Көрінбейтін дағдарыс: Бунақденелілердің азаюы және біздің дастарханымыздың болашағы

Адамзат өркениеті табиғаттың ең кішкентай мүшелері — жәндіктердің иығында тұр десек артық айтқандық емес. Соңғы онжылдықтарда ғалымдар «жәндіктер апокалипсисі» деп аталатын құбылысты зерттеуде. Жер бетіндегі биомассаның ең үлкен бөлігін құрайтын бұл тіршілік иелері біз байқамайтын, бірақ өмірлік маңызы бар жұмыстарды атқарады: топырақты құнарландырады, өсімдіктерді тозаңдандырады және зиянкестермен күреседі. Алайда, қарқынды ауыл шаруашылығы мен климаттың өзгеруі бұл нәзік тепе-теңдікті бұзып жатыр. Егер біз бүгін қозғалысқа келмесек, ертеңгі дастарханымыздағы ең құнды тағамдардың көбі жоғалып кетуі мүмкін.

Жәндіктердің азаюы: Статистика не дейді?

Дүниежүзілік ғылыми қауымдастық бунақденелілер санының азаюына байланысты дабыл қағуда. Biological Conservation журналында жарияланған зерттеулер көрсеткендей, жәндіктердің барлық түрлерінің 40%-ы жойылып кету алдында тұр. Бұл үрдіс сүтқоректілердің, құстардың немесе рептилиялардың азаю жылдамдығынан сегіз есе жылдам жүруде. Бұл тек шалғайдағы тропикалық ормандардың емес, біздің жанымыздағы егістіктер мен бақтардың да мәселесі.

Тозаңдандырудың экономикалық және биологиялық құны

Біз жейтін әрбір үшінші қасық тамақ тікелей немесе жанама түрде тозаңдандырушы жәндіктерге байланысты. Жеміс-жидектер, көкөністер, жаңғақтар мен майлы дақылдардың өнімділігі аралардың, көбелектердің және шыбындардың белсенділігіне тәуелді. Жәндіктер болмаса, біздің диетамыз тек бидай, күріш және жүгері сияқты желмен тозаңданатын дақылдармен шектеліп, микронутриенттердің жетіспеушілігіне әкеп соғар еді.

Неліктен бұл вегетариандық және вегандық қозғалыс үшін маңызды?

Өсімдік негізіндегі тамақтану қоршаған ортаға түсетін салмақты азайтатыны белгілі. Алайда, егер біз жәндіктердің тіршілік ету ортасын қорғамайтын болсақ, тіпті вегандық диета да тұрақсыз болып қалады. Интенсивті монокультуралық егіншілік — миллиондаған гектарға тек бір ғана дақылды (мысалы, мал азығына арналған сояны) егу — жәндіктердің азық табу мүмкіндігін шектейді және пестицидтерді жаппай қолдануға мәжбүрлейді.

Мал шаруашылығы және жәндіктердің жойылуы

Мал шаруашылығы жәндіктердің азаюының негізгі жанама себептерінің бірі болып табылады. Біріншіден, мал азығын өсіру үшін орасан зор табиғи аумақтар оталады. Бұл жәндіктердің табиғи мекенін жояды. Екіншіден, жайылымдар мен азықтық егістіктерде қолданылатын химикаттар су жүйелеріне түсіп, су жәндіктерінің экожүйесін бұзады.

“Егер жәндіктер жоқ болып кетсе, адамзат бірнеше айдан артық өмір сүрмейді. Егер адамзат жоқ болып кетсе, табиғат қайта гүлдейді.”

Біздің таңдауымыз қалай әсер етеді?

Тұтынушы ретінде бізде үлкен күш бар. Жергілікті, органикалық және маусымдық өнімдерді таңдау арқылы біз жәндіктерге зияны аз ауыл шаруашылығын қолдаймыз. Органикалық фермаларда биологиялық әртүрлілік әдеттегі фермаларға қарағанда 30%-ға жоғары.

• Органикалық өнімдерді таңдау (пестицидтерсіз өсірілген).
• Монокультуралық өнімдерден гөрі әртүрлі дәнді дақылдарды тұтыну.
• Ет пен сүт өнімдерін тұтынуды азайту (жайылымдық жерлерді үнемдеу).
• Өз бақшаңызда жабайы гүлдерді егу.

Биоәртүрлілікті сақтаудың жаңа технологиялары

Технологиялық шешімдер де маңызды рөл атқара алады. «Агроэкология» деп аталатын тәсіл ауыл шаруашылығын табиғи экожүйенің бір бөлігі ретінде қарастырады. Мысалы, егістіктердің айналасында «жәндіктер дәліздерін» (insect corridors) жасау олардың миграциясына және көбеюіне мүмкіндік береді.

