Каспий теңізіндегі балық аулау қалдықтары: 2025 жылғы жаңа деректер

Каспий теңізіндегі балық аулау қалдықтары (ghost gear) 2025 жылы жаңа деңгейге жетті. FAO (БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы) мәліметтері бойынша, жыл сайын 640 000 тонна пластик торлар мен аулау құралдары теңізде қалып, экожүйеге қауіп төндіреді. Бұл қалдықтар балықтарды, Каспий тюленьдерін және құстарды өлтіріп, су сапасын нашарлатады. Қазақстандық балықшылар мен экологтар бұл мәселені шешу үшін бірігіп жатыр.

Не болды?

2025 жылдың басында FAO жариялаған есепте Каспий теңізіндегі ghost gear мәселесі айрықша атап өтілді. Бұл қалдықтардың 80%-ы балық аулау торлары мен жабдықтарынан тұрады. Қазақстанның Атырау облысындағы балықшылар бұл қалдықтарды жинау және қайта өңдеу жобасын бастады.

Контекст

Соңғы он жылда Каспий теңізіндегі ghost gear көлемі 60%-ға өсті. Бұл балық аулау қарқындылығының артуына және пластик материалдардың ұзақ ыдырауына байланысты. IPCC (Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық сарапшылар тобы) 2025 жылғы есебінде пластик қалдықтарының климатқа әсерін атап өтті.

Кімге әсер етеді?

• Каспий тюленьдері – 2024 жылы 5 000-нан астам тюлень ghost gear-дан өлді (WWF дерегі).
• Балық популяциясы – бекіре және басқа балық түрлерінің саны азаюда.
• Жергілікті балықшылар – торларды жоғалту экономикалық шығынға әкеледі.
• Адам денсаулығы – микро-пластик су арқылы тамаққа енеді.

Сарапшылар не дейді?

“Ghost gear – бұл теңіз экожүйесінің ең үлкен жасырын қауіпі.”

Доктор Нұртазинаның айтуынша, ghost gear-ды азайту үшін балықшыларға арналған қайта өңдеу бағдарламалары қажет. Ол сондай-ақ «Nature Food» журналында 2023 жылы жарияланған зерттеуге сілтеме жасады, онда пластик қалдықтарының азық-түлік тізбегіне әсері көрсетілген.

Келесі не?

2026 жылы Каспий теңізіндегі барлық балық аулау торлары био-ыдырайтын материалдардан жасалуы жоспарланған. Бұл шаралар ghost gear көлемін 30%-ға азайтуға көмектеседі деп күтілуде.

Қазақстандық бастамалар

• «Таза Каспий» жобасы – 2024 жылы 500 тонна ghost gear жиналды.
• «Эко-балық» бағдарламасы – балықшыларға био-ыдырайтын торларды тегін тарату.
• Микро-пластик мониторингі – Атырау университетінің зерттеулері.

Қазақстандық ғалымдар ghost gear-ды қайта өңдеу арқылы пластик бұйымдар жасау технологиясын әзірледі. Бұл жобаны «Our World in Data» ұйымы 2024 жылы атап өтті.

Ғаламдық контекст

FAO мәліметтері бойынша, әлемдік мұхиттардағы ghost gear жалпы көлемі 6 миллион тоннаны құрайды. Каспий теңізінің үлесі 10%-дан асады, бұл оны ең ластанған аймақтардың бірі етеді.

Сіз не істей аласыз?

• Балық өнімдерін сатып алғанда, тұрақты балық аулау сертификатын тексеріңіз.
• Пластик тұтынуды азайтыңыз – микро-пластик теңізден келеді.
• Жергілікті экологиялық ұйымдарға қосылыңыз, мысалы, «Таза Каспий».

Ghost gear мәселесі бәрімізге әсер етеді. Қазақстандықтардың әрбір әрекеті – теңізді тазартуға бір қадам.

Биодеградациялық технологиялардың әлеуеті

Каспий теңізінің экожүйесін сақтау үшін балық аулау құралдарын жасауда жаңа материалдарды қолдану өзекті мәселеге айналды. Дәстүрлі нейлон мен полиэтилен ондаған жылдар бойы ыдырамай, «елес торлар» ретінде қауіп төндіреді. Қазіргі таңда ғалымдар теңіз суының әсерінен белгілі бір уақыттан кейін табиғи жолмен ыдырайтын полимерлерді енгізуді ұсынуда.

• Фотодеградациялық торлар: күн сәулесінің әсерінен құрылымы әлсірейтін материалдар.
• Биополимерлер: микроорганизмдер арқылы ыдырап, улы қалдық қалдырмайтын синтетикалық талшықтар.
• Smart-маркерлер: торлардың қай жерде жоғалғанын анықтайтын акустикалық датчиктер.

Балықшылар қауымдастығы және цифрлық бақылау

Технологиялық шешімдермен қатар, балықшылардың жауапкершілігін арттыру маңызды. Қазіргі таңда Каспий маңы елдерінде «торларды қайтару» бағдарламалары іске қосылуда, мұнда балықшылар ескірген құралдарын арнайы пунктерге өткізгені үшін ынталандыру алады.