Káda papapýpe, peteĩ tapicha

Máva hikuái.

Papapy ñanembotavy. Téra nahániri. Jañe'ẽ mboyve mba'eapoha, tonelada ha tatavevýi rehe, jaikuaa mymbakuérape — mba'épa ciencia oikuaa hekovekuéra, hekoha, ha yvyty oĩva hekove ikatuva'ekue oguereko ha upe oguerekóva apytépe.

Bos taurus

Vaka

Ikyre'ỹ, isy añeteguáva iñirũnguéra tekove pukukue.

01

Kuaapy ha ñeñandu

Vaka ohechauka vy'a ojehechakuaáva ojapóvo peteĩ problema — umi ohesa'ỹijóva ohenói chupe 'eureka' mbohovái. Oikuaa hetaiterei vaka ha yvypóra hovare.

Tekoha

Ojapo hikuái angirũ opytáva ha oñembyasy oñemomombyrývo. Peteĩ sy ha imemby ohenóita ojuehe ára pukukue ojepe'a rire.

Hekove pukukue

Natural~20 áño
Reality4–6 áño (kamby) · 12–18 jasy (so'o)

Mba'épa jajapo rangue

Vaka kamby rehegua oñemoñemoñamoña ary pukukue; imemby ojeipe'a aravo'ípe. Vaka ra'y kuimba'e ojejuka vaka ra'y so'orã térã ojejuka onasévo.

Mba'e ñanemondýiva

Vaka oreko iñirũ porãvéva. Ikorasõ pererĩ oguejy ojehechakuaáva oñemoĩvo iñirũ oipotavéva ndive.

Moõguipa ou

Sus scrofa domesticus

Kure

Iñaranduve jaguágui. Hekopotĩve mbarakajágui. Oñemboty avaveichagua'ỹ.

02

Kuaapy ha ñeñandu

Kure ojapo tembiapo espejo-pe, oipuru joystick ohuga hag̃ua videojuego mbykymi, ha ohasa 3 áño mitãme g̃uarã umi prueba objeto-permanencia rehegua.

Tekoha

Oiko aty matriarcal-pe, oikuaa hetaiterei tapicha, ha oreko ñehenói iñambuéva tembi'u, alarma ha jerejuecharã.

Hekove pukukue

Natural10–15 áño
Reality5–6 jasy

Mba'épa jajapo rangue

Kure sy oñemboty kure korápype tuichaitereíva heteichaite. Kure ra'y oñembokapapa, huguái oñekytĩ ha hãi oñemongu'i pohã'ỹre.

Mba'e ñanemondýiva

Kure oporombojere REM ñe'ẽme — ha oiméne oguereko pesadilla ára hasy rire.

Moõguipa ou

Gallus gallus domesticus

Ryguasu

Autocontrol, papapy ypykue, ha ñe'ẽryru 30+ ñehenói.

03

Kuaapy ha ñeñandu

Ryguasu ikatu omboguejy premio tuichavéva, oipapa mba'e michĩva, ha oaprende ohechávo ambue ryguasúpe.

Tekoha

Ryguasu sy oñe'ẽ imemby oñembo'áva'ỹvape; imemby ombohovái ryguasu rupi'a ryepýgui. Gallo ome'ẽ tembi'u ryguasu sy oipotávape peteĩ ñehenói tee reheve.

Hekove pukukue

Natural6–10 áño
Reality35–42 ára (broiler) · 72 arapokõindy (ombo'áva)

Mba'épa jajapo rangue

Broilers grow so fast their legs collapse. Male chicks of laying breeds — ~6 billion per year — are killed on day one by maceration or gas.

Mba'e ñanemondýiva

Ryguasu oreko visión sa'y kompleto iporãvéva ñandehegui, oikehápe peteĩ cuarto cono ohecháva ultravioleta.

Moõguipa ou

Opa pira ipepóva + shrimp

Pira

Receptor hasýva, mandu'a puku, ha jepokuaa oñondivepa.

04

Kuaapy ha ñeñandu

Pira oipuru tembiporu (wrasses ojoka concha itáre), oikuaa yvypóra peteĩteĩ, ha imandu'a tape kañyrã jasy pukukue.

Tekoha

Pira limpiador omantene relación cliente oikova'erã. Heta especie ojapo angirũ tekove pukukue.

Hekove pukukue

NaturalOñemoambue — heta especie 10–50+ áño
RealityOjejuka 1–2 áño orekóvo (oñemongakuaáva) térã oimeraẽva ára (ka'aguy)

Mba'épa jajapo rangue

Hetavéva ojejuka oñembotavy'ỹre — ojeheja ipytupa hag̃ua yro'ýpe térã oñembota ijapytepe pira ñuháme. ~38 sua tonelada bycatch ary pukukue.

