Churi ha Vegano
Peteĩ tapére, mombyryve.
Churí kuéra omohu'ã mymbakuéra ro'o jekarai. Vegano kuéra omohu'ã mymbakuéra opavave mba'erupi — ndaha'éi kamby, tymby, eirete; ndaha'éi pire. Mokõive jekarai oĩve hekovepe guarã ha sa'ive omoambue tekoha; peteĩnte ojesegíva hekopete ética rupi kamby ha tymby rehegua. Péina ojehechauka mba'épa oñemoambue, mba'érepa iñimportantetereíva, ha mba'éichapa ikatu jajepy'apo.
30 aravopi'a jepyaite
Peteĩ churi ojehapejokopa kurreka, guyra ha pira jekarai, ha katu ikatu oje'u kamby, tymby ha eirete. Peteĩ vegano ojehapejokopa opáichagua mymba mba'ekuéra tembipópe, ao, mba'eñamichĩ ha ñembosaráipe. Vegano ha'e pe ojesegíva hekopete ética ha tekoha rehegua: sy kamby rehegua oñembojoaju imichĩha ndive ha ojejuka; jatyra tymby apo rehegua ojejuka oguejy vove itymbykuéra apo. Tekotevẽ reipe'a mymba ro'o mymbakuéra, clima térã salud rehegua, veganismo omohu'ã pe ta'anga.
He'iseha
Churi
Peteĩ churi jekarai oipe'apa mymba ro'o — kurreka, guyra, pira, yguasu mymbakuéra ha ñandu kuéra — ha katu oheja ojepuru mymba mba'ekuéra, techapyrã, kamby, tymby ha eirete. Pe ojeipuruvéva ko yvy ape ári ha'e ovo-lacto churi. Churi ojerovia etereíva Hinduismo, Jainismo, Budismo, Adventismo ha Mediterráneo jerovia rupi.
Vegano
Vegano ha'e peteĩ rekove rape ojededukáva, ikatuháicha, opáichagua mymba ñembyasy ha ñemokyre'ỹ — tembipópe, ao térã ambue mba'erupi (Vegan Society, 1944/1979). Pe he'iseha'ãicha ndoje'úi kurreka, pira, kamby, tymby, eirete, piré, ao ovecha rague, seda, plumón térã mymba rehegua mba'eñamichĩ. Pe jekarai rehegua oñehenói jepi peteĩ tembipuru ojejapóva ka'avópe.
Ñembojojávo
Mba'épa peteĩteĩ jekarai oheja, ha mba'épa oipe'a.
| Ñehesa'ỹijo | Churi | Vegano |
|---|---|---|
| Kurreka, guyra, pira | Ojeipe'a | Ojeipe'a |
| Kamby (kamby, kesu, mánteca) | Opa | Ojeipe'a |
| Tymby | Opa (ovo-lacto) | Ojeipe'a |
| Eirete | Jepi opa | Ojeipe'a |
| Piré, ao ovecha rague, seda, plumón | Opa | Ojeipe'a |
| Mba'eñamichĩ ojejapo mymbakuérape | Opa | Ojeipe'a |
| Mymbakuéra ojejuka peteĩ tekove peteĩ arype (approx.) | ~30 (tymby'atyra ha tymby ojepe'áva) | Michĩvéva |
| Yvotykuéra ojepe'áva yvy apere vs dieta ojejapóva heta kurreka | −35% | −75% |
| Yvy jepuru vs dieta ojejapóva heta kurreka | −50% | −75% |
| Y jepuru vs dieta ojejapóva heta kurreka | −25% | −54% |
| Vitamina B12 puru | Oñehekombo'e | Iñimportantetereíva |
Ñe'ẽnguéra ojeipuruvéva
Ñe'ẽnguéra rehegua churi rehe noĩmbái peteĩcha.
- Ovo-lacto churi
- Ndojepurúi kurreka, guyra térã pira; kamby ha tymby ojeheja. Pe he'iseva 'churi' heta tetãme ára pukukue ári.
- Lacto churi
- Ndojepurúi kurreka, guyra, pira térã tymby; kamby ojeheja. Jepi ojejapo India ha Jainismo jeroviápe.
- Ovo churi
- Ndojepurúi kurreka, guyra, pira térã kamby; tymby ojeheja. Sa'i oñeheñói.
- Pescador
- Oje'u pira ha yguasu mymbakuéra ha katu ndojepurúi ambue kurreka. Ndojepojava'erõi churi he'iseva rehe; pira ha'e mymbakuéra ha industrial fishing ha'e peteĩva mba'eregua guasu yguasu ñembyasýpe.
