Tembi'u ha'e peteĩ mba'e ikatuha ñamoambue.
Cáncer ha'e heta mba'asy, heta oúva. Tembi'u añónte ndojapói térã ndondohói cáncer, ha katu umi mba'ekuaa ojuhúva tembi'u opaichaguáva ha cáncer opaichaguáva jokuaapy hekóva añetehápe omombarete OMS, World Cancer Research Fund ha heta tetã cáncer rehegua omoñe'ẽmomirĩ hag̃ua pira'i pytã ha tembi'u ojeporukapy, ha omboheta hag̃ua yva.
Ary 2015-pe, IARC, OMS cáncer ñemoarandu rendaguete, omohenda tembi'u ojeporukapy (bacon, jamón, salchicha, salami, tembi'u oñemaimbe'ipyre) peteĩha atýpe — 'peteĩ mba'e ojapóva cáncer yvypórape' — cáncer de colon ha recto-pe guarã, peteĩcha tabaco ha asbesto-icha. Pira'i pytã (ternera, kure, ovecha) oñemohenda aty 2A-pe — 'ikatuha ojapo cáncer.' Ni peteĩ ñemohenda ndohechauki so'o vaiha jepytĩcha; he'ise katu ome'ẽha mba'ekuaa ojokuaapýva oñehetũvaicha mbarete.
Umi fibra jekarúva, yva ha verdura jekarúva, legumbre, avati apytepete, ha pe 'Mediterráneo / tembi'u yva rehegua' heko heñói hekóva ojokuaapy meme cáncer de colon ha recto, pecho, próstata, esófago ha estómago rembo'yve. Pe Adventist Health Study-2 ojuhu umi vegano oguerekoha 16% sa'ive cáncer ryguýva enterovete umi ndaha'éiva vegano-gui, sa'ivéva katu umi cáncer oñemomba'evéva kuñanguérape.
Kamby vuku jekarúva (tapiaguáicha kamby) ojokuaapyva'ekue ombohetave cáncer de próstata ryguy heta estudio tuicha oñembojupívape, avei EPIC, Physicians' Health Study ha Nurses' Health Study. Pe mecanismo oñemongeta (calcio, IGF-1, hormona), pe ojokuaapýva imbarete. Umi kuimba'e tembi'u yva reheguápe g̃uarã oguereko sa'ive cáncer de próstata.
"Tembi'u ojeporukapy oĩ peteĩcha mba'ekuaa rendaguápe tabaco-icha — Grupo 1. Pe rendagua ha'e mba'ekuaa mbaretekue rehegua, ndaha'éi mba'e vaiete."
Ñamoheña tembi'u ára ha ára verdura rehe (tuicha crucífera: brócoli, kale, repollo, coliflor), legumbre (ju'i, lenteja, garbanzo, soja), yva enterovete, avati enterovete, yva mbarete ha yva ra'yi. Umi arándano, ajo, sevói, tomate, cúrcuma ha té verde oguereko opaichaguá mba'e ojapóva anticancerígeno, ág̃a katu ni peteĩ tembi'u ndojukái cáncer.
Pe tembi'u tuichavéva oñembyai jepytígui. Nde ojapóramo peteĩ mba'e año, ani rehutá.
Alcohol ha'e peteĩ Grupo 1 caranxógeno cáncer de pecho, ñe'ẽ, esófago, ijyvy ha colon ha recto-pe guarã. Ndaipóri mba'e ndaijapóiha oje'u va'erã cáncer ryguy rehe, ág̃a katu sa'i jeporu oguereko mba'e'i.
Actividad física omboguejy colon, pecho ha endometrio cáncer ryguy peso ndaipórime avei.
Obesity ojokuaapyva'ekue trece cáncer. Tembi'u yva rehegua oipytyvõ peso ñemoha'ãngápe.
Meta-análisis oñembojoaju. 1.00 = ryguy jepoguerekóva; ijyvatéva ha'e vaíve.