Mba'e ñanemondýiva

Estudio ohechauka pirakuéra oguerekoha nociceptor ha sistema opiáceo ndaikatúiva oñembojoavy mamífero-gui. Oñandu hikuái hasy.

Moõguipa ou

Ovis aries

Ovecha

Hova omoñe'ẽva, problema ojapóva, ha ipehẽnguekuérape g̃uarã.

05

Kuaapy ha ñeñandu

Ovecha oikuaa 50 rova peve — ovecha térã yvypóra — 2 áño pukukue. Ikatu ojapo laberinto ha oiporavo rova oikuaáva estrés guýpe.

Tekoha

Ojapo aty matrilineal; abuela, sy ha tajýra py'ỹinte okaru oñondivepa tekove pukukue.

Hekove pukukue

Natural10–12 áño
Reality6–8 jasy (ovecha ra'y) · 4–5 áño (ovecha rague)

Mba'épa jajapo rangue

Ovecha ra'y huguái oñekytĩ ha oñembokapapa pohã'ỹre. Mulesing — ojepe'a pire ovecha oikóvagui — ojejapokuaa gueteri ovecha rague Australia-pe.

Mba'e ñanemondýiva

Ovecha oreko pupila rectangular ome'ẽva chupekuéra visión haimete 360°, ha oikuaa hikuái yvypóra ñeñandu ta'angápe.

Moõguipa ou

Meleagris gallopavo

Pavo

Umi mymba oñemongakuaáva'ekue oikove hag̃ua ha'eñóvante, ha ndaikatúi oñemoña hikuái.

06

Kuaapy ha ñeñandu

Umi pavo oikuaa tapichakuéra rova, oikuaa hérakuéra, ha ombojehe'a hag̃ua tapichakuérape. Umi pavo ka'aguyguáva omyatyrõ mba'erepy he'ẽvava'erã ha imandu'a hikuái hese mokõi ary pukukue.

Tekoha

Oikove atýpe kuña ñe'ẽrendúpe; sy ombo'e imitãkuérape mba'épa ho'u ha mba'e mymbápa okyhyje. Oñe'ẽ mokõi pa ary rupi.

Hekove pukukue

Natural~10 ary
Reality14-18 arapokõindy

Mba'épa jajapo rangue

Umi pavo 'broad-breasted white' oñemongakuaáva mba'asy oñemoña hag̃ua tuichaitereípa, ha ndaikatúi oñemoña hikuái oñeñeñandúvo — opa apavo oñemongakuaáva oñemongavaju artificialmente. Iñakã ha ipy oñembyai mba'eve'ỹre ñembyai.

Mba'e ñanemondýiva

Umi pavo rova pytã. Iñakã ha ijatukupe rova oñembohéra iporãiteháicha — pytã'ỹva oñemongu'évo, pytãite oñembovavévo térã oñemongu'évo.

Moõguipa ou

Octopoda

Jati

Umi mymba oiporúva tembiporu, ombojehe'áva aporeko ha oguerekóva po'y poapy ipu'akaitépe.

07

Kuaapy ha ñeñandu

Umi jati oipe'a umi tembiporu oikuaa'ỹva, oho umi laberinto rupi, ha oiporu umi koko rupa oñemombe'uhápe — peteĩha mba'e ojehecha'akue mymbakuérape oiporúva tembiporu.

Tekoha

Umi jati oikove oñondivepaite, ha katu ohechauka tapichakuérape; umi tapicha oikuaa tapichakuérape ha oikova'erãpa hesekuérape.

Hekove pukukue

Natural1-5 ary (hetaiterei especie)
RealityOjeipyhy ka'aguýpe oimeraẽ árape; umi ha'eñóicha oñemongakuaáva ha'e ojejapóva España-pe

Mba'épa jajapo rangue

Heta jati ojejuka ojeiporúvo yvyra, ojeitykuaa, térã ojejuka oñepytũ'ỹrõ. Umi ha'eñóicha oñemongakuaáva, oñemohu'ãva umi Islas Canarias-pe, omombe'u peteĩ millón mymba oñemongakuaáva oñondivepaite peteĩ arype.

Mba'e ñanemondýiva

Mokõi tererekue rãimbe oĩva jati ipoapýva — peteĩ poapy ikatu oñemboyvu, oñemboje'a, ha oñemba'apo oñondivepaite oñemohendávo.

Moõguipa ou

Ndajajapóiramo peteĩ jaguáre, mba'érepa peteĩ kurépe?

Pe línea oĩva 'mascota' ha 'tembi'u' apytépe ha'e geografía, jepokuaa ha marketing — ndaha'éi biología, arandu, térã katupyry ohasa asy hag̃ua.