Мәселенің жаһандық деңгейі

Эквадордан Германияға дейінгі аралықта жүргізілген мониторинг көрсеткендей, климаттың жылынуы жәндіктердің биологиялық циклдерін бұзуда. Мысалы, өсімдіктердің гүлдеу уақыты мен жәндіктердің ояну уақыты сәйкес келмей қалуда. Бұл «фенологиялық алшақтық» екі тараптың да өмір сүруін қиындатады.

Болашаққа көзқарас: Не істеу керек?

Жәндіктерді қорғау — бұл тек қайырымдылық емес, бұл өзін-өзі сақтау инстинкті. Біздің азық-түлік жүйеміз түбегейлі өзгерісті қажет етеді. Ет өндірісінен бас тартып, өсімдік негізіндегі тиімді егіншілікке көшу — жер ресурстарын босатудың ең төте жолы. Босаған жерлерді қайтадан жабайы табиғатқа қайтару (rewilding) арқылы біз жәндіктердің қайта оралуына мүмкіндік береміз.

1. Үкіметтік деңгейде пестицидтерді қолдануға қатаң шектеу қою.
2. Ауыл шаруашылығында биоәртүрлілік стандарттарын енгізу.
3. Тұтынушылардың экологиялық сауаттылығын арттыру.
4. Ғылыми зерттеулерді қаржыландыру (әлі де миллиондаған жәндік түрлері зерттелмеген).

Қорыта айтқанда, біздің әрбір асымыз — бұл қоршаған ортаға жасалған дауыс. Жәндіктердің гүжілі азайған сайын, біздің болашағымыздың үні де бәсеңдей түседі. Бірақ бұл үдерісті тоқтатуға әлі де кеш емес. Табиғатпен үйлесімді тамақтану арқылы біз өзімізді ғана емес, планетамыздың ең кішкентай, бірақ ең маңызды кейіпкерлерін де құтқара аламыз.

Жәндіктердің азаюының ауыл шаруашылығына әсері

Жәндіктердің, әсіресе тозаңдандырушылардың азаюы ауыл шаруашылығына елеулі әсер етеді. Бұл тек өнімділіктің төмендеуімен ғана шектелмей, сонымен қатар дақылдардың сапасына да әсер етуі мүмкін. Кейбір зерттеулер жәндіктердің азаюынан туындаған тозаңданудың нашарлауы жемістер мен көкөністердің пішіні мен мөлшерінің өзгеруіне әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.

Ауыл шаруашылығындағы пестицидтерді қолдану жәндіктердің азаюына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі болып табылады. Бұл химиялық заттар тек зиянкестерге ғана емес, сонымен қатар пайдалы жәндіктерге де зиян келтіреді. Осыған байланысты, органикалық және биологиялық ауыл шаруашылығы әдістеріне көшу жәндіктер популяциясын қалпына келтіруге көмектеседі.

• Тозаңдандырушылардың азаюынан зардап шегетін негізгі дақылдар: алма, алмұрт, шие, бадам, қызанақ, қияр.
• Пестицидтердің зиянды әсерін азайту үшін интеграцияланған зиянкестермен күрес әдістерін қолдану.
• Жергілікті өсімдіктерді отырғызу арқылы жәндіктерге қолайлы мекенжайлар құру.

Жәндіктердің азаюының адам денсаулығына және тағам тізбегіне әсері

Жәндіктердің азаюы тек ауыл шаруашылығына ғана емес, сонымен қатар адам денсаулығына да тікелей әсер етуі мүмкін. Көптеген дәрумендер мен минералдардың негізгі көзі болып табылатын жемістер мен көкөністердің өнімділігі мен сапасының төмендеуі тағам тізбегіндегі қоректік заттардың тапшылығына әкелуі мүмкін.

Сонымен қатар, жәндіктердің азаюы жабайы табиғаттағы басқа тірі ағзалар үшін де теріс салдарға әкеледі. Құстар, балықтар және басқа да жануарлар жәндіктермен қоректенеді, сондықтан олардың санының азаюы бұл жануарлардың тіршілігіне қауіп төндіреді. Бұл экожүйенің жалпы тепе-теңдігін бұзады.

• Жәндіктердің азаюынан туындаған тағамдық тапшылықты болдырмау үшін әртүрлі дақылдарды өсіру.
• Адамдардың жәндіктерді жеуге деген көзқарасын өзгерту және оларды қосымша ақуыз көзі ретінде қарастыру.
• Жәндіктерді қорғау шараларына қолдау көрсету арқылы экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ету.

“Біздің дастарханымыздың болашағы тікелей жәндіктердің болашағымен байланысты.”