Aramboty

Ñandejehe mapa javy'áva arapokõindy

Jejokoha ndojejapo pyhare peteĩme. Oñepyrũ semana peteĩme elecciones ñemoñe'ẽpa ndive. Ára peteĩ peteĩ ome'ẽ tembiapo pyahu peteĩ ne reikuaave rehe.

Ñandejehe mapa javy'áva arapokõindy
Photo: Wikimedia Commons — vegetable market, New Delhi (CC BY-SA)
  1. 01Ára 1

    Ehecha ne despensa

    Emongetarei plantas oĩva ne rokópe — cereales, poroto, jety, especias. Roikotevẽva hetave oĩ ramo.

  2. 02Ára 2

    Emboja peteĩ mba'e

    Eipytyvõ animales rembiporu eiporu hetavéva. Emoĩ alternativa plantas-pegua — poroto sa'i ryguasu kangúpe, avena yguýpe — ha embohory ko semana rehe.

  3. 03Ára 3

    Emoñepyrũ nde cultura tembi'u

    Ehecha peteĩ plantas-pegua tembi'u nde tetãgua. Hetaitéma remboyke.

  4. 04Ára 4

    Embohory ne jehoru

    Emoĩ lista tembi'u techakuaa rehegua: arroz, lentejas, avena, mymba'u ára rehe. Ko mba'eporupyre hetave tiendape baratove.

  5. 05Ára 5

    Eho restaurante-pe, seguro

    Restaurante menú ndaha'éi apañuãi. Eikuaa preguntas emoĩva ha plantas-pegua tembi'u ojekuaávaicha.

  6. 06Ára 6

    Emo'ã peteĩ avare

    Emombe'u ne jajapo ra'e amigo térã familia peteĩme. Movimiento oguata ñe'ẽ hendagua.

  7. 07Ára 7

    Ejehecha ha eñepyrũ

    Ehechakuaa mba'e ojejokohápe — ne rete, ne viru, ne mba'e ipópe orekóva. Emoñe'ẽ mba'e embohoryva semana mokõivépe.

Despensa

Ypy reñangare'ỹ peteî compra-me ojapóva.

Ndeikotevẽi tienda especial térã ingrediente importado. Opaite cocina yvyte yvoty raíz oĩva — ko'ã cuatro categoría, ha'e ndive, oñemboguata heta semana cocina-peguarã.

Legumbres

Lenteja seca térã lata-pe, garbanzo, poroto negro, poroto colorado, poroto blanco. Proteína comida raíz opaite tembi'u-peguarã ha comida vaitu barato oĩva yvyte-peguarã.

Cereal ha almidón

Arroz (opaichagua), avena, pasta integral térã fideos, mbujape, papa, batata. Eipuru nde reipurúva ypy — nda'evéi oñemoambue raíz.

Producción fresca rotación-pe

Serolla, ajos, tomate, zanahoria ha verdura fosca ivaituha ko'ã arapýpe. Fruta michĩ arasápe. Nde ndereihẽi Pinterest tablero — ne cocina ereñopytýta.

Sabor ha grasa

Aceite oliva porã térã ne región cocina aceite, sal, pimienta, especias nde abuelo oipurúva, limón térã vinagre, salsa soja térã equivalente local, jarra tahini térã mantequilla de maní, levadura nutricional nde reipurusévo queso rembiguáicha.

Oñemohendáva ypy-pe

Mbohapy mba'e oñemohendáva opaichagua poteĩ arapysã-me.

Avave ko'ã ojapo hague ojekuaa. Eikuaa ypy-pe oñemoambue pytanda-gui oñemoambue veve-pe.

Undereating ndoikuaáivoi.

Yvoty tembi'u oĩ michĩ caloria carne ha queso reheguivoi. Ne porción ypy ojeporu haguépe aipyve, ko'ã oikuaa ko'ê, ñembotavy térã ro'y. Solución hesakã: ekarú heta. Cuy tuicha, mbujape pete'ĩ, aceite cucharada, ñomi michĩ.

Poteî mbohapy karú ojokuerei.

Pyasy ha'e mba'e tuicha oñemboguata hague. Peteî arapysã rire, eiporavo cocina pyahu — Etíope, Indio, Mexicano, Libanés, Vietnamita — opaite ha'e yvoty tradición oĩva eipururamo.

Ñemomba'e social.

Cumpleaños, casamiento, cena ypykuépe. Ko'ã nda'evéi porã añoite. Ekarú oĩva, ekarú oñepyrûmbreve, ekarú upéi — objetivo ha'e camino nipo, ndaha'éi ñembohovái nda'evéi ojokói.

Mba'éichapa ne teko'a oñemomba'e

Mba'e ehecháta porã ne teko'a-pe.