- Flexitarian / reducetarian
- Oje'u heta mba'e ka'avópe ha sa'i sa'i kurreka. Oipytyvõ ñepyrũrã, ndaha'éi churi térã vegano.
- Plant-based
- Ojehechauka peteĩ jekarai ojejapóva heta térã opaite ka'avópe. Jepi ojepuru umi oñeha'ãva salud térã tekoha rehe gua'u ha ndaha'éi ética rehe; ndaha'éi siempre vegano.
- Whole-food plant-based (WFPB)
- Peteĩ vegano jekarai ojejapóva ka'avópe, sa'i aceite, juky ha asuka — pe ojehesa'ỹijóva cardiología ñehesa'ỹijokuérape Esselstyn, Ornish ha ambuévape.
- Vegano estricto / vegano ético
- Synónimo vegano ndive; oñehekombo'e pe filosofía ñembojojávo ha ojehechakuaá ha'e peteĩ jerovia oñangareko UK ha EU igualdad ley rupi (Casamitjana v League Against Cruel Sports, 2020).
Ética — mba'érepa iñimportantetereíva kamby ha tymby rehegua
Heta tapicha omohu'ã kurreka mba'eve mymbakuéra ñembyasy. Ára pyahu kamby ha tymby apo omoheñói umi ñembyasy ambue rupi.
Kamby
Vacas omoheñói kamby imemby rire. Comercial kamby apópe, ternera kuéra oñemoi mokõi árape pe kamby oñemono'õ haguã; ternera kuimba'e kuéra ojejuka jepi ternera ro'o rehe térã ojeipoka oñeñeha'ãvo. Vacas kamby rehegua oñemondo juka haguã 4-6 arype, imba'e hekove puku peteĩ 20+ ary.
Tymby
Jatyra ára pyahu ojehecha omoheñói ~300 tymby peteĩ arype (churi jepe omoheñói ~12). Guyra michĩ kuimba'e ojejuka oñeñeha'ãvo — peteĩ 6-7 mil millones tetãme peteĩ arype — maceración térã gassing rupi. Guyra kuéra ojejuka 18 mespe oguejy vove ity apokuéra.
Eirete
Comercial apicultura omoheñói mymbakuéra rapykuéri oñeñeha'ãvo, oñemoambue eirete asukar y ndive, ha oñembyai jepi colonia kuéra ojeho'ívo puku voka rehegua.
Ao ovecha rague, piré, plumón
Ao ovecha rague mymba, piré mymba ha plumón guyra opavave ojejapo umi mymba jukaapópe, ko'ã industriakuéra oñembojoaju economía guive, ha ndaha'éi oñembovasa'ỹre.
Tekoha — mba'éichapa vegano ojapo hetave mba'e?
Peteĩ 2023 Nature Food ñehesa'ỹijo 55.000 UK jekarai rehegua, pe ojeroviáa gueteri, ohechauka hesakã'ỹre pe mba'e'ỹ.
Salud — mokõive ojapo, vegano oikotevẽ B12
Asociación de dietistas ijykékue (Academy of Nutrition and Dietetics, British Dietetic Association, Dietitians of Canada) omombe'u mokõive dieta churi ha vegana hekopete ojejapo hekovepete, ha'ekuéra oĩ porãve kuña hyeguasúva, mitãicha, ha atleta rehegua, ha oipe'a riesgo tujusu korasõ, tipo 2 diabetes ha heta cáncer. Umi mba'e'ỹ ha'e michĩ, ha katu añete.
Korasõ jejavy
Adventist Health Study-2 ohecha umi vegano oguerekoha 42% michĩve riesgo omano haguã mba'e jejavy korasõgui umi ndaha'eiva churi rehegua; umi churi oguereko michĩve, ha katu iñimportantetéva ñemomichĩrã.
Tipo 2 diabetes
Umi vegano oguereko michĩve pe riesgo umi churi rehegua, ha peteĩ cuarto pe riesgo umi ojapo'iva kurreka, EPIC-Oxford ha Adventist ñehesa'ỹijokuérape.
Káncer
Mokõive jekarai oipe'a cáncer riesgo umi karai ojejapóva heta kurreka ndive; umi vegano jekarai ohechauka porãve káncer próstata rehegua.
Vitamina B12
Iñimportanteléva vegano kuérape guarã, oñembohekokatu churi kuérape guarã: kamby ha tymby ndojuhúi hekopete B12' kuéra. Peteĩ 2.000 µg cyanocobalamin tableta jepivegua arýpe ha'e ipyahúva, ojeroviáva ha hekopete.
