejía ha korasõ jehasa'asy.
Peteĩ dieta henyhẽva verdura, yva, kumanda ha lácteos ipuku'ỹva, omboguejy yryvu tuguy ha'éicha peteĩ medicamento ambue.
Dieta vegetariana oñembojoaju yryvu tuguy sistólica ~7 mmHg rehe – ha'éva clínicamente iporãva población tuichakue javeve.
Patrones dietéticos basados en plantas oñemohenda formalmente prevención ha tratamiento hipertensión-pe.
Heta juky okaruva'ekue ou tembi'u envasado-gui, ndaha'éi juky ryru-gui. Jajapo tembi'u opa mba'e henyhẽva reheve ojapo hetave mba'e.
Pakova, kumanda, ka'a hovy, rora ha naranja ombotuichave potasio, upéva katu omboguejy yryvu tuguy mbópa.
Treinta aravo'i jeguata pya'e, cinco ára peteĩ arapokõindy jave, omboguejy yryvu tuguy sistólica hetave umi medicamento terapia-gui.
Peteĩ mba'yru yryvu ára ha ára ombotuichave yryvu tuguy. Emboguejy upéva ha'e peteĩ umi mba'e pya'eve ikatúva jajapo.
Nde pohãnohára rérapeñoite. Umi tembiʼu kaʼavógui heta jave oheja ñamboguejy pohã, ha sapyʼánte ñameʼẽpaite, ha katu japeʼa sapyʼa ikatúva haʼe vai. Ejesareko, ha upéi ejapo.
Heta tapicha ohecha ñemboguejy 2–4 semana pukukue peteĩ tembiʼu kaʼavógui añónte, haʼete oho porãve 3–6 jasy pukukue.
Epyta 5 g/ára guýre. Ñaimoʼãva tembiʼu kaʼavógui omboguejy tuju haʼetévaicha oipeʼa umi soʼo oñembojyvaʼekue, kesu ha hetave tembiʼu pyaʼe ojejapo, umi mbaʼe orekóva hetave tuju.
Ndaipóri mbaʼeveicháva nderekopáiramo nde jepopete jepykúpe, upéramo nde dietista heʼíta mbaʼépa jajapo. Ambue tapicha katu, hetave potasio opuʼãva kaʼavo kuʼágui, iporãvéva ruguyryry okytereĩva rehegua.
Heta jave, heẽ — ha katu arakaʼeve nde pohãnoháraʼỹre. Heta oñembopohãva tembiʼu kaʼavógui oikotevẽ dosis michĩvéva térã pohã saʼive 4–8 semana pukukue. Ejepoko ógape ha emombeʼu nde pohãnohárame; arakaʼeve aníke reñemohenda ndejeheguiete.
Kafe oupi BP pyaʼe heta mmHg, ha katu umi ohayhúva kafe ndohechái ñemuña heta jave umi estudiope. Embo’e kafe peteĩ arapa’ûme BP oñemboha’e’ỹre; ambue hendáicha iporã ñame’ẽmi.
Ikatúva haʼe. Umi salchicha vegana, kesu oñembohývape ha tembiʼu oñembojyvaʼekue heta jave oñembojy hetaiteicha umi tembiʼu soʼo reheguáicha. Eñeʼẽ umi mbaʼeʼapopyrã rehegua: eñehaʼã epyta 1.5g tuju guýpe 100g rehegua mbaʼeveichavérõ.
Heẽ. Peteĩ yʼu ára ha ára omuña 1 mmHg sístole. Umi aty BP michĩvéva haʼe umi ndoʼúiva. Reʼu vove, epyta michĩ ha iporãve tembiʼu reheve.
Hipertensión ha'e pe mba'e tuichavéva ikatu omohu'ã yvypóra rekove yvy ape ári, ha tembi'u ha'e hína pe mba'e iñipytũvéva jaiporu va'erã jope hese.
Peteĩ meta-análisis ary 2014-pe JAMA Internal Medicine-pe ojatyva'ekue 39 estudio (n>21.000) ohechauka umi tembi'u mandyju ha heñóiva kapi'ipe oñembyatyve 6.9/4.7 mmHg rupi umi tembi'u opa mba'e ho'úvagui — oñembojoja peteĩ pohã antihypertensivo rehe.[1]
Pe DASH trial ypykue (NEJM, 1997) omboguejy BP 11.4/5.5 mmHg umi participante hipertensivo-pe, ha umi análisis dose-response riregua ohechauka pe mba'e oñembotuichavéha yva, verdura, legumbre ha lácteo ipiru rehe — ha'e'ỹ rehe peteĩ nutriente añónte.[2]
Peteĩ 2014 randomized crossover trial (Hypertension Research) ohechauka ojapo'ỹramo so'o pytã legumbre rehe 8 arapokõindy jave omboguejy BP sistólica 4 mmHg rupi jepe pe poso noñemoambuéi.[3]
Nde rejererãramo peteĩ mbaʼyru ruguyryry okytereĩva rehegua ndepývape, ikatúta rehecha mbaʼéichapa ombaʼapo. Heta tapicha ohecha peteĩ guerojy jasy peteĩhápe.