Ára michĩ ypy-pe, mba'e oñejapóva ojehecha porãve fibra michĩ pytua — oñembojevy digestión vivave ára michĩ-rehe, upéi mbyky ha porãvéva. Ehy hy'u ha pe oñemoatã pya'e.

Mokôi ha mbohapy arapysã-me, efecto oñemombe'úva ohovápe: energía hete ára-peguarã, ndaha'éi tuicha karú rire, okaru porãve, pire hesakã tetãygua-peguarã, ha presión ha colesterol piri ombyky oĩhápe ojepytáiva. Ko'ã ndaha'éi ñemyasãi. Ha'e teko'a ñemomba'e predicible yvoty, fibra, grasa saturada michĩ ha carne ultra-procesada michĩ reheguivoi.

Tenda rupi

Peteĩ lista tembi'u ñepyrũrã, reĩhápe.

Tembi'u yvaguigua ndaha'éi peteĩ mba'e'apo occidental — ha'e oñemopyrendáva opa tembi'u yvyku'i ári. Ko'ã lista tenda rehegua ojejapo umi mba'e oĩmávape mercado local-pe, ndaha'éi umi mba'e oñembohasa'aíva. Ndoikotevẽi peteĩ tenda tembi'u tesãi rehegua re'u hag̃ua yva porã.

África Kuarahyreike (Kenia, Tanzania, Etiopía, Uganda)

Ne ñepyrũrã ha'éma yvaguigua: ugali térã injera, lentejas (misir), guisantes secos, frijol negro, irio, sukuma wiki, matoke, aguacate, batata, ha kamby kokó yguasu rembe'ype guarã. Eñembojoapy aocha'a maní térã mba'e'apo ghee, ají pytã mba'eete, ha umi mba'e'apo ryguasu ne tenda oipurumávape. Umi tembi'u hembypy'a ujiicha ha'e mba'e'apo marandu rehegua ndoikotevẽiva mba'eve ambue avena térã sorgo ha ára.

Asia Sur (India, Bangladesh, Pakistán, Sri Lanka)

Subcontinente oguereko umi tembi'u yvaguigua ipukuvéva ha iporãvéva ku'aiteve. Dal (opa mba'e), chana, rajma, aloo, brinjal, saag, aros, roti, idli, dosa, sambar — jaiko jepénte upépe. Pe tembiapo ha'e jepoko oipe'a kamby umi tembi'u'gui oñembojoajúvo (kamby kokó kamby rehegua, kamby avena tépe), ndaha'éi ojuhu hag̃ua mba'e'apo pyahu.

América Latina (México, Colombia, Perú, Brasil)

Frijoles negros, frijoles pinto, lentejas, arroz, choclo (masa, arepa, tortilla), chayote, plátano, yuca, papa opa mba'e'apo rehegua, tomate, ají, ha heta ñe'ẽ yvyku'i (cilantro, epazote, huacatay). Pe tenda heta tembi'u ymaguarévape guarã ha'éma yva. Umi queso ha mymba ro'o ha'e jepoko umi tembi'u ojejapóva mboyve hikuái.

Mediterráneo (Italia, Grecia, Turquía, Líbano, Marruecos)

Garbanzos (hummus, tagine, pasta e ceci), lentejas, frijoles blancos (fagioli, fasolia), tomate, aocha'a aceite de oliva, ajo, berenjena, calabacín, perejil, za'atar, zumaque, freekeh, trigo bulgur. Pe dieta mediterránea ojeiñepyrũrãicha Ancel Keys rehegua ha'e jepoko yvaguigua, pira sa'i ha mymba ro'o sa'i. Heta tembi'u ymaguare ko tendápe gueteri upéicha.

Asia Oriental (China, Japón, Corea, Vietnam)

Tofu, tempeh, edamame, miso, kamby soja, arroz, fideos, bok choy, daikon, yvyku'i lotus, alga (nori, wakame, kombu), seta shiitake ha ostra, verdura encurtida opa mba'e'apo rehegua. Tembi'u budista tembi'u yvaguigua rehegua ko tendápe oguereko mil ary tembi'u yvaguigua rehegua — umi tupão omyatyrõma ko problema mboyve umi ñe'ẽ 'proteína' térã 'nutrición' oĩva.

África Occidental (Nigeria, Ghana, Senegal, Costa de Marfil)

Frijoles negros (akara, moin moin), maní (sopa de maní, guiso de maní), batata, mandioca, plátano, okra, hoja verdeicha gbegiri, aceite de palma sa'i, tomate, pimiento escocés, ha ñembohupa frijol fermentado (dawadawa térã iru) ome'ẽva ipuku'a heta tembi'u'pe mymba mba'e'ỹre. Pe tembi'u yvaguigua África Occidental-pe guarã ipokuaava ha oñembohupa py'ỹi ko tendápe.

