01
Mymba
Mymba yvy ári 70 billón hetave ojukáva tembi'uete rehe ára rehe. Peteĩ peteĩ oikove añóina. Roikotevẽ, yviminímamente, ore ndojokuái mba'e apóva.
Temikotevẽ
Mba'érepa ko mba'e oporombotuvichaitéva
Mba'apokuéra irundy ojuavéva elección peteĩme. Veganismo rehe razón peteĩ añoite ndoĩi — hetaitéma, ojokupyty peteĩ eterẽ.
02
Yvy
Animales ryru ñemboguapy ha'e yvyra ñemomba'e, yvu oĩmbyre asy ha y tyre'ỹ moñe'ẽrã rehetáva. Plantas-pe ojejoko ha'e porombotuvicháve mba'e ava ipópe orekóva tenda rehegua.
03
Tesãi
Tembi'u plantas-pegua techakuaa omoĝua py'a mba'asýkuéra, diabetes tipo 2 ha cáncer — tembikuaapy ypy'yrõmbyre mba'e porombotuvichaitéva.
04
Justicia
Tetã oikuaáva mbyja asy ñepyrũ ha iporãvéva ha'e ojeipotáva mbovy'arõvéva. Tembi'u soberanía ha plantas-pegua tembi'u ñembohovake ha'e apañuãi mba'apokuéra.
Industriakuéra
Moõpa oiko añetehápe pe jejopy.
Ko'ãva ndaha'éi techaukaha rei térã ojapóva herandyrã. Kóva ha'e pe ojejapóva javeve, oñema'ẽva ha ojerreguláva umi irundy industria tuichavéva oĩva yvy ape ári.
Carne industria
Supermercado etiqueta ñatõ mbytépe oĩ mymba ñemondyi sistema hetavéva ha okañýva ava historia ári.
Ñemondyi-pe ñepyrũ
Terneros, lechones ha pollitos oñemomba'e hendykuéra guive pyhare peve. Hetave ndohecha ka'aguy, kuarahy térã yvytu. Ñemboguapy ñeha'ã ohejáva hete tesãi guive.
Mba'apy ojejapoiterei mba'epurupegua
Ñemokakuaa, marca, castración, beak-trimming, ñemomba'e ra'ãnga — ojejapo oñemoirõ'ỹre. Ko ha'e'ỹi mba'e ivaíva. Ha'e mba'apokuéra industria pegua.
Tenda reherupi mba'e
Ganado ojapo 15% hetave gaseséva emisión — transporte yvy ári rehe hetave. Ha'e yvyra ñemomba'e ha yvu mba'asykuéra rehetáva.
Ava-pe mba'e ojapo
Carne procesada ojehecháva Grupo 1 carcinógeno WHO rupi — tabaco iñirũ. Matadero tembiapo orekóva mba'apy tasa hetavéva industria-pe.
Leche industria
Leche ha'e mymba leche. Ojapóva industrial escala-pe sistema reprodukción ñemboguapy ha familia ñemomba'e reherupi.
Ciclo reprodukción ñemboguapy
Vacas leche oñembohovake ára peteĩ peteĩ. Hendyakuéra oñemomba'e pyhare mboyve leche ohejáva ojehendúva. Kuña'i hendyakuéra ko ciclo imismópe. Macho terneros veal-pe térã ojejuka.
Teko peteĩhápe ipo guive ñemomba'e
Vaca teko añetéva ha'e ára mbojapykue. Vacas leche ojejuka ára po térã po rehe, hete ñembopy'a repetición ha ubres mba'asy rupi.
Tenda reherupi mba'e
Leche ha'e tembi'u y ha yvy hetavéva ipoteháva. Estercolero lagoon ha fertilizante nitrato oñondukuaa yryre-pe. Metano vacas leche rupi yvytu jejavy rehetáva.
Tesãi añete
Ava hetave yvy ári ndokañykuaái lactosa — ha'e ava teko añetéva. Calcio ikotevẽva ojejapo ka'avo pytã, poroto, sésamo ha plantas bebida fortifica'o rupi.
Huevo industria
Avei 'libre' huevos oú sistema ojejuka sa'y sa'yve-pegua guive.
Gallinas macho ojejuka
Gallinas macho ndojapói huevo ha ndoñepyrũi carne rehe. Cientos millones oñemboguapy térã gas rupi ñepyrũ ára rehe ára peteĩ peteĩ.