Bouvard et al., IARC Monograph 114, 2015
| Tembi'u | Compuesto activo | Cáncer oñemoaranduveva'ekue |
|---|---|---|
| Brócoli, kale | Sulforafano | Vejiga, pecho, próstata |
| Arándano | Antocianina, ácido elágico | Colon ha recto, esófago |
| Soya (tembi'u enterovete) | Genisteína, daidzeína | Pecho, próstata |
| Lino (oñembojehe'áva) | Lignanos | Pecho, próstata |
| Cúrcuma | Curcumina | Colon ha recto, páncreas (ypy) |
| Té verde | EGCG | Heta tenda (ñeñangarekóva) |
| Kamburuvicha | Beta-glucanos, inhibición de aromatasa | Pecho |
Ary 2015-pe pe OMS Agencia Internacional de Investigación del Cáncer omohenda so'o ojeporukapy Grupo 1-pe — cáncer ojapóva yvypórape g̃uarã, peichaguápe tabaco ha asbesto. Pe ñemohenda ohechauka pe mba'ekuaa mbaretekue, ndaha'éi pe ryguy guasu: cada 50g so'o ojeporukapy ára ha ára omboheta cáncer de colon ha recto ryguy 18%. So'o pytã ha'e Grupo 2A, ikatuha ojapo cáncer. Kamby ojokuaapyva'ekue ombohetave cáncer de próstata ryguy heta meta-análisis-pe.
Umi verdura crucífera (brócoli, kale, repollo) oguereko sulforafano, peicháva omboheko enzima detox Fase II. Umi arándano ome'ẽ antocianina ha ácido elágico omboguepy'áva tumor angiogenesis. Umi isoflavona de soja omboguejy cáncer de pecho ñepu'ã 25% (Shanghai Breast Cancer Study, 5.000 kuña). Umi lignano de lino omboguejy cáncer de próstata téa proliferación. Umi kamburuvicha (tuicha umi botón morotĩ) oñemboguepy'a aromatasa. Ni peteĩ yva ndaha'éi pe reregura; pe diversidad ha'e pe reregura.
Umi ñe'ẽmomirĩ oncología de nutrición rupi MD Anderson, Memorial Sloan Kettering ha Dana-Farber-gui ojojuhu peichaitéva ñe'ẽmomirĩme: heta verdura, yva, avati enterovete ha legumbre; so'o pytã ha ojeporukapy sa'i; alcohol sa'imi. Soya hesãi ha iporãva cáncer de pecho orekóvape, ág̃a katu oguereko ñe'ẽmomirĩ ymaguare. Peteĩ tembi'u yva rehegua tratamiento ára ojokuaapyva'ekue omboguejy pytu'u ha omoporãve calidad de vida.
Ryguy ñemboheta cada 100g/ára so'o pytã térã 50g/ára so'o ojeporukapy.
Fuente: IARC Monograph 114, 2015.
Oxford-pe ojehecha hetave 35% cáncer omano ha'e jekarukue rehegua — peteĩ papapy oĩ gueteri ko'ágã peve.
Média millón Europeo-kuéra ojehekýi: kágy rehegua ojejapóva ojehechakuaa oĩha cáncer colorrectal-re.
Kágy ojejapóva oñemoĩ oikóva carcinógeno yvypórape; so'o pytã katuete carcinógeno-ramo.
Dieta ojapóva ka'avope oñeñeha'ãva ojejerure formalmente cáncer jekuaa'ỹrã oparupiete yvýpe.
Umi ojeroviáva veganismo-re ohechauka ~15% sa'ive cáncer opáichagua; cáncer kuña rehegua katu sa'iveve.
Broccoli, kale, repollo ha Bruselas repollo oguereko sulforafano, ojehechakuaáva heta jey omboguejyha cáncer de mama, colon ha próstata ojehecháva.
Frutilla, arándano ha frambuesa oĩ umi tembiʼu orekóva hetave antioxidante ko yvy ape ári. Mbohapy jey ojekaru peteĩ arapokõindýpe ha'e peteĩ mba'e ojapo porãva.
Tofu, tempeh, edamame ha lecha de soja ojehechakuaa omboguejyha cáncer de mama ojejevy jeyha omanóva apytépe — upéva katuete ndaha'éi pe ñemombe'u tujakue internet-pe.
