Fiye da Halitta: Dalilin da Ya Sa Kasancewa Dan Adam Ba Shi ne Ma'aunin Darajar Akida Ba

A cikin tarihin bil'adama, mutane sun dade suna amfani da wani layin rarrabewa wanda suke ganin ba za a taba ketare shi ba: layin da ke tsakanin 'mu' (dan adam) da 'su' (sauran dabbobi). Wannan rarrabuwar ba wai kawai tana dogara ne akan bambance-bambancen jiki ba, har ma da wani imani cewa kasancewa cikin jinsin 'Homo sapiens' yana ba mu matsayi na musamman a cikin duniyar akida. Sai dai kuma, yayin da fahimtar mu game da ilimin halitta (biology) da kuma falsafar hankali ke zurfafa, tambayar ta zama mafi girma: Shin kasancewa dan adam kadai ya isa ya zama dalilin da zai sa mu mutunta hakkin wasu sannan mu tauye na wasu? Idan muka cire launin fata ko jinsi a matsayin ma'aunin adalci, me ya sa muke barin 'jinsi' (species) ya zama shamaki?

Fahimtar Kalmar 'Speciesism'

Kalmar nan 'Speciesism', wadda masanin falsafa Richard D. Ryder ya kirkira a shekarar 1970 sannan Peter Singer ya yada ta, tana nufin nuna bambanci ga wasu halittu bisa la'akari da jinsinsu kawai. Kamar yadda nuna wariyar launin fata yake fifita bukatun wata kabila akan wata, haka ma speciesism yake fifita bukatun dan adam akan bukatun sauran dabbobi, koda kuwa wadancan bukatun sun yi kusa ko sun yi daidai a muhimmanci.

Matsalar wannan tunanin ita ce, kashin kansa jinsi siffa ce ta halitta (biological category), ba siffa ce ta dabi'u (moral category) ba. Kasancewa da kwayoyin halitta (DNA) na dan adam ba ya nufin lallai kana da iko ko hakki fiye da wani wanda ke da ikon jin zafi, bakin ciki, ko murna. Idan muka ce 'adalci ga kowa ne', to ya kamata hakan ya shafi kowane mai rai da zai iya fuskantar cutarwa.

Ma'aunin Shan Wahala: Me Ke Da Muhimmanci?

Masanin falsafa Jeremy Bentham ya taba yin wata shahararriyar tambaya game da dabbobi: 'Tambayar ba wai ko za su iya yin tunani ba ne? Ko kuma ko za su iya magana? A'a, tambayar ita ce, ko za su iya shan wahala?' Wannan ita ce matattarar hujjar da ke kalubalantar speciesism. Ikon jin zafi da jin dadi (sentience) shi ne kawai ma'aunin da ya kamata mu yi amfani da shi wajen yanke hukunci akan yadda za mu bi da wata halitta.

“Zafi zafi ne, ko wace halitta ce take jin sa. Ba shi da launin fata, ba shi da harshe, kuma bai san bambancin jinsi ba.”

Ikon Sanin Kai (Sentience)

Yawancin mutane suna jayayya cewa mutane sun fi sauran dabbobi saboda suna da hankali, ilimi, ko kuma iko na yin magana. Sai dai wannan ma'aunin yana da nakasu babba. Idan muka ce ilimi ko hankali ne kawai ke ba da hakki, to me hakan ke nufi ga 'yan adam da ba su da wannan ikon saboda rashin lafiya, nakasa, ko kuma kananan jarirai?

• Ikon jin zafi (Pain perception)
• Bukatar kare kai daga cutarwa
• Zamantakewa da sauran 'yan uwa
• Damuwar hankali da tsoro

Tasirin Tunanin Speciesism a Duniyar Yau

A halin yanzu, tsarin abinci na duniya da kuma gwaje-gwajen kimiyya sun ginu ne akan ra'ayin cewa dabbobi kayan aiki ne kawai. Muna amfani da su yadda muke so domin biyan bukatunmu, koda kuwa wadancan bukatun ba su da alaka da rayuwa ko mutuwa. Misali, amfani da dabbobi wajen gwajin kayan shafawa na kyau (cosmetics) misali ne na yadda nuna bambancin jinsi ke zama zalunci.

Wuce Gona da Iri a Fannin Ilimi

Sau da yawa muna jin ana cewa 'Amma ai dabbobi suna kashe junansu a dawa'. Wannan gaskiya ne, amma akwai bambanci. Dabbobi a dawa ba su da zabi, kuma ba su da ikon yin tunani akan dabi'u (moral agency). Mu kuma 'yan adam muna da ikon yin zabi, kuma muna da ikon rayuwa ba tare da mun cutar da wasu ba. Ikonmu na fahimtar hakan ba wai yana ba mu damar mulkar sauran halittu ba ne, a'a, yana sanya mana nauyin kiyaye su ne.

Maganin Matsalar: Zuwa Ga Adalci Mai Fadinsa

Karin bayani akan rashin adalcin speciesism baya nufin cewa kowane abu dole ne a bi da shi daidai. Ba muna bukatar ba tsuntsaye damar yin zabe ba ne, ko kuma ba kifi damar zuwa makaranta. Adalci yana nufin yin la'akari da bukatun kowace halitta daidai da abin da take bukata don rayuwa cikin jin dadi.