Caja-pe térã ñonduku
Gallinas hetave oiko ára mokõi taulíta'ỹva-pe. 'Jaula libre' ha'e hetave mymba galpón-pe.
Ojejuka ára mokõi-pe
Huevo ojapóva mombyry rire, gallinas ojejuka ára mokõi-pe. Heko añetéva ha'e ára poapy. Ojejapeapóva 300 huevo ára rehe — heko ñepyrũ'ỹva 10 ha 15 añónte.
Pesca industria
Mymba ndojehechái tembi'u sistema-pe — ha mymba mano rehetáva.
Lei ñeñangarekovéva ndoĩi
Pira rehe law ndoĩi porãve. Oñemoñepyrũ yvate ikatupyryvéva barco rehe, oñemomba'e vive rire deck-pe térã oñemoñeĩ vivo cannería-pe.
Yvu tyre'ỹ
Peteĩ mbohapy hetave pira yvate oñemomba'e ikatupyrivéva. Trawlers oñemomba'e yvu rehe — ojehasa rehe ecosistema ñemomba'e siglo hetave ojejapo'ỹva.
Acuicultura ndaha'éi mba'e ipytyvõ
Pira fábrica-pe oñemboguapy cages mba'asykuéva-pe parásitos oñejuka haguépe. Especie hetave fábrica-pe oikotevẽ pira yvate pienso icha.
Marandu oñembohekóva
Irundy mba'e oñembohekóva, peteĩteĩma ijapopukua.
Heta tapicha omoambuéva imiñe'ẽ ojejapo peteĩ mba'e heseguáva — ha upéi ojejapo ambuekuéra. Umi irundy mba'eete. Ndereikotevẽi rejerovia opa mba'ére reapo'a hag̃ua peteĩva.
01
Umi mymba
Hetave 92 su mymba yvy ári ojejuka tembi'urã ary ha ary. Peteĩteĩ ha'e peteĩ tekove oñemongakuaáva oguerekóva kyhyje, tesa'y, jehekýi ha jokuaipy. Pe porandu ojejapo hag̃ua upe jehasa'yva mba'éichagua ética rehegua oñembohasa tembi'u jehupytyvéva. Ndoikotevẽi oñembohovái mba'e'apo yvy térã tesãi rehegua.
02
Yvy
Mymba yvyku'i ojejapo 14.5% umi yvyku'i yvyku'i ári (FAO, 2013), 80% Amajón ka'aguy jehaitypóna, ha 77% yvyku'i yvyku'i ári ojehekýiva 18% caloria añónte. Ha'e pe mba'e tuichavéva jehechaukáva y rembojapo, tekove jehekýi, ha yparaguái yvyku'i jehaitypóna umi yvyku'i ojehekýiva rupive. Ndaipóri mba'e'apo yvyku'i rehegua oñembohekáva tembi'u'ỹre.
03
Tesãi
Academia de Nutrición y Dietética, Asociación Dietética Británica, OMS, ha umi ñembohysýi ambue heta tetãme he'i umi tembi'u yvaguigua ojejapo porãva iporãva opa tekove rapepe ha oñembojoaju sa'ive mba'asy korasõ, diabete tipo 2, presión alta, ha heta cáncer rehegua. Pe marandu ojehechakuaáva ha'e hatãitéva.
04
Teko joja
Tembiapo mymba yvyku'i ári oñemopytyvõ umi tapicha oguerekóva sa'ive poder político-pe: umi mba'eapoha hetave mba'eapoha mymba jejukaha, umi oñembohupíva oguerekóva sa'ive viru — umi oñembohupíva umi yvyku'i oñembohupíva ypýpe, umi yvyku'i sa'i oñembohupíva umi oñembohupíva industria rupi, ha umi táva yvyku'i ári oguerekóva mba'asy vai yvyku'i ári ndaha'éi omboy'úva. Pe mba'e'apo ndaha'éi neutral.
Jehaitypóna tembi'u jehupytyvéva
Mba'épa hína 'mba'e'apo jepoko'a'.
Pe ñe'ẽ 'mba'e'apo vai' tembi'u jehupytyvéva ndaha'éi mba'e ojejapóva jepokóicha. Umi mba'e oje'éva guýpe ha'e jepoko, oñemohu'ãva ha ojehechakuaáva hetave tetãme ojejapóva tembi'u. Ndojupivéiva umi mba'e'apo vai; ha'e umi mba'e'apo ojejapóva pya'e.