Omega-3
Eipuru DHA/EPA (250–500 mg peteĩ ára) vegano jekaráipe. Lino, chía ha nueces ome'ẽ ALA, oñemoambuéva DHA-pe sa'i sa'i.
Poraite
Opaichagua tendápe hekopete oñemo'ĩva mba'e'ỹra rehegua, umi tembipuru ikaruvéva ha'e ka'avópe ojejapóva: arro, trigo, maíz, lentejas, kumanda, avena, papa, ka'avo temporada ha plátano. Umi vegano jekarai ojejapo ko'ã tembipurúpe ha'e jepi iporavéva umi churi jekarai ndive, ha umi oñemoĩva kamby ha tymby rehegua, ha hetaveveva umi kurreka rehegua. Pe jeporavokue ykure opoíva veganismo-gui ou umi mba'e'ỹra ojeipurúva térã umi kamby ambue rehegua, ha ndaha'éi pe jekarai voi.
Mba'épa reiporavo?
Reheka ipyahúva, pe jepyaite hekopete oñemboje'íva ne mba'eramoju rehegua.
- Mymbakuéra — ejerure vegano. Churi gueteri omoheñói kamby ha tymby industria kuérape, umi ñembyasy oikóva tembipuru jehu rupi.
- Clima, yvy, y — ejerure vegano. Churi jekarai ombyai'ỹve hetave rupi; vegano jekarai ombyai'ỹve mbohapy kuarto rupi.
- Salud — mokõive ojapo. Vegano jekarai ohechauka porãve mba'e jejavy korasõ ha metabolismo rehegua, hetave mba'e ka'avópe ikatúva ojejapo.
- Cultura, jerovia, familia — churi ikatu ha'e pe ñepyrũ; heta tapicha oho vegano-pe heta ára térã arype costumbre ha jerovia oikove rupi.
- Poraite — vegano tembipuru ka'avópe iñaranduvéva heta tetãme; churi kesúndive ikatu ha'e pe iporavéva.
Jepivevegua porandu
Vegano iporãvepa churi ári?
Michĩmi, heta mba'e jejavy korasõ ha metabolismo rehegua, hetave mba'e ka'avópe ikatúva ojejapo. Mokõive jekarai iporãve umi karai ojejapóva heta kurreka ndive ojejapo hekopete.
Vegano iporãvepa churi ári?
Umi churi jerovia rupi — oipe'apa mymba ñembyasy — he'i, he'i. Kamby ha tymby apo omoheñói mymba ñemboty, sy ha mitã ñembojoaju, tymby kuimba'e michĩ kuéra jejuka, ha vaca kamby ha tymby ojejapo haguã.
Ikatu piko ha'e churi ha katuipytyvõ mymbakuérape?
Héẽ — opaichagua mymba mba'ekuéra jeporavokue oñembohyái. Churi ombyai'ỹve hetave rupi umi mymba ojejuka peteĩ tekove peteĩ arype, pe karai ojejapóva heta kurreka ndive. Vegano oipe'apa hetave rupi.
Mba'épa pescatariano térã flexitariano rehegua?
Mokõive ombyai'ỹve umi karai ojejapóva heta kurreka ndive ha katu ndaha'éi churi he'isévape. Pira ha'e mymbakuéra; industrial fishing avei ojejuka heta mymba'ỹ.
Vegano jekarai ojeroviáva piko mitã kuérape guarã?
Héẽ. Academy of Nutrition and Dietetics, British Dietetic Association ha Dietitians of Canada omombe'u vegano jekarai hekopete oñembo'eva mitãicha, mitã, ha mitãrusu kuérape guarã, energía, B12, vitamina D, hierro, calcio ha DHA rehegua.
Oĩ piko peteĩ 'vegano ha katu kesu' jeporavokue?
Péva ha'e churi. Ñe'ẽ 'vegano' he'ise oipe'apaite mymba mba'ekuéra; kesu ha'e kamby ha péicha ojeipe'a.
Churi ha vegano kuéra oguereko piko proteína hekopete?
Héẽ. Legumbres, tofu, tempeh, seitan, granos enteros, nueces ha semillas omoheñói hekopete proteína jekaráipe ojejapo hekopete energía.
Eirete vegano piko?
Nahániri. Abejas ha'e invertebrados ohechaukáva mba'e jejavy ha mba'e'ỹ; comercial eirete apo avei omoheñói ñembyai ekonomiápe ha físicamente.
Reheka piko pe oúva?
Péicha ñembojojávo omoheñói mba'eve mba'e, pe 7 ára ñepyrũrã ohechauka pyharegua, asajekue, pyhare ha mba'e'ỹra reipotávape guarã.