Peteĩ teĩ kumanda oje'úva ára ha ára ojehechakuaa omboguejymímaha 7% rupi riesgo de cáncer colorrectal umi meta-análisis-pe.
Nahániri. Cáncer oguereko heta mba'e ojapóva. Tembi'u ombohasa probabilidad; ndaha'éi oñangarekóva. Ani rehutá, emo'ã alcohol, ejepoheka tiempo-pe, emýi ára ha ára.
Heta ary oñemoarandukuévo ko'ág̃a ohechauka soya ha'eha oñangarekóva, ndaha'éi ojejukávakuri. Kuñanguéra okyráva soya mitãkuérape ha mitãrusuguápe oguereko sa'ive cáncer de pecho ryguýva tuja rire.
Peteĩcha mba'ekuaa rendagua, tuicha diferéncia. Jepytĩ omboheta cáncer de pulmón ryguy 20-ve; tembi'u ojeporukapy ára ha ára omboheta cáncer de colon ryguy 1.18-ve cada 50 g/ára. Mokõivéva añete, tuicha diferéncia.
Ikatu ombyai ryguy omoheñóivo amina heterocíclica ha hidrocarburo aromático policíclico. Tembi'u yva rehegua ndojapói ko'ã mba'e hetaiterei jepytĩ ára.
Nahániri. Peichavete: kuñanguéra okyráva hetave soya mitãrusuguápe oguereko 30–40% sa'ive cáncer de pecho ryguy hekove pukukue javeve. Umi ojehoviava'ekue okyráva soya oguereko sa'ive ñepu'ã. Pe ñe'ẽmbegue ypy oúva'ekue estudio roedores-pe ndojapói mba'e yvypórape.
Ikatu, sa'imi. Pe mba'e guasuvéva ha'e jekaru hetave tembi'u oñemono'õva orgánico térã nahániri. Ejapo umi lista EWG Dirty Dozen / Clean Fifteen rupi eñemboguatakuaa hag̃ua ne mboporu.
Umi mba'ekuaa ojehe'a. Pe Adventist Health Study-2 ojuhu kamby vuku jeporu ojokuaapyva'ekue cáncer de pecho ryguy ñembohetápe; pe jókuaapy próstata reheguápe imbareteve. Kamby yva rehegua oipe'a pe porandu.
Nahániri. Tembi'u oipytyvõ jokópe, ñemonguera ha resultado-pe tratamiento jepoguerekóva ndive — ndaha'éi ojavy'áva. Eñangareko umi tapicha he'íva ambuéva.
Tembiayhu ha'e peteĩ mba'e oñemoaranduvehápe omyatyrõva cáncer mba'asykuéra apytépe, ha umi mba'e ojehechakuaáva katu hi'aguive ohóvo.
IARC Monograph 114 (2015), ojesareko rire 800+ estudio-kuéra rehe, oclasifica so'o oñembosako'ipa'akue (vacón, jamón, salchicha) ha'e haguã Grupo 1 – carcinógeno yvypórape guarã – cáncer colorectal-pe, ha so'o pytã katu Grupo 2A (ikatu ha'e carcinógeno).[1]
Adventist Health Study-2 (n=69.120) ojuhu vegano-kuéra orekove 16% sa'ive riesgo opaite cáncer oñembojoajuva'epe ha 34% sa'ive riesgo cáncer kuña año guive, oñemohenda rire BMI ha tekove rekoha rehe.[2]
Tapu'apekuéra 2018 World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research mbohapyha experto informe – pe revisión tuichavéva cáncer ñemboguejy rehegua ojejapova'ekue – ombohasa'i so'o pytã <500 g/semana ryekatu, ani ojepuru so'o oñembosako'ipa'akue, ha ojejapo tembiapokuéra opaite mymba'ỹ, jukeri, yva ha kumanda rehe.[3]
Pe tembi'u yva rehegua heñóiva omboguejýva cáncer ryguy avei oipytyvõ mba'asy korasõ, diabetes ha presión arterial-pe. Peteĩ ñembo'y, heta mba'e porã.