1. Fahimtar cewa kowace dabba tana da darajar kanta (intrinsic value).
2. Amfani da tsarin abinci da kayayyaki da ba sa cutar da halittu.
3. Canza dokoki don su hada da kare hakkin dabbobi a matsayin membobi a cikin al'ummar duniya.
4. Karfafa binciken kimiyya akan ilimin jin dadin dabbobi (animal welfare).

Shin Wannan Kirari Ne Na Veg.ac?

A Veg.ac, mun yi imanin cewa wannan kalubalen ba na wata kungiya ce kawai ba, nauyi ne na gaba daya. Idan muka daina kallon rarrabewar jinsi a matsayin wani dalili na nuna iko, muna bude wa kanmu kofa zuwa ga wata duniya da tafi tausayi. Wannan ba wai don taimakon dabbobi kadai ba ne, har ma don kyautata halayenmu na dan adam.

A karshe, matsayinmu na halittu mafi tasiri a duniya yana sanya mana nauyin kare wadanda ba su da murya. Speciesism wani rufin ido ne da ke hana mu ganin cewa dukkanmu muna raba gida daya ne, muna da bukatu daya na rayuwa ba tare da azaba ba. Lokaci ya yi da za mu bar ma'aunin jinsi a baya, mu dauki ma'aunin tausayi da hankali.

Rarrabewar Hankali da Ilimin Halitta: Shin Akwai Bambanci?

Tambayar ko akwai wani muhimmin bambanci tsakanin mutane da sauran dabbobi ta fuskar hankali da kuma ikon fahimta ta kasance a kan gaba a muhawarar 'speciesism'. Duk da cewa mutane na da ikon tunani mai zurfi da kuma yin amfani da harshe, wannan ba yana nufin cewa sauran halittu ba su da wani nau'in hankali ko kuma basu da damar samun kulawa mai dacewa. Bincike na kimiyya a fannin ilimin halayyar dabbobi na ci gaba da nuna cewa dabbobi da yawa na nuna alamun hankali, tunani, da kuma jin motsin rai mai tsanani.

Masana kimiyya sun gano cewa wasu dabbobi, kamar su shanu da aladu, na iya nuna alamun tunani mai sarkakiya, kamar warware matsala da kuma yin tunani game da abubuwan da suka gabata da kuma na gaba. Alal misali, nazarin da aka yi kan gorillan da aka koya musu harshen kurame ya nuna cewa suna iya amfani da kalmomi don bayyana bukatunsu da kuma ra'ayoyinsu. Haka kuma, gwaje-gwajen da aka yi kan tsuntsaye, kamar su gaggafa, sun nuna cewa suna da ikon yin amfani da kayan aiki don cimma manufa, wanda ke nuna wani nau'in tunani mai zurfi.

• Dabbobi kamar tsuntsaye da manyan dabbobi masu shayarwa na iya nuna alamun fahimtar yanayin kansu.
• Nazarin ya nuna cewa dabbobi na iya yin tunani game da abubuwan da suka gabata da kuma na gaba.
• Bincike na kimiyya yana kara tabbatar da cewa iyakar da ke tsakanin hankalin mutane da na dabbobi ba ta da girma kamar yadda ake tsammani a da.

Tasirin Tattalin Arziki da Muhalli na 'Speciesism'

Rarrabewar da ake yi ta hanyar 'speciesism' ba wai kawai yana da tasiri a kan dabbobi ba, har ila yau, yana da tasiri mai girma a kan tattalin arzikin duniya da kuma yanayin muhalli. Dogaro da kiwo na dabbobi don samar da abinci, fata, da sauran kayayyaki na bukatar albarkatu masu yawa kamar ruwa, fili, da kuma abinci, wanda hakan ke kara matsin lamba a kan muhallinmu.

Akwai kuma babbar alaka tsakanin masana'antar kiwon dabbobi da kuma lalacewar muhalli, kamar fitar da iskar gas mai gurbata muhalli da kuma gurbacewar ruwa. Bincike ya nuna cewa masana'antar kiwon dabbobi na daya daga cikin manyan masu gurbata muhalli a duniya, wanda ke ba da gudummawa ga sauyin yanayi da kuma asarar nau'ikan halittu. Canja zuwa tsarin abinci da ya fi dogara da tsirrai na iya taimakawa wajen rage wadannan tasirin.

• Masana'antar kiwon dabbobi na bukatar albarkatu masu yawa, wanda ke kara matsin lamba a kan muhalli.
• Ana alakanta masana'antar kiwon dabbobi da fitar da iskar gas mai gurbata muhalli da kuma gurbacewar ruwa.
• Canja zuwa tsarin abinci da ya fi dogara da tsirrai na iya taimakawa wajen rage tasirin muhalli da tattalin arziki.

“Duk da cewa mutane na da ikon tunani mai zurfi, wannan ba yana nufin cewa sauran halittu ba su da wani nau'in hankali ko kuma basu da damar samun kulawa mai dacewa.”