Ojeikuaáva kóva iporãva mba'érepa pe problema ndaikatúi oñemyatyrõve oñembojoapýva umi mba'eete. Umi mba'e'apo ha'e umi mba'eete. Pe apopyrỹ, oĩhápe peteĩva, ojogua pe jerure jehupytyvéva — upévare umi tembi'u jehekuaáva ha'e peteĩva umi mba'e'apo sa'i tapicha roipurúva, familia ha institución ikatúva oipuruka.
Jeroviapy
Umi kaula peteĩva umi ryguasu ruparãme ome'ẽ peteĩ mymba-pe peteĩ tenda A4-icha ipuku'a. Umi karapã umi ryguasu membykuérape guarã ipo'i ja'e haguaicha pe mymba ndaikatúi ojeroky. Kóva ndaha'éi mba'e'apo vai — oñembohupa umi mymba jepe'a ryguasu ha kure ryporãme heta tetãme.
Jepe'a
Umi ryguasumi oñemomombyry isykuéragui aravo oñembohypávo ojehepyme'ẽ hag̃ua ryguasu kamby tapicha ho'uva'erã. Kóva omongyhyjepa mokõivéva mymba — umi mymba rembiapo rehegua ohechaukáva umi mymba kuatia ryguasu oñemo'ambue haguére, sapy'ápe heta ára. Ha'e jepoko tembiapo aocha'a opaichagua tembiapo ryguasu kamby rehegua.
Jehaitypóna jepoko'a
Umi mymba raitypóna (ryguasu raitypóna ha mymba raitypóna), kure raitypóna ha mymba raitypóna — ko'ã mba'e ojejapo anestesia'ỹre heta tendápe. Ha'e umi jeroviapy umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo oñembohovái umi mba'e'apo
Kakuaapy pya'eve
Umi ryguasu ojehechaukáva oñemoñe'ẽmbyry'i hag̃ua jejukaha 35–42 árape — peteĩ pya'eve ha'e hetaveva oñembohupíva ikatu'ỹva oñembohupa. Umi mba'asy korasõ, mba'asy iñakãvava, ha jejau ha'e jepoko. Umi mymba oñembojaha jejukaha peve oiko jehasa vai ári.
Ñemoñe'ẽve
Marandu ñepyrũrã ha kuatiañe'ẽ tuichakue.
Poore & Nemecek (2018), Science
Pe análsis tuichavéva tembi'u ñembohupíva yvy ári — 38.000 yvyku'i, 40 tembi'u, 119 tetã. Ojuhúva umi mymba mba'e oipuruha 83% yvyku'i yvyku'i ári ojehekýiva 18% caloria, ha tembi'u yvaguigua ha'e peteĩ mba'e'apo iporãvéva yvyku'i jehekýirã.
FAO — Livestock's Long Shadow (2006) ha Tackling Climate Change through Livestock (2013)
ONU Tembi'u ha Yvyku'i Tembiapo oipurúva umi ananálisi tuichavéva mymba mba'e ojehechakuaáva yvyku'i yvyku'i ári, yvy jehekýi, ha y. Pe 2013 jey oñembohekokuaáva 14.5% umi yvyku'i yvyku'i ári.
Academia de Nutrición y Dietética — Posición (2016)
Pe ñembohysýi tuichavéva umi dietólogo oñembohupíva yvy ári he'íva umi tembi'u yvaguigua oñembohupíva porã iporãha, oñembohupíva porã ha iporãha opa tekove rapepe.
OMS IARC Monografía (2015)
Agencia Internacional de Investigación del Cáncer oñembohekóva pe mymba ojejapóva tembi'u Group 1 carcinogen-háicha ha mymba pytã Group 2A carcinógeno. Oñembohekokuaáva 800-ve tembiapo-gui.
IPBES Global Assessment (2019)
Plataforma Intergubernamental de Ciencia-Política sobre Biodiversidad oñembohekokuaáva pe yvy jehechaukáva — ojejapóva tuichavéva yvyku'i rupi — ha'e pe mba'e tuichavéva tekove jehekýirã, mymba yvy ku'i ári ha'e pe mba'e'apo tuichavéva.
"Veganismo ndaha'éi peteĩ mba'e reínte oñe'ẽva. Heta hína — peteĩteĩ imbarete ijehegui, ha ojoapýramo imbareteve."
Ñepyrũ nde ramípe 7 ára