Oho tembi'u rendápe

Mba'éicha jajeheka restaurante-pe jejapo'ỹre mba'e'apo.

Ho'u yvaguigua restaurante-pe ipya'eveve umi tapicha oimo'ãvape, reikuaárõ peteĩ mba'e'apo. Ndoikotevẽi rejuhu restaurante vegano — reikotevẽ reikuaa mba'éicha rejuhu tembi'u yvaguigua oimeraẽ restaurante-pe.

  • Ehecha umi mba'e'apo ha ñepyrũrã, ndaha'éi umi mba'e'apo tuichavéva. Heta restaurante cocina ikatu ojapo peteĩ tembi'u porã umi mba'e'apo rupi: verdura asada, ensalada de legumbres, pan plano, tembi'u aros rehegua, ha sopas ha'e jepoko'a.
  • Umi tembi'u yvaguigua oguerekóva tembi'u ymaguaréva (India, Etiopía, Tailandia, Líbano, México, China, Japón), pe jehasa sa'ive — hetave tembi'u ha'e yvaguigua mboyve mymba ro'o oñembojoajávo mba'e'apo iporãvéva.
  • Eporandu porã ha específica: 'Ndaipóri ro'o, ndaipóri kamby, ndaipóri ryguasu' iporãveve 'vegano'. Heta tendápe, 'vegetariano kamby'ỹre' ojapo avei upe mba'e'apo sa'ive jehasa'ỹre.
  • Menú-pe ndoikotevẽi peteĩ mba'e'apo porã, peteĩ pasta aceite de oliva ha verdura rehegua, térã peteĩ mba'e'apo grano rehegua, ha'e jepoko'a heta cocina-pe. Cocina-kuéra iporãveve umi menú oñembohovái.
  • E'u mboyve reñemohupávo'ỹre. Oho cena formal térã ñembohupa hendápe oñembohasa'aíva mba'e'apo sa'ive oiko vai re'úrõ mboyve. Pe meta ha'e peteĩ mba'e'apo ipuku'a, ndaha'éi peteĩ récord porã opa tembi'u rendápe.
Tembi'u sa'i

Ho'u yva sa'i virúpe.

Umi dieta ipokuaavéva yvyku'i ári ha'e yvaguigua. Aros, lentejas, frijoles secos, avena, repollo, zanahoria, cebolla, ajo, ha verdura arapa'ỹme ha'e umi tembi'u ipokuaavéva oimeraẽ mercado-pe — sa'iveve mymba ro'o caloria rehegua ha sa'iveve gramo proteína rehegua umi jerovia yvyku'i ári oñembohovái. Pe mba'e'apo yvaguigua iporãvéva ha'e umi queso nuez artesanal ha opa mba'e ojejapóva pya'e. Upe mba'e'apo ha'e opcional.

Umi mba'e'apo jepoko'a tembi'u yvaguigua rehegua virúpe ha'e avei ymaguaréicha: ejogua mba'e'apo'ỹre mba'e'apo oñembohupíva (lentejas secas ha frijoles sa'iveve tembi'u oñembohupíva, ha oñembohupa mba'e'apo'ỹre ndaha'éi mba'e'apo'ỹva oñembohupívo), ejogua arapa'ỹme, ejapo heta mba'e'apo, ha ejapo tembi'u legumbres ha granos rupi, ndaha'éi mba'e'apo iporãvéva. Peteĩ mba'e'apo dal térã frejol negro ojejapo kuri domingo-pe omongaru irundy térã po tapicha viru sa'iveve peteĩ tembi'u restaurante-pe.

  • Legumbres secas ha'e umi tembi'u proteínave ha viru sa'iveve. Peteĩ kilogramo lentejas secas ojapo peteĩ ryguasu ro'o rehegua ha ome'ẽ po térã seis jey proteína ha diez jey fibra.
  • Verduras congeladas ha'e avei nutrientes'ỹre ha viru sa'i. Ejapo ne verdura pyahu spending umi mba'e oĩhápe tendápe arapa'ỹme.
  • Avena ñembohupa ha lentejas tembi'u rendápe oipe'a mokõi tenda tembi'u rendápe iporãveva. Tembi'u rendápe ikatúva oikotevẽve viru oñembohupívo.
  • Levadura nutricional, miso, salsa de soja, ha mba'e'apo pytã porã ojapo jehecha'ỹva sa'ive virúpe ha ojapo tembi'u simple iporãveva oñembohupa hag̃ua.

¿Emboyke añóva?

Emonga'e 20 kuatia ñehẽ'ã pytyvõguasúva, ñutirisión mba'eichaitépa oĩva ñe'ẽ mbohapy peteĩ rehe.